Кіріспе
Пахицефалозаврлар (,/p//æ//k//ᵻ/,/s//ɛ//f//əl//ə/'/s//ɔː//r//ə//s/; "қалың басты кесіртке" мағынасында, грек тіліндегі pachys /παχύς "қалыңдық", kephalon/κεφαλή "бас" және sauros/σαῦρος "кесіртке" сөздерінен туындаған) – пахицефалозаврид орнитохик динозаврлар туысы. Типтік түрі P. wyomingensis – жалғыз белгілі түр, бірақ кейбір зерттеушілер Stygimoloch туысының екінші түр болуы мүмкін, P. spinifer немесе P. wyomingensis-тің жас нұсқасы екенін айтады. Ол кейінгі Бор кезеңінің мастрихт эпохасында, қазіргі Солтүстік Американың батыс бөлігінде өмір сүрген. Монтана, Оңтүстік Дакота, Вайоминг және Альберта штаттарында қалдықтары қазылып алынған. Бұл түр негізінен бір бас сүйектің және бірнеше өте қалың бас сүйек қабықшаларының (22 см немесе 9 дюйм қалыңдықта) арқасында белгілі. Келесі жылдары одан да толық қазбалар табылды. Пахицефалозавр – құс емес динозаврлардың Жер бетіндегі соңғы түрлерінің бірі болды. Тайлостеус туысы Пахицефалозаврмен синонимдес саналады, сондай-ақ соңғы зерттеулерде Stygimoloch және Dracorex туыстары да осымен байланыстырылды. Басқа пахицефалозавридтер сияқты, Пахицефалозавр да екі аяқты, шөппен қоректенетін, ұзын, күшті аяқтары және бес саусақты қолы бар шағын қолдары бар жануар болған. Пахицефалозавр – ең ірі пахицефалозавр, өте қалың, сәл күмбезді бас сүйегімен ерекшеленеді. Бас сүйегінің құрылымы тірі кезінде қорғаныс механизмі ретінде немесе түр ішіндегі күреске пайдаланылатын "соққылау мүйізі" қызметін атқарғанын көрсетеді, бүгінгі бигхорн қойлары немесе мускокс сияқты (еркектер үстемдік үшін бір-біріне шабуыл жасап, бастарымен соғысады). Алайда, бұл гипотеза соңғы жылдары қызу пікірталас тудырды.
Pachycephalosaurus (,/p//æ//k//ᵻ/,/s//ɛ//f//əl//ə/'/s//ɔː//r//ə//s
/; meaning "thick headed lizard", from Greek pachys /παχύς "thickness", kephalon/κεφαλή "head" and sauros/σαῦρος "lizard") is a genus of pachycephalosaurid ornithischian dinosaur. The type species, P. wyomingensis, is the only known species, but some researchers argue that the genus Stygimoloch might be a second species, P. spinifer or a juvenile specimen of P. wyomingensis. It lived during the Maastrichtian age of the Late Cretaceous period in what is now western North America. Remains have been excavated in Montana, South Dakota, Wyoming, and Alberta. The species is known mainly from a single skull, plus a few extremely thick skull roofs (at 22 cm or 9 in thick). More complete fossils would come to be found in the following years. Pachycephalosaurus was among the last species of non avian dinosaurs on Earth before the Cretaceous–Paleogene extinction event. The genus Tylosteus has been synonymized with Pachycephalosaurus, as have the genera Stygimoloch and Dracorex, in recent studies. Like other pachycephalosaurids, Pachycephalosaurus was a bipedal herbivore, possessing long, strong legs and somewhat small arms with five fingered hands. Pachycephalosaurus is the largest known pachycephalosaur, known for having an extremely thick, slightly domed skull roof; visually, the structure of the skull suggests a ‘battering ram' function in life, evolved for use as a defensive mechanism or intra species combat, similar to what is seen with today's bighorn sheep or muskoxen (with male animals routinely charging and head butting each other for dominance). This hypothesis has actually been highly disputed in recent years.
Ашу тарихы
Пахицефалозаврдың қалдықтары 1850 жылдары табылған болуы мүмкін. Дональд Бэрд анықтағандай, 1859 немесе 1860 жылы Американың батысындағы ертедегі қазба жинаушы Фердинанд Вандевир Хейден, қазіргі Монтананың оңтүстік-шығысындағы Ланс формациясы деп белгілі Мезсури өзенінің бастауы маңынан сүйек сынығын жинады. Бұл үлгі, ANSP 8568, 1872 жылы Джозеф Лейди жыртқыш немесе армадиллоға ұқсас жануардың тері қаруы деп сипаттады. Ол Тайлостеус деп аталды. Оның нақты табиғаты Бэрд оны бір ғасырдан кейін қайта зерттеп, Пахицефалозаврдың сквамозалы (бас сүйегінің артқы жағындағы сүйек) екенін анықтағанға дейін белгісіз болды, соның ішінде Пахицефалозаврдың басқа үлгілерінде кездесетін сүйектік түймелердің жиынтығы да анықталды. Дегенмен, бұл оқиғаның соңы болуы мүмкін емес. Роберт Салливан 2006 жылы ANSP 8568 Пахицефалозаврдың сүйегіне қарағанда Дракорекске көбірек ұқсайды деген болжам жасады. 1890 жылы Отниел Чарльз Марш пен Эдвард Дринкер Коуп арасындағы «Сүйек соғысы» кезінде Марштың коллекционерлерінің бірі, Джон Белл Хатчер, кейіннен Стигимолох спиниферге жатқызылған жартылай сол жақ сквамозалды (YPM VP 335) Ланс Крик, Вайоминг, Ланс формациясынан жинады. Марш 1892 жылы денверсаврдың терілік қаруымен бірге сквамозалды трицератопстың дене қаруы ретінде сипаттады, сквамозальды Стегозаврдың пластиналарына ұқсас тікенек деп есептеді. Тіс Palaeoscinus latus деп аталды, бірақ 1990 жылы Кумбс оның пахицефалозавридке, тіпті Пахицефалозаврдың өзіне тиесілі екенін анықтады. Хатчер Марш үшін жұмыс істеген кезде бірнеше қосымша тістер мен бас сүйегінің сынықтарын жинады, бірақ олар әлі сипатталған жоқ. P. wyomingensis, Пахицефалозаврдың түрі және қазіргі уақытта жалғыз жарамды түрі, 1931 жылы Чарльз У. Гилмормен аталды. Ол оны Уайоминг штатының Ниобрара округінің Ланс формациясынан алынған USNM 12031 жарым-жартылай бас сүйегіне арнады. Гилмор өзінің жаңа түрін Троидонға T. wyomingensis деп жатқызды. Сол кезде палеонтологтар тек тістерінен ғана белгілі Троидонды ұқсас тістері бар стегоцераспен бірдей деп ойлады. Осыған сәйкес, қазір пахицефалозавридтер деп аталатын жануарлар Troodontidae тұқымдастығына жатқызылды, бұл қате түсінікті 1945 жылға дейін Чарльз М. Стернберг түзеген жоқ. 1943 жылы Барнум Браун мен Эрих Марен Шлайкжер жаңа, толық материал негізінде Пахицефалозавр тұқымын құрды. Олар екі түрге ат қойды: Pachycephalosaurus grangeri, жаңа тұқымдастың типтік түрі және Pachycephalosaurus reinheimeri. P. grangeri AMNH 1696 үлгісіне негізделген, ол Монтана штатының Картер округіне қарасты Экалака қаласындағы Хелл Крик формациясынан алынған толық дерлік қаңқа. P. reinheimeri қазіргі DMNS 469 үлгісіне негізделген, ол Оңтүстік Дакота штатының Корсон округінің Ланс формациясынан алынған күмбез және бірнеше байланысты элементтер. Олар сонымен қатар ескі «Troodon» wyomingensis түрін жаңа тұқымдастығына жатқызды. Олардың екі жаңа түрі 1983 жылдан бері P. wyomingensis-пен синоним саналады. 2015 жылы Альберта штатының Сколлард формациясында пахицефалозавридтердің кейбір материалдары мен Пахицефалозаврға жататын күмбезді терісі табылды, бұл осы дәуірдегі динозаврлардың космополиттік болғанын және олардың ерекше фауналық провинциялары болмағанын көрсетеді.
Сипаттама
Пахицефалозаврдың анатомиясы жақсы зерттелмеген, себебі тек бас сүйегінің қалдықтары ғана сипатталған. Пахицефалозавр бас сүйегінің үстіндегі үлкен, сүйекті күмбезбен әйгілі, ол миын қауіпсіз сақтап тұрды. Күмбездің артқы жағы сүйекті түймелермен шектеліп, мұрыннан жоғары қарай қысқа сүйекті тікенектер шығып тұрды. Дегенмен, тікенектер өткір емес, дөңгелек болған болуы мүмкін. Бас сүйегі қысқа және ірі, дөңгелек көзге ұяларға ие болды, олар алға қарап тұрды, бұл жануардың екі көзімен көру қабілеті болғанын көрсетеді. Пахицефалозаврдың тұмсығы кішкентай, үшкір мүсікпен аяқталды. Тістері өте кішкентай, жапырақ тәрізді тажға ие болды. Басы S немесе U пішіндес мойынмен тіреліп тұрды. Шамамен, Пахицефалозаврдың ұзындығы шамамен метрдей болса, салмағы тоннаға жуық болды деп есептеледі. Басқа пахицефалозавридтерге қарағанда, оның мойны қысқа, жуан, қолдары қысқа, денесі ауыр, аяқтары ұзын, ал құйрығы қатаятын сүйек тіндерімен бекітілген болуы мүмкін.
Жіктеу
Пахицефалозавр өзінің атын Солтүстік Америка мен Азияда соңғы креда дәуірінде өмір сүрген, шөппен қоректенетін орнитосхиан динозаврлардың клады – Пахицефалозаврға береді. Екі аяқты тіршілік еткеніне қарамастан, олар Marginocephalia тобына жатқандықтан, орнитоподтарға қарағанда кератопсияларға жақын туыс. Пахицефалозавр – Пахицефалозаврлардың ең танымал өкілі, тіпті жақсы сақталмаған болса да. Бұл кладқа Stenopelix, Wannanosaurus, Goyocephale, Stegoceras, Homalocephale, Tylocephale, Sphaerotholus және Prenocephale да кіреді. Пахицефалозаврини тайпасының ішінде Пахицефалозавр Аляскацефалемен ең жақын туыс. Дракорекс пен Стигимолох та Пахицефалозаврдың синонимдері саналады. 2010 жылы Грегори С. Пол Стигимолох пен Дракорекс Пахицефалозаврдың өсу сатыларын білдіретінін, ал Стигимолохтың басқа түр болуы мүмкін екенін ұсынды. 2021 жылы Эванс және әріптестерінің филогенетикалық талдауы Стигимолох тұқымын Пахицефалозаврдан кейінгі тау жыныстарында табылғандықтан жарамды деп мойындады, бірақ Дракорекс ерекше таксон емес, онтогиморф екені туралы пікірге келісті. Алайда, Дэвид Эванс өзінің Twitter-дегі жазбасында Стигимолохты P. spinifer деп қарастыратынын атап өтті. Төменде Evans және басқалардың (2013 жылғы) кладограммасы келтірілген. Төменде Evans және басқалардың (2021 жылғы) кладограммасы. Монтана штатының университетінен Джек Хорнер Дракорекс үлгісінің бас сүйегін талдап, оның Стигимолохтың жасөспірім түрі болуы мүмкін екенін көрсетті. Одан әрі, ол Стигимолох пен Дракорекс Пахицефалозаврдың жас формалары болуы мүмкін деген деректерді ұсынды. Хорнер мен М. Б. Гудвин 2009 жылы өздерінің зерттеулерін жариялады, онда үш "түрдің" де тік және бас сүйегінің күмбез сүйектерінің өте пластикалық екені, ал Дракорекс пен Стигимолохтың тек жасөспірім үлгілерінен ғана белгілі екені, ал Пахицефалозаврдың тек ересек үлгілерінен ғана белгілі екені көрсетілді. Осы байқаулар, сонымен қатар үш форманың да бір уақытта және бір жерде өмір сүргені оларды Дракорекс пен Стигимолохтың жай ғана жасөспірім Пахицефалозаврлар екендігіне, олар өскен сайын тікенектерін жоғалтып, күмбездерінің өскеніне әкелді. 2010 жылы Ник Лонгрих және әріптестерінің зерттеуі барлық жалпақ қабырғалы пахицефалозавр түрлерінің Гойоцефале және Гомалацефале сияқты күмбезді ересектердің жасөспірімдері болғанын растады. 2016 жылы Хелл Крик формациясындағы екі түрлі сүйек төсегінен Пахицефалозаврға жатқызылған нәресте бас сүйектерінің табылуы осы гипотезаның қосымша дәлелі ретінде ұсынылды. Дэвид Эванс пен Марк Гудвин және басқалар сипаттағандай, қазбалар үш түрдің барлығында бас сүйектеріндегі дөңгелектердің орналасуы бірдей, ал Стигимолох пен Дракорекске тән ерекшеліктер Пахицефалозаврдың өсу қисығында морфологиялық тұрғыдан сәйкес келеді. Бұл сондай-ақ Стигимолохтың өзінің жеке түрі P. spinifer болуы мүмкін деген ұсыныстарға әкелді. Сонымен қатар, мойын және алдыңғы арқа омыртқалары мойынның тік емес, S немесе U пішіндес қисық түрінде орналасқанын және тікелей бас соққысынан стресске төтеп беруге жарамсыз болуы мүмкін екенін көрсетті. Соңында, бас сүйегінің дөңгелек пішіні бас соққы кезінде жанасатын бетін азайтады, нәтижесінде соққылар болады. Pachycephalosaurus wyomingensis үлгісінің BMR P2001.4.5 алдыңғы сүйегінде 23 зақымдану, ал P. wyomingensis үлгісінің DMNS 469 5 зақымдану байқалды. Травмалардың жиілігі пахицефалозавридтер тұқымдасының әртүрлі түрлерінде салыстырмалы болды, олардың күмбездерінің көлемі мен құрылысы әртүрлі болғанымен және олар әртүрлі геологиялық кезеңдерде өмір сүргеніне қарамастан. мұнда ішкі ерекшелікпен күресу күтілмейді. Гистологиялық зерттеу пахицефалозавридтердің күмбездерінің фиброламеллярлық сүйектің ерекше түрінен тұратынын көрсетті, онда жарақаттың жазылуында маңызды рөл атқаратын және қайта құру кезінде сүйектің тез жиналуын қамтамасыз ететін фибробласттар бар. Питерсон және басқалар. (2013) травмалардың таралу жиілігі мен фронтопариетальдық күмбездердің сүйек құрылымы пахицефалозавридтердің өздерінің ерекше бас сүйегі құрылымдарын агонистік мінез-құлық үшін қолданғаны туралы гипотезаны нығайтады деген қорытынды жасады.
Диета
Ғалымдар осы динозаврлардың не жегенін әлі білмейді. Тістері өте кішкентай және қырлы болғандықтан, олар сол дәуірдегі басқа динозаврлар сияқты гүлді бұталар сияқты қатаң, талшықты өсімдіктерді тиімді шайнай алмаған. Пахицефалозаврлар жапырақтар, тұқымдар және жемістердің қоспасымен қоректенген деп есептеледі. Ұшқыш, тісті тістері өсімдіктерді жыртуға өте ыңғайлы болған. Сонымен қатар, олардың рационында ет те болған болуы мүмкін деген күдік туды. Ең толық жақ қазындысы оның ет жейтін тероподтарға ұқсас, пышақ тәрізді тісті болғанын көрсетеді.
Палеоэкология
Пачицефалозаврдың дерлік барлық қазбалары Солтүстік-Батыс АҚШ-тың Ланс және Хелл Крик формацияларынан табылды.