Кіріспе

Фламанд легионы (Vlaams Legioen) – екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия басып алған Бельгиядан, әсіресе Фландриядан, голланд тілінде сөйлейтін еріктілерден құрылған әскери құралым. Ол Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасағаннан кейін құрылды және Шығыс майданында Ваффен СС құрамында, Германияның басқа батыс еуропалық аймақтарынан шақырылған ұқсас құралымдармен бірге соғысты. 1941 жылдың шілдесінде құрылған Фламанд легионы, Фламанд Ұлттық лигасы (Vlaamsch Nationaal Verbond, VNV) тарапынан 1940 жылдың мамырындағы неміс басқыншылығынан кейін Фландриядағы басты әріптестік партиясы ретіндегі мәртебесін сақтау құралы ретінде көрілді. ВНВ фламанд еріктілерін кішігірім Ваффен СС құралымдарына жұмысқа алғаннан кейін бірнеше ай өткен соң ол құрылды және тәуелсіз фламанд мемлекетінің болашақ армиясы ретінде суреттелді. Құрамының қарсылығына байланысты, шамамен 1000 адамнан тұратын құрамаға формалды түрде тәуелсіз мәртебе беріліп, СС еріктілер легионы Фландрия (SS Freiwilligen Legion Flandern) деп аталды. Кейіннен Ленинград маңындағы шайқастарда Шығыс майданында ауыр шығындарға ұшырады. Фламанд легионы 1943 жылдың мамырында ресми түрде таратылды және Ваффен СС құрамында СС шабуыл бригадасы Лангемарк (SS Sturmbrigade Langemarck) болып қайта құрылды. 1943 жылдың қазанында 200 әскер Адольф Гитлерге адалдық серт беруден бас тартып, басқа бөлімшелерге немесе жазалау бөлімшелеріне ауыстырылды. Бұл құрама бірнеше рет қайта ұйымдастырылды және 1944 жылдың қыркүйегінде ресми түрде дивизия деп жарияланды, бірақ шамамен 2000 адамнан тұрды және бригада деңгейінен аспады. Украина, Эстония және Помераниядағы шайқастарға қатысты. Оның қалған әскерлері 1945 жылдың 3 мамырында Мекленбургте Қызыл Армияға тәлімдеді.

ВНВ және Фландриядағы ұлтшылдық ынтымақтастық

1940 жылы мамыр айында Германияның басып кіруі кезінде Бельгияда нацистік Германияның авторитарлық және демократияға қарсы идеалдарын қолдайтын бірнеше саяси партия болды. Фландрияда осы топтардың ең ірісі және маңыздысы – Фламанд Ұлттық лигасы (Vlaamsch Nationaal Verbond, немесе VNV) еді. VNV – 19 ғасырда Бельгияда голланд тілінің ығыстырылуына жауап ретінде пайда болған Фламанд қозғалысының жалғасы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін оның идеологиясы Бельгия мемлекетіне қарсы қалыптасты. VNV Фландрияның Нидерландпен бірігу арқылы нәсілдік тұрғыдан анықталған «Ұлы Нидерланд» (dietsland) құрамына кіруін қалайтын. Ол католицизм мен антикоммунизмге де ықпал етті, бірақ бастапқыда нацистік идеологияға сенімсіздікпен қарады, оны дін қызметкерлеріне қарсы деп есептеді. Дегенмен, VNV фашистік идеялардың ықпалына көбірек түсті. 1939 жылғы сәуірдегі жалпыұлттық сайлауда VNV Фландриялық дауыстардың шамамен 15 пайызын алды. 1940 жылғы 28 мамырда Бельгия армиясы капитуляциялағаннан кейін, Германия басып алған Бельгияны басқару үшін Әскери әкімшілік құрылды. Фландриядағы қолдауын кеңейтуді үміттене отырып және нацистік нәсілдік идеалдардың ықпалымен, ол «Фламенполитика» деп аталатын саясатты қабылдады, ол фламанд халқына француз тілді валлондықтарға қарағанда, мысалы, бельгиялық соғыс тұтқындарын елге қайтару мәселесінде артықшылық берді. VNV Фландриядағы саяси ықпалын кеңейту үшін Германияның қолдауын пайдалануды көздеді. Оккупация басталғаннан кейін, ол идеологиялық позициясын нацистік идеялармен үйлесімді етуге өтті және Фландрияның Бельгиядан бөлінуі туралы талаптарды тоқтатты.

Ертегі рекрут кампаниясы

Оккупацияның алғашқы айларында ВНВ-нің басымдық құқығы Algemeene SS Vlaanderen және DeVlag сияқты, нацистік идеологияны қабылдап, неғұрлым ашық түрде Германияны қолдаған, кішігірім және радикалды жақтас топтарының күшеюіне байланысты күдік тудырды. 1940 жылдың қыркүйегінде Algemeene SS Vlaanderen фламанд еріктілерін Ваффен-СС қатарына қабылдау ниетін жариялады, олар бастапқыда «Викинг» СС дивизиясына жіберілді. Бұл Фландрияда неміс армиясына еріктілерді тарту үшін «жарыс» бастады, бірақ ВНВ бастапқыда оған қосылуға кедергі келтірді, себебі ол өз еріктілерін бақылаудан шығарудан қорқыды. «Валлондықтардан» өзгеше, нацистік нәсілдік тұжырымда фламанд еріктілері «солтүстік» нәсіліне жатқызылды, сондықтан олар неміс армиясына қарағанда Ваффен-СС үшін нәсілдік тұрғыдан қолайлырақ саналды. 1941 жылдың сәуір және маусым айлары аралығында ВНВ 500-ден 800-ға дейін фламанд еріктілерін «SS еріктілер туы Нордвест» (SS Freiwilligen Standarte Nordwest) деп аталатын фламанд-голландиялық аралас бөлімге тартты, неміс билігі олардың жауынгерлік міндеттерге тартылмайтынын уәделеген еді.

Құрылу

1941 жылдың маусым айында Германияның Кеңес Одағына басып кіруі Бельгиядағы және Германия басып алған Еуропаның басқа аймақтарындағы коллаборационисттік топтардың қызметін кеңейтті. 1941 жылдың 8 шілдесінде ВНВ Шығыс майданда неміс әскерлерінің құрамында күресу үшін «Фламанд легионы» құруға ниетті екенін жариялады. Пропагандада Легион фламандтардың тәуелсіз армиясын құруға жасалған алғашқы қадам ретінде көрсетілді. Бұл бөлімше фламанд офицерлерімен басқарылатыны айтылды, ал бұрын Бельгия армиясында қызмет еткен еріктілерге бұрынғы шендері мен жеңілдіктері сақталады деп уәде берілді. 1941 жылдың шілдесі мен тамызы аралығында шамамен 560 адам қатарына алынды. Шын мәнінде, қатарына алынғандардың көпшілігі ВНВ-ның белсенді мүшелері болды. «Фламанд легионының» құрылуы Бельгиядағы, көбінесе француз тілінде сөйлейтін «Рексист» партиясын бастапқыда қолдаған «Бельгия легионы» емес, «Валония легионы» құруға итермеледі. 1941 жылдың тамызында еріктілер қазіргі Польшадағы Дембицаға жеткізілді. Бөлімшенің шын мәнінде тек немістердің басқаруында болатыны және жалдау науқаны кезінде берілген көптеген уәделер орындалмауы анық болғанда наразылықтың алғашқы белгілері пайда бола бастады. Фламанд еріктілері жиі «жүйелі қорлауға» ұшырады. Ол кезде немістер жаңа еріктілерді «Викинг» құрамына біріктіруге тырысты. Жаңадан келгендердің көпшілігі «Ваффен СС»-ке қосылудан бас тартты, соның салдарынан бөлімшелер жаңа батальондық «Фламанд легионына» біріктірілді, ол өзі «Нидерланд еріктілер легионымен» байланысты болды. Іс жүзінде «Фламанд легионының» автономиясы неміс әскери билігі тарапынан жиі назарсыз қалды, ал ВНВ өзінің саяси позициясын қауіпсіздікке тікелей қатыстырмастан наразылық білдіре алмады. Сол кездегі кейбір басқа құрылымдар сияқты, «Фламанд легионы» техникалық тұрғыдан «Ваффен СС»-тің бір бөлігі емес, «Ваффен СС»-ке қосылған «легион» болатын. Тарихшы Дэвид Литтлжонның айтуынша, «немістер жартылай тәуелсіз ұлттық бөлімше туралы әсер қалдыруға тырысты», бірақ бұл айырмашылық әрқашан иллюзия болды және 1943 жылы тоқтатылды. Іс жүзінде «Фламанд легионы» бастапқыдан-ақ «Ваффен СС»-тің басқа бөлімшелерінен ешқандай айырмашылығы болған жоқ, ал оның қызметкерлері стандартты «Ваффен СС» формасын киді, оларды фламанд арыстаны бейнеленген шағын қалқан тәрізді белгісімен анықтауға болатын. Алғашқы айларында бұл бөлімше ресми түрде «Фландрия СС еріктілер легионы» (SS Freiwilligen Legioen Flandern) деп аталды.

Ленинград маңындағы шайқастар

Фламанд легионы жауынгерлік қабілетті деп жарияланды және 1941 жылдың қараша айында екі ай бұрын басталған қаланың әскери блокадасына қатысу үшін Ленинград маңындағы секторға орналастырылды. Ол 2-ші СС жаяу әскер бригадасына қосылды. 1942 жылдың қаңтар айында Қызыл Армия Ленинградты азат ету мақсатымен кең ауқымды шабуылға көшті. Фламанд легионы ауыр шайқастарға қатысып, көп шығынға ұшырады. Осы бөлімге ерікті болып келген ВНВ-нің белгілі қайраткері Реймонд Толенаэр сол айда өзіміздің әскеріміздің оғынан қаза тапты. Легионның беделсіз неміс командирі Майкл Липперт 1942 жылдың сәуір айында жараланды. Оның орнына бұрын «Викинг» дивизиясында қызмет еткен тағы бір неміс офицері Конрад Шеллонг тағайындалды. Легион шайқаста болған алты айдан кейін 1942 жылдың маусым айында майданнан алынды, бірақ 1942 жылдың тамызында қайтадан сол аймаққа жіберілді. 1943 жылдың наурыз айында бөлімнің қайта ұйымдастырылуын күтіп, олар майданнан толығымен шығарылды.

Украина

Деницаға келгеннен кейін көп ұзамай Легионға Богемиядағы Миловицеге көшуге бұйрық берілді. 1943 жылдың мамыр айында Фламанд легионы басқа фламанд еріктілерімен біріктіріліп, Генрих Гиммлердің бұйрығымен жаңа СС штурмбригады Лангемарк құрылды. Алайда фламанд еріктілері мен СС арасындағы шиеленіс кейбір мүшелердің СС-ке адалдық ант беруден бас тартуына әкелді. Неміс әскері 1943 жылдың қазан айында еріктілердің ант беруін талап етті. 200-ге жуық «наразылар», бас тартқандықтан, басқа бөлімшелерге немесе жазалау бөлімшелеріне ауыстырылды. Тамыз айында ВНВ басшысы Хендрик Элиас ВНВ-ның неміс армиясына жаңа мүшелерді қабылдамайтынын мәлімдеді. 1914 жылы Батыс Фландриядағы Лангемарк қаласында өткен қанды Бірінші дүниежүзілік соғыс шайқасының құрметіне «Лангемарк» атауын беру, фламанд-неміс достығын көрсете түсуді мақсат еткен. Бірақ фламандтардың өзі түсінбеді, неліктен оларға 1914 жылы өз елін басып алуға тырысқан неміс сарбаздарының қасіретін бейнелейтін атау берілген. Фламандтар француз тілді отандастары – валлондарға туған жерлерінің атынан атақ берілгеніне қызғаныштық білдірді. Осыған қарамастан, көптеген фламандтар Ваффен-СС қатарына қосылуға тілек білдірді. «Фландрия» ардагерлеріне қоса, штурмбригадаға жаңа фламанд еріктілері, танкке қарсы «Panzerjäger» ротасы, StuG құралдарымен жабдықталған шабуылдық батальон және FlaK батальоны қосылды. 1943 жылдың қазан айында бригада 6-шы СС ерікті штурмбригады «Лангемарк» деп аталды. 1943 жылдың желтоқсан айында «Лангемарк» майданға жіберілуге дайын болды. Бригаданың жалпы құрамы 2022 адамды құрады. 1943 жылдың 26 желтоқсанында «Лангемарк» Украинаға, Оңтүстік армия тобының құрамына жіберілді. 2-ші СС танк дивизиясы «Das Reich»-пен бірге соғысып, бригада Киев және Житомир аймағындағы ауыр қорғаныс шайқастарына қатысты. 1944 жылдың қаңтарында «Лангемарк» пен «Das Reich» бөлімдері Житомир маңында кеңес әскерлерімен толық қоршауға түсті. Оларға қарамастан, олар қоршаудан шығып, ауыр жарақаттар алды және ауыр жабдықтары мен көліктерінің көп бөлігін жоғалтты. Наурыздың басына қарай бригада құрамы 400 адамға дейін азайды. Сәуірдің соңында қираған «Лангемарк» қайта құру үшін Богемияға қайтарылды.

Нарва Курланд қалтасы

Богемияда дивизияға қосылу үшін 1700 жаңа сарбаз күтіп тұрды, көп ұзамай ол қайта толыққанды күшке келді. 1944 жылдың 19 шілдесінде СС гауптштурмфюреры Вильгельм Рехман басқаратын «Кампфгруппе Рехман» құрылды. KG Rehmann, Langemarck дивизиясының 2-ші батальонынан тұратын, Феликс Штайнердің III (германдық) СС танк корпусының құрамына, Танненберг шебін қорғау үшін Нарва майданына жіберілді. Танненберг шебі үш стратегиялық төбеге тіреліп жатты. Батыстан шығысқа қарай олар 69,9 биіктігі (69.9 Höhe), Гренадерлер биіктігі (Grenadier Höhe) және Жетімдер үйі биіктігі (Kinderheim Höhe) деп белгіленді. Жетімдер үйі биіктігінен Нарва қаласының артқы жағын қорғауға болады. KG Rehmann-ға Жетімдер үйі биіктігін қорғау міндеті тапсырылды. 11. SS Freiwilligen Panzergrenadier Division Nordland, 5-ші SS ерікті шабуыл бригадасы Wallonien, 20-шы Waffen Grenadier SS дивизиясы (1-ші эстондық), 4-ші SS ерікті Panzergrenadier бригадасы Nederland және бірнеше неміс құралымдарымен бірге Langemarck кеңестік әскерлерге қарсы өте ауыр шайқастарға қатысты. Келесі бірнеше айда Langemarck, Штайнер корпусының қалған бөлігімен бірге Курланд қапшығына шегінді, бригаданың көп бөлігі кері шегіну кезінде шайқаста болды. 1944 жылдың қыркүйегінде KG Rehmann қалдықтары Балтық теңізі арқылы Суинемюндеге пароммен эвакуацияланды және бригаданың қалған бөлігіне қосылды. Бельгияға одақтастар шабуыл жасағаннан кейін көптеген бельгиялық фашистер елден Германияға қашып кетті. Осының нәтижесінде 1944 жылдың 18 қазанында Langemarck және 5-ші SS ерікті шабуыл бригадасы Wallonien дивизиялар ретінде қайта аталды.

Померания Одер майданы

Жаңа Лангемарк дивизиясы 27-ші СС ерікті гренадирлік дивизиясы Лангемарк деп тағайындалды. Қоныс аударған фламандтардың көптеп келуі дивизияны құру үшін берік негіз болғанымен, одан да көп оқыту қажет екенін көрсетті. Дивизия 1945 жылдың 1 қаңтарына дейін ғана қайтадан майданға жіберілуге дайын болды. Лангемарк қайтадан ІІІ. (германдық) СС танк корпусына қосылды, бұл қазір Штайнердің жаңа құрылған XI. СС танк армиясының бір бөлігі болды, ол Штеттинге жақын, төменгі Одерде орналасқан. 16 ақпанда дивизияның ең тәжірибелі сарбаздарынан құралған кампфгруппаға, Совет әскерлерінің қамалданған Арнсвальде қаласынан құтылуы және олардың қирауына жол бермеу мақсатындағы «Күн бетіне бұрылыс» операциясының аясында шабуылға түсуге бұйрық берілді. Бұл шабуылды генерал-оберст Хайнц Гудериан фронттың барлық бойындағы жаппай шабуыл ретінде жоспарлаған, бірақ Гитлер оны жергілікті қарсы шабуыл деңгейіне дейін төмендетті. Бастапқы табыстарға қарамастан, шабуыл тез тоқтап қалды, себебі ІІІ. (германдық) СС танк корпусы, Нордланд, Лангемарк және Валония алдыңғы қатарда болған күйінде Арнсвальдеге жетті. Ауыр советтік қарсы шабуылдар корпусты қоршау қаупін тудырды, сондықтан барлық азаматтықтар эвакуацияланғаннан кейін Штайнер операцияны тоқтатып, корпусты Старгард және Штеттин маңындағы аймаққа қайтаруға бұйырды. 1 наурыздағы советтік шабуыл Лангемаркты және ІІІ (германдық) СС танк корпусының қалған бөлігін алға итеріп жіберді. 4 наурызға қарай дивизия Одердің шығысындағы соңғы қорғаныс позициясы – Альтдамм аймағына қайта шегінді. 19-ы күні бөлім Одердің артына шегінді. Штайнердің XI СС танк армиясының бір бөлігі ретінде, қазір кампфгруппаға дейін азайтылған Лангемарк Мекленбургке қарай шегіне бастады, онда 1945 жылдың 8 мамырында Қызыл Армияға тәслим болды.