Кіріспе

Польшалық кеңеске қарсы ұлтшыл жарымәскери ұйым. Ұлттық Қарулы Күштер (NSZ; польша тілінде Narodowe Siły Zbrojne) – 1942 жылдан бастап қызмет еткен Польшаның оңшыл астыртын әскери ұйымы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде НСЗ әскерлері нацистік Германиямен және коммунистік партизандармен күресті. Сондай-ақ, Отандық Армиямен де қақтығыстар болды. Соғыстың соңында осы ұйымның кейбір бөлімшелері мен құрылымдары нацистермен және гестапомен (мысалы, Қасиетті Крест таулары бригадасы және Хьюберт Юра жағдайында) ынтымақтасқан деген күдік туды, сонымен қатар антисемитизмге негізделген қылмыстар жасады деген айыптамалар да болды. Көптеген НСЗ бөлімшелері Польша үкіметінің эмиграциядағы билігіне бағынбады және басқа польшалық партизандық бөлімшелерімен ағайындық соғыс жүргізді. 1944-1946 жылдары НСЗ коммунистерге қарсы қарсылық күресінің бір бөлігі ретінде күресті, тіпті соғыстан кейінгі Польша Халық Республикасы құрылғаннан кейін де күресін жалғастырды.

Тарих

NSZ 1942 жылдың 20 қыркүйегінде Әскери Ұйымның «Ящерица одағы» (Organizacja Wojskowa Związek Jaszczurczy) және Ұлттық Әскери Ұйымның (Narodowa Organizacja Wojskowa) бір бөлігінің бірігуі нәтижесінде құрылды. 1943-1944 жылдарығы ең жоғары санында НСЗ-ның қатары 70 000 мен 75 000 адамды құрады, бұл оны Польша қарсыласының үшінші ірі ұйымы етті (Жерасты армиясы (АК) және Шаруа батальондарынан кейін). НСЗ бөлімдері Варшава көтерілісіне қатысты. 1944 жылдың наурыз айында НСЗ екіге бөлінді, оның ішіндегі умеренный фракция АК-ның бағынысына көшті. Ал қалған бөлігі NSZ ZJ (Ящерица одағы) деп аталды. Осы НСЗ тармағы поляк коммунистік белсенділеріне, партизандарға, құпия полицияға, совет партизандарына, НКВД және СМЕРШ-қа, сондай-ақ өздерінің (НСЗ) бұрынғы жетекшілеріне қарсы операциялар жүргізді.

Саяси ұстанымы

НСЗ бағдарламасы поляк тәуелсіздігі үшін нацистік Германияға және Кеңес Одағына қарсы күресті қамтыды. Оның мақсаты – Польшаның соғысқа дейінгі шығыс аумақтары мен шекараларын сақтап қалу, сондай-ақ батысқа қарай бұрынғы неміс аумақтарын қайтарып алу, оларды «ежелгі славян жерлері» деп санады. 1944 жылғы 15 қаңтардағы L. 18/44 Жалпы директива №3, Ұлттық қарулы күштердің Бас қолбасшылығынан: «Совет әскерлерінің Польша шекарасын кесіп өтуіне байланысты, Лондондағы Польша үкіметі және Польша аумағында тұратын поляк азаматтары Польшаның 1939 жылға дейін Рига шарты арқылы белгіленген және Атлант хартасының жалпы принциптерімен, сондай-ақ одақтас үкіметтердің 1939 жылғы тамыздан кейін Польшадағы аумақтық өзгерістерге келіспеген мәлімдемелерімен расталған шекараларындағы толық егемендікті қайтаруға деген өздерінің бекем ниеттерін білдіреді». Соғыс кезінде НСЗ поляк коммунистерімен, оның ішінде олардың әскери ұйымдары – Гвардия Людова (GL) және Армия Людова (AL) сияқты ұйымдармен күресті. Соғыстан кейін бұрынғы НСЗ мүшелері Польша Халық Республикасының жаңадан құрылған коммунистік үкіметі тарапынан қуғынға түсті. Хабарлама бойынша, коммунистік партизандар өздерінің тонауларының орындарында жалған құжаттар мен қолхаттар сияқты жалған дәлелдерді қалдырып, кінәны НСЗ-ге таңды. Бұл Польшаның Қоғамдық қауіпсіздік министрлігі мен Милиция Обывательская (MO) тарапынан соғыс аяқталғаннан кейін НСЗ-ге қарсы саяси соғыс жүргізудің бір тәсілі болды, бұл туралы коммунистік Польшаның сот құжаттары көрсетіп тұр. 1944 жылдың қарашасынан 1947 жылдың ортасына дейін, Польшаның Кеңес билігіне қарсы қарулы антикоммунистік көтеріліс кезінде, коммунистік топтарға қатысқан көптеген еврейлер Ұлттық қарулы күштер тарапынан өлтірілді. Варшавада Ұлттық қарулы күштер еврей тегінен шыққан Польшаның Ішкі әскерлерінің офицерлері Ежи Маковецкий мен Людвик Видерсалды өлтірді. Польша тарихшысы Алина Кала Ұлттық қарулы күштердің доктринасының негізгі мақсаты – коммунистік топтар деп санайтын адамдарды жою болғанын айтты. Социолог Тадеуш Пиотровскийдің сөзіне сүйенсек, бұл шабуылдар кейіннен «Польша Халық Республикасында [PRL] жоғары лауазымды қызметтерде орналасқан жеке еврейлерге көбірек назар аудара бастады». Кейбір аудандарда Ұлттық қарулы күштер еврейлерді белсенді түрде іздеді. Ұлттық қарулы күштердің кейбір бөлімшелері немістерге тапсыру үшін орманға тығылған еврейлерді іздеді. Басқа деректерге сәйкес, көптеген Ұлттық қарулы күштер сарбаздары мен олардың отбасылары еврейлерді құтқаруға көмектесті, олардың ішінде Мария Бернштейн, Леон Голдман, Йонте Голдман және доктор Турски сияқты белгілі адамдар бар. Ұлттық қарулы күштер қатарында Калель Переходник, Виктор Натансон, капитан Роман Борн Борнштейн (Хробри II бөлімшесінің бас дәрігері), Джерзи Змидьгиер Конопка, Феликс Писаревский Парри, Эльяху (Александр) Шандцер (қара шапанды Дзик), доктор Камински, капитан Владислав Колачинский басқарған НСЗ бөлімшесінде қызмет еткен дәрігер (қара шапанды Збик), майор Станислав Оствин Зузга және тағы басқалар да болды. 1945 жылдың қаңтарында Ұлттық қарулы күштердің қасиетті крест таулары бригадасы (Бригада Świętokrzyska) алға жылжып келе жатқан Қызыл Армиядан шегінді және немістермен атысты тоқтату туралы келісімге келгеннен кейін нацистер бақылайтын Богемия мен Моравия протекторатына кірді. 1945 жылғы 5 мамырда Богемияда нацистерге қарсы операцияларын қайта бастады, онда бригада Холишовтағы концлагерден 280 еврей әйел тұтқынын, олардың өліміне тағайындалғандарды босатып алды.

Соғыстан кейінгі

NSZ мүшелері, басқа "күрсінген сарбаздар" сияқты, және олардың отбасылары соғыстан кейінгі сталиндік кезеңде қуғынға ұшырады. 1946 жылдың күзінде Генрик Флеймнің, соғыс лақабы "Бартек" болған, құрамындағы 100-200 сарбаз коммунистік әскери және полиция күштерімен тұзаққа түсіріліп, қырғынға ұшырады. Кейбір NSZ мүшелері 1946 жылы Польшаның солтүстік-шығысындағы ауылдарды талқандауға жауапты болды, оның барысында этникалық белорус-поляк азаматтарына шабуыл жасалды; 79 адам қаза тапты. Ұлттық қарулы күштер 1947 жылы ресми түрде таратылды. 1992 жылы Польша билігі, Польшаның тәуелсіздігі үшін күреске қосқан үлесін мойындап, Ұлттық қарулы күштердің жер асты сарбаздарын соғыс ардагерлері деп мойындады. NSZ сарбаздары, соның ішінде кейбір даулы тұлғалар, мысалы, 1945 жылы Вирчовинада 200-ге жуық украиналық шаруаларды өлтірген Мичислав Паздерски, оңалтылды және Польша президенті Лех Валенса оған екі медаль табыс етті. Польша Парламенті Сеймі 2012 жылы 1942 жылы құрылған Narodowe Siły Zbrojne құрылғанының 70 жылдығын атап өту туралы заң қабылдады. Сейм мүшелері, бұл шешімді қолдағандар, NSZ мүшелері сталиндік қауіпсіздік органдарының ең қатал мақсатына айналғанын атап көрсетті. 1990 жылдары Польшада "күрсінген сарбаздар" немесе антикоммунистік партизандар тақырыбы көп талқыланбады. Алайда 2000 жылдары "күрсінген сарбаздар" культі кеңінен танымал болды. NSZ-ның рөлі және оның еврейлермен қарым-қатынасы қазіргі Польшада даулы мәселе болып қала береді. 2012 жылғы Сейм декларациясын Польшаның бұрынғы премьер-министрі Лешек Миллер сынға алды.

Ұлттық қарулы күштердің қолбасшылары

Полковник Игнатий Озевич (1942 жылдың қыркүйегі – 1943 жылдың маусымы)
Полковник Тадеуш Курцыуш (1943 жылдың тамызы – 1944 жылдың сәуірі)
Полковник Станислав Наконецников Клюковский (1944 жылдың сәуірі – 1944 жылдың шілдесі)
Генерал Тадеуш Ястржебский (1944 жылдың шілдесі – 1944 жылдың қазаны)
Полковник Станислав Наконецников Клюковский (1944 жылдың қазаны)
Генерал Зигмунд Броньевский (1944 жылдың қазаны – 1945 жылдың тамызы)
Полковник Станислав Касница (1945 жылдың тамызы – 1947 жылдың ақпаны)