Сиачен мұзылдағы: Гималайдағы алып мұздық

Кіріспе

Сиачен мұздығы – Гималайдағы шығыс Каракорум қатарында орналасқан мұздық.

Сиачен мұздығы Үндістан мен Пәкістан арасындағы бақылау сызығының аяқталатын NJ9842 нүктесінің солтүстік-шығысында жатыр. Ол Каракорумдағы ең ұзын мұздық, және полярлық емес аймақтардағы екінші ең ұзын мұздық болып табылады. Мұздық Индира Колдан, Үндістан-Қытай шекарасында теңіз деңгейінен 5753 м (18875 фут) биіктіктен басталып, 3620 м (11875 фут) биіктіктегі түбіне дейін төмен түседі. 1984 жылдан бері Сиачен мұздығының барлық маңызды өткелдерімен бірге Кашмир аймағында орналасқан Ладак ынтымақты аумағының бөлігі ретінде Үндістанның басқаруында. Пәкістан Сиачен мұздығына аумақтық талап етуде және мұздықтың батысында, Салторо қырқасының батысындағы аймақты бақылайды, онда мұздықтан 1 км төменде 100-ден астам үнділік бекеттерінен төмен орналасқан Пәкістандық бекеттері бар. Сиачен мұздығы Еуразиялық тақта мен Үндістан субконтинентін бөліп тұратын үлкен суайдыру бөлігінің оңтүстігінде, кейде «үшінші полюс» деп аталатын Каракорумның кеңінен мұздыққа толы бөлігінде орналасқан. Мұздық батысында Салторо қырқасымен және шығысында Бас Каракорум қатарымен шектеседі. Салторо қырқасы солтүстікте Қытай шекарасындағы Каракорум қатарындағы Сиа Кангри шыңынан басталады. Салторо қырқасының биіктігі 5450-ден 7720 м (17880-ден 25330 фут) аралығында. Бұл қырқадағы маңызды өткелдер солтүстіктен оңтүстікке қарай: 5589 м (18336 фут) биіктіктегі Сиа Ла, 5450 м (17880 фут) биіктіктегі Билафонд Ла және 5689 м (18665 фут) биіктіктегі Гён Ла. Қыстағы қардың орташа мөлшері 1000 см-ден астам, ал температура төмендейді. Барлық салалы мұздықтарды қоса алғанда, Сиачен мұздық жүйесінің ауданы шамамен құрайды.

Этимология

Балти тіліндегі "сиа" сөзі аймақта кең таралған, гүлділер тұқымдасына жататын өсімдікті білдіреді. "Чен" сөзі – көптеп кездесетін кез келген нәрсені көрсетеді. Осылайша, Сиачен атауы "көптеген раушан гүлдері бар жер" деген мағынаны білдіреді. Мұздықтың атын немесе оның айналымындағы валютаны Том Лонгстаффқа жатқызады.

Дау

Үндістан мен Пәкістанның екеуі де Сиачен аймағының барлық аумағына құқығын талап етеді. 1958 жылдың маусым айында Үндістанның геологиялық қызметінің алғашқы экспедициясы Сиачен мұздығына барды. Бұл 1947 жылдан кейін Үндістанның геологиялық қызметі жүргізген Сиачен мұздығының алғашқы ресми зерттеуі болды және 1958 жылғы Халықаралық геофизикалық жылды еске алу мақсатымен жүзеге асырылды. Зерттеу Ладак аймағындағы Сиачен, Мамостонг, Чонг Кумдан, Кичик Кумдан және Акташ мұздықтарының бастауларын зерттеуді қамтыды. Экспедиция Сиачен мұздығына 5Q 131 05 084 нөмірін берді. 1970 және 1980 жылдардағы АҚШ және Пәкістан карталары NJ9842 (Үндістан мен Пәкістанның атысты тоқтату желісінің ең солтүстік нүктесі, сондай-ақ Бақылау желісі деп белгілі) -дан Каракорум өткеліне дейінгі үзіліс-сызықты көрсетіп келді, Үндістан бұл картографиялық қателік және Симла келісімін бұзу деп санайды. 1984 жылы Үндістан "Мегдут" әскери операциясын бастады, ол Үндістанға Сиачен мұздығының барлық бөлігін, оның салаларын қоса, бақылауға беруге мүмкіндік берді. 1984 жылдан 1999 жылға дейін Үндістан мен Пәкістан арасында жиі ұсақ шайқастар болды. "Мегдут" операциясы аясындағы Үндістан әскері, Сиачен мұздығының батысындағы Салторо жотасының маңызды биіктіктерін басып алу үшін Пәкістанның "Абабел" операциясынан бір күн бұрын озып өтті. Дегенмен, аймақтағы қатал ауа райы салдарынан соғыс қимылдарына қарағанда көбірек әскерлер қаза тапты. 2003 және 2010 жылдар аралығында Сиачен маңындағы әртүрлі операцияларда 353 пәкістандық әскер қаза тапты, оның ішінде 2012 жылы Гайари секторындағы қар көшкінінде қаза болған 140 пәкістандық бар. 2012 жылдың қаңтарынан 2015 жылдың шілдесіне дейін ауа райының нашарлауынан 33 үндістандық әскер қаза тапты. 2015 жылдың желтоқсанында Үндістанның Қорғаныс министрінің орынбасары Рао Индержит Сингх Лок Сабхада жазбаша жауабында 1984 жылы Армия "Мегдут" операциясын бастағаннан бері Сиачен мұздығында климаттық жағдайлар мен қоршаған ортаның және басқа да факторлардың салдарынан 869 әскери қызметкер қаза тапқанын мәлімдеді. 2016 жылдың ақпанында Үндістанның Қорғаныс министрі Манохар Паррикар Пәкістанмен сенімсіздік болғандықтан Үндістан Сиаченді тастамайтынын, сондай-ақ 1984 жылғы "Мегдут" операциясынан бері Сиаченде 915 адам қаза тапқанын мәлімдеді. Ресми мәліметтерге сәйкес, 1984 жылдан бері Сиачен аймағында жаудың оқтарынан 220-ға жуық үндістандық әскер қаза тапқан. Үндістан мен Пәкістан Сиачен маңында мыңдаған әскерін орналастырып отыр және аймақты әскерилендіруден босату әрекеттері әлі сәтсіз аяқталды. 1984 жылға дейін бұл аймақта екі елдің де әскери күштері болған жоқ. Үндістан мен Пәкістанның әскери күштерінен басқа, мұздық аймағында тұрғын халық жоқ. Ең жақын азаматтық елді мекені – Варши ауылы, үндістердің базалық лагерінен 10 шақырымдай қашықтықта орналасқан. Аймақ сонымен қатар өте шалғайда орналасқан және жол желісі шектеулі. Үндістан тарапында жолдар мұздықтың басынан 72 шақырым қашықтықтағы Дзингрульмадағы әскери базалық лагеріне дейін ғана созылады. Сиачен аймағына жету үшін Үндістан армиясы Манали-Лех-Хардунг Ла-Сиачен бағыты сияқты әртүрлі жолдарды әзірледі. 2012 жылы Үндістан армиясының Бас штабының бастығы генерал Бикрам Сингх Үндістан армиясы стратегиялық артықшылықтар үшін және Сиачен үшін үнді қарулы күштері "көп қан төккендіктен" аймақта қалуы керек деді. Қазіргі жағдай он жылдан астам уақыт бойы салыстырмалы түрде тұрақты, бұл Үндістанның барлық Сиачен мұздығын және оның барлық салалық мұздықтарын, сондай-ақ Салторо жотасының барлық негізгі өткелдерін және биіктіктерін, соның ішінде Сиа Ла, Билафонд Ла, Гьонг Ла, Ярма Ла (6100 м) және (5800 м) бақылауда ұстайтынын білдіреді. Пәкістан Салторо жотасының батысындағы мұздық аңғарларын бақылайды. TIME журналының хабарлауынша, Үндістан 1980 жылдары Сиаченде жүргізген әскери операциялары нәтижесінде 2590 шаршы километр аумақты иеленді. Үндістан 110 шақырымдық AGPL-ді растамай, шекарасын белгілеп, кейін демаркация жасамайынша, Сиаченнен әскерін шығара алмайтынын мәлімдеді. 1949 жылғы Карачи келісімі тек NJ9842 нүктесіне дейін бөліну сызығын мұқият белгіледі, содан кейін келісімде бөліну сызығы "солтүстіктен мұздықтарға дейін" жалғасады деп айтылған. Үндістанның ұстанымына сәйкес, бөлу сызығы шамамен солтүстікке қарай Салторо жотасымен Сиачен мұздығының батысына дейін жалғасуы керек. Тау жоталарын бойлай жүретін халықаралық шекара сызықтары көбінесе суайдыру шекарасын бойлай жүреді. 1972 жылғы Симла келісімі осы солтүстік бөлігіндегі 1949 жылғы Бақылау желісіне ешқандай өзгеріс енгізбеді.

Both India and Pakistan claim sovereignty over the entire Siachen region. In June 1958, first Geological Survey of India expedition went to the Siachen glacier. It was the first official Indian survey of Siachen Glacier by Geological Survey of India post 1947 and that was undertaken to commemorate the International Geophysical Year in 1958. The study included snout surveying of five glaciers namely Siachen, Mamostong, Chong Kumdan, Kichik Kumdan and Aktash Glaciers in Ladakh region. 5Q 131 05 084 was the number assigned to the Siachen glacier by the expedition. U. S. and Pakistani maps in the 1970s and 1980s consistently showed a dotted line from NJ9842 (the northernmost demarcated point of the India Pakistan cease fire line, also known as the Line of Control) to the Karakoram Pass, which India believed to be a cartographic error and in violation of the Simla Agreement. In 1984, India launched Operation Meghdoot, a military operation that gave India control over all of the Siachen Glacier, including its tributaries. Between 1984 and 1999, frequent skirmishes took place between India and Pakistan. Indian troops under Operation Meghdoot pre empted Pakistan's Operation Ababeel by just one day to occupy most of the dominating heights on Saltoro Ridge to the west of Siachen Glacier. However, more soldiers have died from the harsh weather conditions in the region than from combat. Pakistan lost 353 soldiers in various operations recorded between 2003 and 2010 near Siachen, including 140 Pakistanis killed in the 2012 Gayari Sector avalanche. Between January 2012 and July 2015, 33 Indian soldiers died due to adverse weather. In December 2015, Indian Union Minister of State for Defence Rao Inderjit Singh said in a written reply in the Lok Sabha that a total of 869 Army personnel have died on the Siachen glacier due to climatic conditions and environmental and other factors from the date that the Army launched Operation Meghdoot in 1984. In February 2016, Indian Defence Minister Manohar Parrikar stated that India will not vacate Siachen, as there is a trust deficit with Pakistan and also said that 915 people have died in Siachen since Operation Meghdoot in 1984. According to official records, only 220 Indian soldiers have been killed by enemy bullets since 1984 in Siachen area. Both India and Pakistan continue to deploy thousands of troops in the vicinity of Siachen and attempts to demilitarize the region have been so far unsuccessful. Prior to 1984, neither country had any military forces in this area. Aside from the Indian and Pakistani military presence, the glacier region is unpopulated. The nearest civilian settlement is the village of Warshi, 10 miles downstream from the Indian base camp. The region is also extremely remote, with limited road connectivity. On the Indian side, roads go only as far as the military base camp at Dzingrulma , 72 km from the head of the glacier. The Indian Army has developed various means to reach the Siachen region, including the Manali Leh Khardung La Siachen route. In 2012, Chief of Army Staff of the Indian Army General Bikram Singh said that the Indian Army should stay in the region for strategic advantages, and because a "lot of blood has been shed" by Indian armed personnel for Siachen. The present ground positions, relatively stable for over a decade, mean that India maintains control over all of the Siachen Glacier and all of its tributary glaciers, as well as all the main passes and heights of the Saltoro Ridge immediately west of the glacier, including Sia La, Bilafond La, Gyong La, Yarma La (6,100m), and (5,800m). Pakistan controls the glacial valleys immediately west of the Saltoro Ridge. According to TIME magazine, India gained over 1000 square miles (2,590 km2) in territory because of its 1980s military operations in Siachen. India has categorically stated that India will not pull its army from Siachen until the 110 km long AGPL is first authenticated, delineated and then demarcated. The 1949 Karachi agreement only carefully delineated the line of separation to point NJ9842, after which, the agreement states, the line of separation would continue "thence north to the glaciers". According to the Indian stance, the line of separation should continue roughly northwards along the Saltoro Range to the west of the Siachen glacier beyond NJ9842; international boundary lines that follow mountain ranges often do so by following the watershed drainage divide The 1972 Simla Agreement made no change to the 1949 Line of Control in this northernmost sector.

Су бұру

Мұздықтың еріген сулары Үндістанның Ладак аймағындағы Нубра өзенінің басты көзі болып табылады, ол Шёк өзеніне құяды. Шёк өзені өз кезегінде Пакистан арқылы ағатын 3000 шақырымдық Инд өзенімен қосылады. Осылайша, мұздық Инд өзенінің маңызды көзі болып табылады және әлемдегі ең ірі суару жүйесін сумен қамтамасыз етеді.

Қоршаған орта мәселелері

1984 жылға дейін мұздық адамдарға мекен етпейтін, ал содан бері мыңдаған сарбаздың келуі мұздықты ластап, оның еруіне себеп болды. Сарбаздарды қамтамасыз ету үшін мұздықтан мұз кесіліп, химиялық заттармен ерітілді. Үйірмеуші қалдықтарды көп көлемде төгу және қару-жарақ пен оқ-дәрілерді пайдалану аймақтың экожүйесіне елеулі зиян келтірді.

Мұздықтардың кемуі

2007 жылы Пәкістан метеорологиялық департаменті жүргізген зерттеудің алдын ала нәтижелері Сиачен мұздығының соңғы 30 жыл ішінде кері шегініп, алаңдатарлықтай қарқынмен еруде екенін көрсетті. Мұздықтың спутниктік суреттерін зерттеу, мұздықтың жылына шамамен 110 метр жылдамдықпен артқа шегінгенін және оның көлемі шамамен 35 пайызға азайғанын көрсетті. Он бір жыл ішінде мұздық 800 метрге жуық, ал он жеті жыл ішінде 1700 метрге жуық кері шегінді. Болжам бойынша, 2035 жылға қарай Сиачен аймағындағы мұздықтар 2011 жылғы көлемінің бес бөлігінің біріне дейін азаяды. Әскери оккупациядан бұрынғы 1929–1958 жылдар аралығында мұздықтың кері шегінуі шамамен 914 метрді құрады. Жақындағы мұздықтың кері шегінуіне себеп болатын факторлардың бірі – лагерьдер мен бекеттер салу үшін химиялық жарылыстар жасау. 2001 жылы Үндістан мұздықтың ішіне 250 шақырымға жуық ұзындығы бар мұнай құбырларын төседі, олар базалық лагерьлерден аванпостарға керосин мен авиациялық отынды жеткізді. 2007 жылғы мәліметтерге сәйкес, Сиачендегі температураның жылдық өсімi 0,2 градус Цельсийді құрады, бұл мұздықтың еруіне, қар көшкіндеріне және мұздықтардағы жарықтардың пайда болуына әкеп соқты. Үндістан әскері күн сайын шамамен қалдықтарды мұздықтың жарықтарына төгіп тастайды. Мұздықта қалған қалдықтардың шамамен 40 пайызы пластик пен металлдан тұрады, оның ішінде кобальт, кадмий және хром сияқты улы заттар бар, олар ақырында Шиок өзенінің суына (әрі Скарду маңындағы Инд өзеніне) әсер етеді. Инд өзені ауыз су және суаруға пайдаланылады. Энергия және ресурстар институтының ғалымдары мұздықта пайда болатын қоқысты ғылыми әдістермен залалсыздандырудың жолдарын іздестіруде.

Жануарлар дүниесі және өсімдіктер

Сиачен аймағының флорасы мен фаунасы да үлкен әскери күштердің болуынан әсер етеді.

Шекаралық қақтығыс

Мұздық аймағы – 1984 жылғы сәуірден бері үзбе-кесілі соғыс жүріп жатқан Пәкістан мен Үндістан үшін Жер шарындағы ең биік шайқас алаңы. Екі ел де аймақта тұрақты әскери күшін сақтап отыр. Үндістан мен Пәкістан екеуі де қымбатқа түсетін әскери бекеттерден бас тартуға ниетті. Алайда, 1999 жылғы Каргил соғысы кезінде Пәкістанның басып кіруінен кейін Үндістан, Пәкістанның қазіргі бақылау сызығын ресми мойындамаса, Сиаченнен кету жоспарларын тоқтатты. Пәкістанның келесі шабуылдарынан сақтандырып, Сиачен мұздығындағы бекеттерді тастамайынша, мойындамауға бейім. Премьер-министр Манмохан Сингх бұл аймаққа сапар шеккен алғашқы Үндістан премьер-министрі болды және ол мәселені бейбіт жолмен шешуге шақырды. Содан кейін қазіргі Премьер-министр Нарендра Моди да осы жерге барды. 2012 жылы Пәкістан Президенті Асиф Әли Зардари Пәкістан армиясының бастығы генерал Ашфак Парвез Каянимен бірге Сиачен мұздығына жақын орналасқан Гайари секторына сапар жасады. Екеуі де Сиачен қақтығысын мүмкіндігінше ертерек шешуге ұмтылғанын көрсетті. Алдыңғы жылы Үндістан Президенті Абдул Калам бұл аймаққа келген алғашқы мемлекет басшысы болды. 2007 жылдың қыркүйегінен бастап Үндістан аймаққа шектеулі альпинизм және треккинг экспедицияларын жіберуге рұқсат берді. Бірінші топқа Чайл әскери мектебінің, Ұлттық қорғаныс академиясының, Ұлттық кадет корпусының, Үндістан әскери академиясының, Раштриялық Үндістан әскери колледжінің курсанттары және қарулы күштер офицерлерінің отбасы мүшелері кірді. Бұл экспедициялардың мақсаты – халықаралық қауымдастыққа Үндістан әскерлерінің маңызды Салторо жотасындағы «көптеген биік бекеттерді» бақылауда ұстап тұрғанын және Пәкістан әскерлерінің Сиачен мұздығына жақын емес екенін көрсету. Пәкістанның наразылығына қарамастан, Үндістан Сиаченге туристерді жіберу үшін ешкімнің келісіміне мұқтаж емес екенін мәлімдеді, бұл олардың өз территориясы екенін айтады. Сонымен қатар, Үндістан армиясының Армиялық альпинизм институты (ААИ) осы аймақта орналасқан.

Бейбітшілік паркі туралы ұсыныс

Сиачен аймағын "Бейбітшілік паркі" деп жариялау идеясын қоршаған ортаны қорғаушылар мен бейбітшілік жақтастары әскери присутствие салдарынан ауыр зардап шеккен аймақтың экожүйесін сақтау мақсатында ұсынды. 2003 жылдың қыркүйек айында Дурбанда өткен 5-ші Дүниежүзілік парктері конгресінің қатысушылары Үндістан мен Пәкістан үкіметтерін Сиачен аймағында бейбітшілік паркін құруға шақырды, бұл табиғи биологиялық жүйені қалпына келтіру және өмірлері қауіп астында тұрған түрлерді қорғау үшін қажет болды. Итальян экологы Джулиано Таллоне экологиялық өмірге қауіп төніп тұрғанын айтып, конференцияда Сиачен Бейбітшілік паркін құруды ұсынды. Шекаралық Бейбітшілік паркі туралы ұсыныс жасалғаннан кейін Халықаралық Альпинизм және Тау шаңғысы федерациясы (UIAA) және Халықаралық Табиғатты қорғау одағы (IUCN) Женевада конференция ұйымдастырып, Үндістан мен Пәкістан альпинистерін (Мандип Сингх Сойн, Хариш Кападия, Назир Сабир және Шер Хан) шақырды. Аймақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Дүниежүзілік мұра тізіміне Қарақор тауларының бір бөлігі ретінде енгізілуге ұсынылды, бірақ Дүниежүзілік мұра комитеті бұл мәселені кейінге шегерді. Сиачен аймағының шығысы мен батысындағы аумақтар бұдан бұрын ұлттық парктері деп жарияланған: Үндістандағы Қарақор табиғи қорығы және Пәкістандағы Орталық Қарақор ұлттық паркі. Сандия Ұлттық зертханасы конференциялар ұйымдастырды, онда Үндістан мен Пәкістаннан, сондай-ақ басқа елдерден әскери сарапшылар мен экологтар бірлескен баяндамалар жасауға шақырылды. Сандия зертханасының Ынтымақтастық мониторинг орталығының зерттеушісі Кент Л. Бирингер екі елдің ғалымдары мен зерттеушілері ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізе алатын жоғары биіктіктегі ғылыми орталық құруды ұсынды.

Танымал мәдениетте

Сиачен мұздығы 2018 жылы Том Круз бен Генри Кавиллдің қатысуымен түсірілген голливудтық "Миссия: Мүмкін емес – Құлау" фильмінде еске алынды. Фильмнің шешімінде, тәртіпсіз агент Уокер (Кавилл) Сиачен мұздығының іргесінде ядролық бомбалар қояды. Дегенмен, бұл сахна шындығында Норвегиядағы Прейкестоленде түсірілді, себебі Үндістан үкіметі фильм жасаушыларға Кашмирде түсіруге рұқсат бермеді.