Кіріспе

Сегіз мың метрлік және Жер бетіндегі ең биік тоғызыншы тау, Пәкістанда орналасқан Нанга Парбат (;), жергілікті тұрғындарда Диамер деп аталады, Жер бетіндегі ең биік тоғызыншы тау және оның шыңы теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Индус өзенінің ең солтүстік бұрылысының оңтүстік-шығысында, Пәкістан басқаратын Кашмир аймағындағы Гилгит-Балтистан облысында жатқан Нанга Парбат – Гималайдың ең батыс ірі шыңы және дәстүрлі көзқарас бойынша Индус және Ярлунг Цангпо/Брахмапутра өзендерімен шектелген Гималайдың батыс тірегі болып табылады. Нанга Парбат – 14 сегіз мыңдықтың бірі. Айналасындағы жер бетінен қалықтап көтерілген, әсем және құлпытас тау, Жер бетіндегі ең биік 100 таудың ішінде Эверест тауынан кейін екінші ең үлкен биіктікке ие. Нанга Парбат өте қиын бағынылуымен әйгілі және альпинистердің көп саны қаза болғандықтан және альпинистерді олардың шегіне дейін сынағандықтан "Қайраткерлер тауы" деген лақап атын алған.

Этимология

Нанга Парбат атауы санскрит тіліндегі "нагна" және "парвата" сөздерінен шыққан, олар біріктірілгенде "Жылаңаш тау" деп аударылады. Бұл атау әдетте қардан бос оңтүстік бетіне қатысты. Тау жергілікті халық арасында "ұлы тау" деген мағына беретін "Диамер" немесе "Део Мир" тибеттік атымен белгілі.

Орналасқан жері

Нанга Парбат Гималай тауларының батыс тірегін құрайды және ең батыс сегіз мыңдық тау болып табылады. Ол Пакистан басқаруындағы Кашмирдің Гилгит-Балтистан аймағындағы Диамер ауданында, Инд өзенінің оңтүстігінде жатыр. Кейбір жерлерде өзен тау массивінің ең жоғары нүктесінен 4600 метрден астам биіктікте ағып өтеді. Солтүстікке қарай Қаракорум тауларының батыс жағы орналасқан.

Ерекше белгілері

Нанга Парбат барлық бағыттарда жергілікті жер бетімен салыстырғанда зор тік рельефке ие. Оңтүстікте Нанга Парбат әлемдегі ең биік тау беті деп жиі айтылатын Рупал бетіне ие: ол өзінің табанынан жоғары көтеріледі. Солтүстікке қарай, күрделі, біршама көңілді еңісті Rakhiot Flank Инд өзенінің аңғарынан басталып, шамамен тек , Жердегі осындай қысқа аралықтағы ең үлкен биіктіктердің ондығына кіреді. Нанга Парбат – әлемдегі ең биік таулардың жиырмалығына және әлемдегі ең көрнекті шыңдардың қатарына кіретін сирек шыңдардың бірі, тиісінше тоғызыншы және он төртінші орындарда. Басқа тау – әйгілі Эверест, ол екі тізімде де бірінші орында тұр. Нанга Парбат сондай-ақ Эвересттен кейін Гималайдың ең көрнекті екінші шыңы. Нанга Парбаттың негізгі жотасы – Кашмир аңғарындағы Зоджи Ла, ол оны Гималай-Каракорумның қалған бөлігіндегі биік шыңдармен байланыстырады. Тибет қыратында Нанга Парбат Гималайдың ең батыс шыңы, ал Намча Барва – шығыс шегін белгілейді.

Таудың орналасуы

Нанга Парбаттың өзегі оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылатын ұзын жота. Бұл жота зор мұз және тас массасынан құралған. Оның үш жағы бар: Диамир, Рахиот және Рупал. Бұл негізгі жотаның оңтүстік-батыс бөлігі Мазено жотасы деп аталады және онда көптеген қосалқы шыңдар бар. Ал екінші бағытта, негізгі жота Рахиот шыңында солтүстік-шығысқа қарай иіледі. Таудың оңтүстік-оңтүстік-шығыс жағы Рупал жағымен ерекшеленеді. Таудың солтүстік-солтүстік-батыс жағы, Инд өзеніне қарай, күрделірек. Ол ұзын жота арқылы Диамир (батыс) және Рахиот (солтүстік) жақтарына бөлінген. Негізгі шыңнан солтүстікке қарай орналасқан Солтүстік шыңы сияқты бірнеше қосалқы шыңдар бар. Рупал жағының төменгі бөлігінде, осы аттас маусымдық қойшылар ауылынан жоғарыда Латбо мұздық көлі орналасқан.

Алғашқы әрекеттері

Оның қолжетімділігінің нәтижесінде Nanga Parbat шыңына жетуге тырысу еуропалықтар оны ашқаннан кейін көп ұзамай басталды. Бірақ Мүммери мен оның екі Гурка серігі кейін Рахиот бетін барлап жүріп қаза тапты. 1930 жылдары Нанга Парбат Гималайдағы неміс қызығушылығының ошағына айналды. Неміс альпинистері Эверест тауына көтеріле алмады, өйткені Тибетке тек британдықтар ғана кіре алды. Алғашында неміс күш-жігері Канченджангаға бағытталды, оған Пол Бауэр 1930 және 1931 жылдары екі экспедицияны басқарды, бірақ оның ұзын қырқалары мен тік беттерімен Канченджанга Эверестке қарағанда қиын болды және екі экспедиция да көп жетістікке жетпеді. K2 таудың одан да қиын екені белгілі, ал оның шалғай орналасуы оның түбіне жетудің өзі үлкен іс болатынын білдірді. Сондықтан Нанга Парбат немістер қол жеткізе алатын ең биік тау болды және сол кездегі альпинистер де оны мүмкін деп санайды. Нанга Парбатқа алғашқы неміс экспедициясын 1932 жылы Вилли Меркл басқарды. Кейде ол неміс-американдық экспедиция деп аталады, өйткені сегіз альпинистке америкалық Рэнд Херрон және келесі жылы американдық азаматқа айналмақшы Фриц Висснер кірді. Команданың барлығы мықты альпинисттер болса да, ешқайсысының Гималай тәжірибесі жоқ еді, ал нашар жоспарлау (әсіресе жеткіліксіз сандағы тасымалдаушылар), ауа райымен бірге команданың Нанга Парбат шыңының солтүстік-шығысында орналасқан Рахиот шыңын алыстан асып кетуіне жол бермеді, бірақ олар Рахиот шыңы мен негізгі жота арқылы бағыттың мүмкіндігін анықтады. 1934 жылы Меркл жаңа нацистік үкімет тарапынан толық қолдау тауып, жақсы дайындалған және қаржыландырылған тағы бір экспедицияны басқарды. Экспедицияның басында Альфред Дрексел, әрине, биіктіктегі өкпе ісігіне шалдыққандықтан қайтыс болды. Тирольдік альпинистер Питер Ашенбрнер мен Эрвин Шнайдер (Bergsteiger) 6 шілдеде 7894,32 м биіктікке жетті, бірақ ауа райының нашарлауына байланысты қайтуға мәжбүр болды. 7 шілдеде олар мен тағы 14 адам дауылдың тұзағына түсіп, қашып кетеді. Кейіннен үш танымал неміс альпинистері, және Мерклдің өзі, сондай-ақ алты шерпа шаршаудан, суықтан және биіктіктегі аурудан қайтыс болды. Ақырғы аман қалған Анг Церинг жеті күн бойы дауылмен күресіп аман қалды. Бұл апаттың "көшпенділер тарихында ұзақ уақыт бойы созылған азапқа тең келетін оқиға жоқ" деп айтылған. 1937 жылы Карл Виен Мерклдің экспедициясымен бірдей бағыт бойынша таудың басына тағы бір экспедицияны басқарды. Алға қарай жұмыс жүріп жатты, бірақ қардың көп түсуіне байланысты ол баяу болды. 14 маусымда жеті неміс және тоғыз шерпа, яғни бүкіл команда, Рахиот шыңының астындағы IV лагерьде болған кезде оны қар көшкіні басып кетті. Барлығы он алты адам қаза тапты. Іздеу тобы шатырлар мұз бен қардың астында қалғандығын, алып кетіліп кетпегенін анықтады. Жәбірленушінің бір күнделігінде "біздің жағдайымыз мұнда қар көшкінінен қауіпсіз емес" деп жазылған.

Ауфшнайтер экспедициясы

Генрих Харрер, тәжірибелі альпинист, СС Альпілік бөлімшесінің мүшесі болды. 1938 жылы Швейцариядағы Эйгер тауында олар жаттығулар жасады. Германияға оралғанда, Адольф Гитлер олармен кездесті. 1939 жылдың мамыр айында Харрер Питер Ауфшнайтердің басшылығымен Неміс Гималайлық Қоры тарапынан Нанга Парбатқа жаңа экспедицияға қатысу үшін таңдалды. Олардың мақсаты солтүстік-батыс беткейіне жаңа жолдармен көтерілуді зерттеу болды. Олар Диамир бетін оңайрақ жол табу мақсатымен зерттеді. Олар бұл беткейдің өтуге жарамды екенін анықтады, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталды және төрт ер адам Ұлыбританиядағы Дехрадун қаласында (Үндістан) тұтқынға алынды. Харрер мен Ауфшнайтердің қашуы және Тибет таулы аймалындағы саяхаттары Харрердің "Тибеттегі жеті жыл" кітабының негізгі тақырыбы болды. Бұл экспедицияға қатысты кейбір құжаттар Вашингтон қаласындағы Ұлттық мұрағатта сақтаулы.

Бірінші көтерілу

Нанга Парбатқа алғаш рет 1953 жылы 3 шілдеде австриялық альпинист Герман Буль, неміс-австриялық Нанга Парбат экспедициясының мүшесі, Rakhiot Flank (Шығыс қырқасы) арқылы шықты. Экспедицияны Мюнхеннен Вилли Мерклдің жартылай ағасы ұйымдастырды, ал экспедиция жетекшісі 1932 және 1934 жылдардағы талпыныстарға қатысқан Куфштейннен Петер Ашенбреннер болды. Бұл экспедиция кезінде тауда 31 адам қаза болған. Шыңға соңғы шабуыл драматикалық болды: Буль серіктестері кері қайтқаннан кейін жалғыз өзі жол жалғастырды. Екінші дүниежүзілік соғыста сарбаздар қолданған стимулятор – метамфетаминге негіделген первитин, падутин және кока жапырақтарынан жасалған шайдың әсерінен ол қауіпті түрде кеш, сағат 19:00-де шыңға жетті, көтерілу күткеннен әлдеқайда қиын және көп уақыт алды. Оның түсуі бір кремпонды жоғалтқаннан кейін баяулады. Қараңғы түскен соң, ол бір қолымен кішкентай тіреуге ұстанып, тар жартасқа тік тұрып, уақытша тоқтауға мәжбүр болды. Шаршаған ол кейде ұйықтап кететін, бірақ тепе-теңдігін сақтай алды. Ол сондай-ақ тыныш түн болғандықтан, салқын желге ұшырамағанына өте риза болды. Ол жолға шыққаннан кейін 40 сағат өткен соң, келесі күні кешкі сағат 7-де өзінің жоғары лагеріне жетті. Бұл көтерілу оттегісіз жасалды, ал Буль – жалғыз өзі таудың шыңына алғаш көтерілген жалғыз адам. 1953 жылғы «Нанга Парбат 1953» деректі фильмін экспедицияға қатысқан Ханс Эртл түсіріп, режиссерлік етті. Бульдің көтерілуі кейіннен канадалық кинорежиссер Дональд Шебибтің 1986 жылғы «Көтерілу» фильмінде бейнеленді.

Кейінгі сынақтар мен көтерілулер

Нанга Парбатқа екінші рет 1962 жылы немістер Тони Киншофер, Зигфрид Лёв және А. Маннхардт Диамир бетінен көтерілді. Бұл бағыт таудың "стандартты" бағытына айналды. Киншофер бағыты Диамир бетінің ортасына емес, үлкен аспалы мұздықтардан қар көшкіні қаупі бар сол жаққа тірекке көтеріледі. 1970 жылы Гюнтер мен Рейнхольд Месснер ағайындылары таудың үшінші сатысына және Рупал бетінің бірінші сатысына шықты. Олар бастапқы бағыт бойынша түсе алмады, керісінше Диамир бетінен түсіп, таудың алғашқы траверсін жасады. Гюнтер 2005 жылы оның денесі табылған Диамир бетіндегі қар көшкіні кезінде қаза тапты. 1971 жылы словак альпинистері Иван Фиала мен Михал Оролин Бульдің 1953 жылғы бағытымен Нанга Парбатқа шықты, ал экспедицияның басқа мүшелері Сильберсателдің оңтүстік-шығыс шыңына және Бажин ойысының үстіндегі алдыңғы шыңға көтерілді. 1976 жылы төрт адамнан тұратын команда Рупал бетіндегі жаңа бағыт арқылы алтыншы шыңға шықты (осы бетіндегі екінші көтеріліс), содан кейін бұл бағытты австриялық команда жетекшісінің есімімен атап, Schell бағыты деп қойды. Бұл бағытты Карл Херлигкоффер бұған дейін жасаған сәтсіз әрекетінен кейін жоспарлаған болатын. 1978 жылы Рейнхольд Месснер Диамир бетіне қайта оралды және толығымен жеке өзі тауға көтерілді. 1984 жылы француз альпинисі Лилиан Баррард күйеуі Морис Баррардпен бірге Нанга Парбатқа көтерілген алғашқы әйел болды. 1985 жылы Джерзи Кукучка, Зигмунт Генрих, Славомир Лободзинский (барлығы поляк) және Карлос Карсолио (Мексика) Рупал бетінің оң жағындағы Оңтүстік-шығыс тірегіне (немесе поляк шұбырына) көтеріліп, 13 шілдеде шыңға жетті. Бұл Кукучканың тоғызыншы шыңына шығуы болды. 1985 жылы поляк әйелдер командасы 1962 жылғы неміс Диамир бағытымен шыңға шықты. Ванда Руткевич, Кристина Палмовска және Анна Червинска 15 шілдеде тау басына жетті. 2005 жылы Рупал бетінде жеңіл, альпинисттік стильдегі әрекеттер қайта жанданды: 2005 жылдың тамызында Пәкістан әскери тікұшақтары алты күн бойы тар мұздықтың астында қалған словен альпинисті Томаж Хумарды құтқарып алды. Бұл мұндай биіктікте жасалған сәтті құтқару операцияларының бірі саналады. 2005 жылдың қыркүйегінде Винс Андерсон мен Стив Хаус тау бетіне жаңа, тікелей бағыт бойынша өте жеңіл, жылдам көтеріліп, альпинист қауымдастығынан жоғары баға алды. 2006 жылдың 17 немесе 18 шілдесінде Венесуэладан келген Хосе Антонио Дельгадо шыңға жеткеннен кейін алты күнге созылған нашар ауа райынан қаза тапты. Ол бес сегіз мыңдықтың шыңына жеткен жалғыз венесуэлалық және Латын Америкасынан шыққан бірнеше альпинистердің бірі болды. Экспедицияның бір бөлігі және базалық лагерьдегі құтқару жұмыстары бейнеге түсірілді, өйткені Дельгадо альпинистік телесериалдың пилоты болды. 2008 жылдың 15 шілдесінде итальяндық альпинист Карл Унтеркирхер Уолтер Нонес және Саймон Кехермен бірге шыңға жаңа бағыт ашуға тырысқанда жарыққа құлап түсті. Унтеркирхер қайтыс болды, бірақ Кехер мен Нонесті Пәкістан әскері құтқарып алды. 2009 жылдың 12 шілдесінде Оңтүстік Кореялық таушы Го Ми Ёнг 14 сегіз мыңдықты бағындырған алғашқы әйел болу үшін жарыс кезінде нашар ауа райынан таудан құлап түсті. 2012 жылдың 15 шілдесінде шотланд альпинистері Сэнди Аллан мен Рик Аллен Мазено қырқасы арқылы Нанга Парбатқа алғаш рет көтерілді. Олар 18 күн үздіксіз өрлеп жүріп, таудың Диамир жағындағы базалық лагерьге жетті. 2013 жылдың сәуірінде олар жетістіктері үшін Piolet d'Or сыйлығына ие болды.

Талибанның шабуылы

2013 жылдың 23 маусымында Гилгит скауттарының формасын киген шамамен 15 экстремистік содыр бас лагерде он шетелдік альпинистіні (бір литвалық, үш украиналық, екі словак, екі қытайлық, бір қытай-американдық және бір непалдық) және бір пакистандық жетекшіні атып өлтірді. Тағы бір шетелдік жараланды. Шабуыл шамамен сағат 1-де болды, ал жауапкершілікті Талибанның жергілікті ұйымы (Тәжік-и Талибан Пәкістан) өз мойнына алды.

Әдебиет пен кинодағы рөлдері

Е. Р. Эддисонның "Әйелдердің әулиесі" кітабының бірінші тарауында баяндаушы өзінің сол кездегі қайтыс болған отандасы Лессингхэмді Нанга Парбатпен салыстырады: "Мен бірнеше жылдан кейін оның маған Нанга Парбатты кенеттен көрудің әсерін сипаттағанын еске аламын. Саяхаттап бара жатып, сағаттап тыныш, жасыл ормандардың арасынан өтесің, қандай да бір шатқалдың бойымен жоғары көтерілесің, көз тартарлық ештеңе жоқ, тек қана тік беткейлердегі жасыл шөптер мен шаршықтар, құлпыратын шағын көлдер ғана; содан кейін кенеттен бұрылыстан өтесің, алдынан ашық кеңістікке көз жетіп, он алты мың фут биіктіктегі мұзды тік жарлар мен биік қырларды көріп, көзің қысылады, аспанның төрттен бірін алып жатады, шамамен он екі шақырым қашықтықта. Ал қазір, мен Лессингхемді сол кішкентай шіркеуде көп жыл бұрын көргенімді еске алсам, мен Нанга Парбат туралы ойлаймын". (Mistress of Mistresses, 1935, 3 б.) Джонатан Нил 1934 жылы Нанга Парбат тауларындағы альпинизм маусымы туралы "Қар жолбарыстары" атты кітап жазды. Ол көптеген қарт шерпалармен сұхбаттасты, соның ішінде Анг Церингпен, 1934 жылы Нанга Парбаттан тірі қалған соңғы адам. Кітап экспедицияда не болғанын баяндауға тырысады, ХХ ғасырдың басындағы альпинизм тарихы, 1930 жылдардағы неміс саясатының аясында, Шерпа аңғарларындағы өмірдің қиындықтары мен құмарлықтарын көрсетеді. 1953 жылғы "Нанга Парбат 1953" деректі фильмін экспедицияға қатысқан және 5-ші лагерьге (6500м) көтерілген оператор Ханс Эртл түсірді және режиссерлік етті. "Нанга Парбат" – Джозеф Вильсмайердің Гюнтер Месснер мен Рейнхольд Месснердің 1970 жылғы экспедициясы туралы түсірген фильмі. Дональд Шебибтің 1986 жылғы "Көтеріліс" фильмі Герман Бульдің алғашқы бағындыруын көрсетеді. 2021 жылғы деректі фильм 2019 жылғы Нарди/Баллард әрекетінің аясында түсірілді. Жан Жак Аннаудтың 1997 жылғы "Тибеттегі жеті жыл" фильмі Генрих Харрердің Екінші дүниежүзілік соғыстың басында Нанга Парбатқа көтерілу арманымен басталады. Австриялық Edenbridge тобының "Brothers on Diamir" әні Месснер ағайындыларының Нанга Парбатқа жасаған бағындыруына арналған. DC Universe-дегі ойдан шығарылған Нанда Парбат қаласы осы таудың құрметіне аталған. 2017 жылғы "Қараңғылық" телесериалында неміс кейіпкері 1953 жыл екенін түсіндіргенде "Нанга Парбат бағындырылды" дейді.