Кіріспе

Үндістандағы Ганготри мұздығы (санскрит тілінде) Үттаркаши ауданында, Үттаркханд штатында, Тибетпен шектес аймақта орналасқан. Ганг өзенінің негізгі көздерінің бірі саналатын бұл мұздықтың көлемі 27 текше километрден асады. Мұздықтың ұзындығы шамамен 30 километр, ені 2-4 километрге жетеді. Мұздықтың төңірегінде Шивлинг, Талай Сагар, Меру және Бхагиратхи III сияқты өте қиын альпинистік маршруттарымен әйгілі Ганготри тобына жататын шыңдар орналасқан. Мұздық шамамен солтүстік-батысқа қарай ағып, Чаухамбаның ең биік шыңының төменгі жағындағы цирктен бастау алады. Ганготри мұздығының ұшы сиырдың аузына ұқсас, сондықтан бұл жер Гомух немесе Гаумух (гу – сиыр, мух – бет) деп аталады. Ганготри қаласынан шамамен шақырымдай қашықтықта орналасқан Гомух – Ганг өзенінің маңызды саласы, Багиратхи өзенінің бастауы. Гомух Шивлинг тауының төбесіне жақын орналасқан, екеуінің арасында Тапован жайлауы жатыр. Ганготри мұздығы индуистер үшін дәстүрлі қасиетті саяхат орыны. Сенімді индуистер Ганготри қаласының жанындағы мұз суға шомылуды қасиетті деп санайды, көптеген адамдар Гомухқа қадам басып, ал кейбіреулері Тапованға дейін жол тартады. Ганготриден Гаумухқа дейін Девгад, Чирбаса, Бхожваса арқылы жол жүру қажет. Қазіргі уақытта тұруға жағдай тек Бхожвасада ғана бар, бірақ Чирбаса мен Бховасада орман күзету бекеттері орналасқан. 2013 жылғы Солтүстік Үндістандағы су тасқыны бұл жолдың көп бөлігін қиратты, қазір Чирбасадан әрі өту жолдың нашарлауы және 2 километрлік тас құлау айманына байланысты қиынға соғып тұр.

Геология

Бұл – Уттаракханд штатының Гархвал Гималайындағы Уттаркаши ауданында орналасқан аңғарлық типтес мұздық. Ол солтүстік-батыс бағытта ағады. Мұздықтың географиялық координаталары: 30°43'22"–30°55'49" (ендігі) және 79°4'41"–79°16'34" (бойлығы), теңіз деңгейінен 4120-ден 7000 метрге дейін биіктікте жатыр. Бұл аймақ Басты Орталық Жығалаудың (MCT) солтүстігінде орналасқан және гранит, гранатты мика шистасы, кварц-биотит шистасы, кианит шистасы, ауген гнейсі және жолақты ауген гнейсі сияқты тау жыныстарынан құралған. Мұздық құрамында тас бұлақ конустары, қар көшкінінің жайылу аймақтары, қар көпірлері, өлі мұз үйінділері сияқты шөгінділердің әртүрлі нысандары, сондай-ақ пирамида және конус тәрізді шыңдар, тісті қырқалар, мұздық сайлар, тегіс тау беткейлері мен құйрықтары, сарқырамалар, таулық ойыстар, шатқалдар және мұздық көлдер сияқты эрозиялық нысандар бар. Ганготри мұздығының барлық бойында мұздың бөлінуінен пайда болған бойлық және көлденең жарықтар көптеп кездеседі. Ганготри мұздығының абляциялық аймағы қалың мұз үстіндегі мореналармен жабылған және мұз үстіндегі көлдерге балқитын бірнеше мұз бөліктерімен сипатталады. Мұздықтың құлдырауы мен жойылу қарқыны жоғары болғандықтан, оның орталық бөлігі мұз үстіндегі көлдерге толы. Гималайдың осы бөлігінде мұздықтардың еріген суы су жүйесіне басымдық етеді. Мұздың жалпы жамылғысы шамамен 200 км² және көлемі 20 км³ мұзды құрайды.

Салалар

Бұл мұздықта үш негізгі саласы бар, атап айтқанда, Рактварн (15,90 км), Чатуранги (оның ішінде Калинди бамак) (22,45 км) және Кирти (11,05 км) және 18-ден астам кішігірім салалық мұздықтар. Рактварн жүйесінде 7 салалық мұздық бар; олардың ішінде Телу, Светварн, Ниламбар және Пилапани маңызды. Сол сияқты, Сета, Суралая және Васуки – Чатуранги жүйесін құрайтын негізгі салалар, ал Кирти жүйесі тек үш салалық мұздықтан тұрады. Осы үш ірі салалық жүйеден басқа, осы аймақтың басқа да бірқатар салалық мұздықтары тікелей Ганготри мұздығына құйылады; олардың ішінде Свачанд, Мианди, Сумеру және Ганохим маңызды. Тағы төрт мұздық – Майтри, Меру, Бхригупант және Манда – Бхагиратхи өзеніне құйылады. Су жиналатын алаптың жалпы мұздық ауданы 258,56 км², оның ішінде Ганготри жүйесі 109,03 км², одан кейін Чатуранги (72,91 км²), Рактварн (45,34 км²) және Кирти (31,28 км²) құрайды. Қалған төрт мұздықтың мұздық ауданы 29,41 км²-ды құрайды; олардың арасындағы ең үлкен үлесі Бхригупант мұздығына (14,95 км²) тиесілі.

Қайту

NASA, АҚШ Геологиялық зерттеу қызметі (USGS) және Ұлттық қар мен мұз туралы деректер орталығы (NSIDC) ғалымдарымен бірлесіп, зерттеушілерге әрбір мұздықтың тарихын қадағалауға көмектесу үшін әлемдегі барлық мұздықтардың жаһандық тізімін жасап жатыр. Олардың мәліметінше, қазіргі уақытта 30,2 км ұзындығы және 0,5–2,5 км ені бар Ганготри мұздығы Гималайдағы ең ірі мұздықтардың бірі болып табылады. Бұл мұздық 1780 жылдан бері өлшеулер басталғаннан бастап үнемі қысқарып келеді. 61 жылдық деректер (1936–1996) Ганготри мұздығының жалпы кері шегінуі 1147 метрді көрсетті, орташа жылдамдығы жылына 19 метр. Дегенмен, 21 ғасырдың соңғы 25 жылында ол 850 метрден астам (жылдық 34 метр) қысқарды, ал 1996 мен 1999 жылдар аралығында 76 метрге (жылдық 25 метр) кері шегінді.