Кіріспе
Азиядағы таулар тізбегі, Индо-Ганг жазығын Тибет қыраттарынан бөліп тұратын таулар тізбегі. Гималай немесе Гималай (,/h//ɪ//m//ə/'/l//eɪ//.//ə//, //h//ɪ/'/m//ɑː//l//ə//j//ə/ HIMəLAYə, hihMAHləyə) – Азиядағы таулар тізбегі, Үнді субконтинентінің жазықтарын Тибет қыраттарынан бөліп тұратын таулар тізбегі. Бұл тау жүйесінде Жер шарындағы ең биік шыңдардың бірі, соның ішінде ең биігі – Эверест тауы орналасқан. Гималайда теңіз деңгейінен жоғары 100-ден астам шың бар. Гималай бес елдің аумағымен шектеседі немесе олардың арқылы өтеді: Непал, Қытай, Пәкістан, Бутан және Үндістан. Кашмир аймағындағы тау жотасының құқығы Үндістан, Пәкістан және Қытай арасында даулы. Гималай таулары солтүстік-батысында Каракорум және Хиндукуш тауларымен, солтүстігінде Тибет қыраттарымен, оңтүстігінде Индо-Ганг жазығымен шектеседі. Әлемдегі ірі өзендердің – Индус, Ганг және Цангпо-Брахмапутраның – бастаулары Гималай маңында орналасқан, ал олардың су жинау алабында шамамен 600 миллион адам тұрады, ал Гималайда – 53 миллион адам. Гималай Оңтүстік Азия және Тибет мәдениеттеріне зор әсер еткен. Гималайдың көптеген шыңдары индуизм және буддизмде қасиетті саналады. Бірнеше шыңдарға – Кангченджанга (Үндістан жағынан), Гангхар Пунсум, Мачапучарэ, Нанда Деви және Тибеттік Трансгималаядағы Кайлашқа – альпинистерге шабуыл жасауға тыйым салынған. Үнді тектоникалық тақтасының Еуразиялық тақтаның астына батып кіруі нәтижесінде пайда болған Гималай таулары батыстан солтүстік-батысқа, шығыстан оңтүстік-шығысқа қарай доға тәрізді созылып жатыр, ұзындығы шамамен 2400 шақырымды құрайды. Оның батыс тірегі – Нанга Парбат, Инд өзенінің ең солтүстік бұрылысының оңтүстігінде орналасқан. Ал шығыс тірегі – Намча Барва, Ярлунг Цангпо өзенінің үлкен бұрылысынан батысқа қарай жатыр. Таулардың ені батыста 300 шақырымнан шығыста 600 шақырымға дейін жетеді.
a mountain range
The Himalayas, or Himalaya (,/h//ɪ//m//ə/'/l//eɪ//.//ə//, //h//ɪ/'/m//ɑː//l//ə//j//ə/ HIMəLAYə, hihMAHləyə) is a mountain range in Asia, separating the plains of the Indian subcontinent from the Tibetan Plateau. The range has some of the Earth's highest peaks, including the highest, Mount Everest. More than 100 peaks exceeding elevations of above sea level lie in the Himalayas. The Himalayas abut or cross five countries: Nepal, China, Pakistan, Bhutan and India. The sovereignty of the range in the Kashmir region is disputed among India, Pakistan, and China. The Himalayan range is bordered on the northwest by the Karakoram and Hindu Kush ranges, on the north by the Tibetan Plateau, and on the south by the Indo Gangetic Plain. Some of the world's major rivers, the Indus, the Ganges, and the Tsangpo–Brahmaputra, rise in the vicinity of the Himalayas, and their combined drainage basin is home to some 600 million people; 53 million people live in the Himalayas. The Himalayas have profoundly shaped the cultures of South Asia and Tibet. Many Himalayan peaks are sacred in Hinduism and Buddhism. The summits of several—Kangchenjunga (from the Indian side), Gangkhar Puensum, Machapuchare, Nanda Devi, and Kailash in the Tibetan Transhimalaya—are off limits to climbers. Lifted by the subduction of the Indian tectonic plate under the Eurasian Plate, the Himalayan mountain range runs west northwest to east southeast in an arc long. Its western anchor, Nanga Parbat, lies just south of the northernmost bend of the Indus river. Its eastern anchor, Namcha Barwa, lies immediately west of the great bend of the Yarlung Tsangpo River. The range varies in width from in the west to in the east.
Атауы
Сағаның атауы санскрит тіліндегі Гималая (हिमालय – "қардың мекені"), хима (हिम – "мұз/суық") және алая (आलय – "мекен/үй") сөздерінен шыққан. Олар қазір "Гималай таулары" деп аталады, көбінесе қысқартылып "Гималай" деп айтылады. Бұл таулар непали және хинди тілдерінде Гималая (екі тілде де हिमालय деп жазылады), кумаони тілінде Himāl (हिमाल), тибет тілінде Гималая (ཧི་མ་ལ་ཡ་) немесе 'Қарлы ел' (གངས་ཅན་ལྗོངས་), сингала тілінде Гималая (හිමාලය деп жазылады), урду тілінде Гималая тау жотасы, бенгал тілінде Гималай Парватмала (হিমালয় পর্বতমালা) және қытай тілінде Сималай тау жотасы (s=喜马拉雅山脉) деп аталады. Бұл тау жотасының атауы кейде ежелгі жазбаларда, соның ішінде санскрит эпосы Махабхаратада Химаван деп те аталады. Химават (санскрит: हिमवत्) немесе Химаван (санскрит: हिमवान्) – Гималай тауларының бейнесін көрсететін индуист құдайы. Басқа эпитеттері: Химраджа (санскрит: हिमराज) немесе Парватешвара (санскрит: पर्वतेश्वर). Батыс әдебиетінде кейбір авторлар оны Гималая деп атайды. Бұрын, мысалы, Эмили Дикинсонның өлеңдерінде және Генри Дэвид Тороның эсселерінде Химмале деп те жазылған.
География және негізгі ерекшеліктері
Гималай таулары оңтүстіктен солтүстікке қарай төрт параллель тау жотасынан тұрады: оңтүстіктегі Сивалик таулары; Төменгі Гималай жотасы; ең биік және орталық жотасы болып табылатын Үлкен Гималай; және солтүстiктегi Тибет Гималайлары. Қаракорумды әдетте Гималайдан бөлек санайды. Гималай тауларының үлкен қисығының ортасында Непалдағы Дхаулагири мен Аннапурна шыңдары орналасқан, оларды Кали Гандаки шатқалы бөліп тұрады. Кали Гандаки шатқалы Гималайды экологиялық және орографиялық тұрғыдан Батыс және Шығыс бөліктеріне бөледі – Кали Гандаки бастауындағы Кора Ла жотасы Эверест пен К2 арасындағы жотаның ең төменгі нүктесі болып табылады. Аннапурнаның шығысында Манаслу тауының шыңдары, ал шекарадан шығыста Шишапангма тауы орналасқан. Олардың оңтүстігінде Непалдың астанасы және Гималайдың ең үлкен қаласы Катманду орналасқан. Катманду аңғарының шығысында Бхоте / Сан Коси өзенінің аңғары жатыр, ол Тибеттен басталады және Непал мен Қытай арасындағы негізгі құрлықтық жол болып табылады. Ал шығысында Махалангур Хималы орналасқан, онда әлемдегі ең биік алты таудың төртеуі, соның ішінде ең биік: Чо Ою, Эверест, Лхоцзе және Макалу. Эверестке оңтүстік-батыс жақтан кіре бастаған жердегі Кхумбу аймағы жаяу серуендеуге танымал. Арун өзені солтүстік беткейлерін құйып, оңтүстікке бұрылып, Макалудың шығысындағы тау жотасына құяды. Непалдың шығысында Гималай таулары Үндістанмен шекарадағы Канченджунга массивіне көтеріледі, бұл әлемдегі ең биік үшінші тау, ең шығыс шыңы және Үндістанның ең биік нүктесі. Канченджунганың шығыс жағы Үндістанның Сикким штатында орналасқан. Бұрын тәуелсіз патшалық болған ол Үндістаннан Тибеттің Лхаса қаласына дейінгі негізгі жолда орналасқан. Сиккимнің шығысында ежелгі Бутан буддалық патшалығы орналасқан. Бутанның ең биік тауы - Гангхар Пунсум, ол әлемдегі ең биік шықпаған тау атағына да үміткер. Мұндағы Гималай таулары қарқынды орманды, тік аңғарларға толы болып келеді. Гималай таулары жалғасады, Үндістанның Аруначал Прадеш штаты мен Тибет арқылы солтүстік-шығысқа қарай сәл бұрылады, Тибеттегі Намче Барва шыңына жетуден бұрын, Ярланг Цангпо өзенінің үлкен бұрылысының ішінде. Цангпоның шығысында Кангри Гарпо таулары орналасқан. Алайда, Цангпоның солтүстігіндегі биік таулар, соның ішінде Гьяла Пери де, кейде Гималаяға кіреді. Дхаулагириден батысқа қарай бара жатқан Батыс Непал біршама шалғай және үлкен биік таулар жоқ, бірақ Непалдағы ең үлкен көл Рара көлі орналасқан. Карнали өзені Тибеттен басталып, аймақтың ортасынан өтеді. Батысқа қарай, Үндістанмен шекара Сарда өзенінің бойымен өтеді және Қытайға сауда жолын қамтамасыз етеді, онда Тибет жазықтығында Гурла Мандхатаның биік шыңы орналасқан. Манасаровар көлінің арғы жағында, Кайлас жотасындағы қасиетті Кайлас тауы орналасқан. Бұл тау Гималайдың төрт негізгі өзенінің қайнар көзіне жақын орналасқан және индуизм, джайнизм, буддизм, суфизм және бонпода қастерленеді. Уттаракхандта Гималайлар аймақтық тұрғыдан Нанда Деви мен Каметтің биік шыңдарымен Кумаун және Гархвал Гималайларына бөлінеді. Штат сондай-ақ Шота Чаар Даамның маңызды діни орындары, қасиетті Ганг өзенінің қайнар көзі Ганг, Ямунори, Ямуна өзенінің қайнар көзі, Бадринатх пен Кедарнатх ғибадатханалары орналасқан. Химачал Прадеш - Гималайдың келесі штаты, оның тау станциялары, әсіресе Британдық Радждың жазғы астанасы Шимла және Үндістандағы тибет қауымы мен елден қуылған үкімет орталығы Дхарамсала. Бұл аймақ Пәнжаб Гималайдың басталуын білдіреді және Сатледж өзені, Индустың бес қосалқы өзенінің ең шығысы, осы аймақты кесіп өтеді. Батысқа қарай, Гималай таулары даулы Үндістанның әкімшілік аймағы болып табылатын Джамму мен Кашмирдің көп бөлігін құрайды. Гималай таулары даулы Ладакхтың оңтүстік-батыс бөлігін құрайды. Нун-Кунның қос шыңдары - Гималайдың осы бөлігіндегі жалғыз таулар. Ақырында, Гималай өздерінің батыс шетіне 8000 м биіктіктегі Нанга Парбат шыңына жетеді, ол Инд аңғарынан жоғары көтеріледі және 8000 м шыңдарының ең батысына қарай орналасқан. Батыстық ұшы Гималайдың Каракорум мен Хиндукуш тауларымен қиылысатын Нанга Парбат маңындағы керемет нүктеде аяқталады. Гималайдың кейбір бөліктері, мысалы Каган аңғары, Маргала таулары және Галиат жолы, Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва және Пенджаб провинцияларына дейін созылады.
Желдер
Гималайдың кең аумақтылығы, жоғары биіктік диапазоны және күрделі топографиясы оның тау етегінде ылғалды субтропиктік климаттан бастап, Тибет жағында суық және құрғақ шөлдік жағдайларға дейін әртүрлі климаттық аймақтарға ие болуын қамтамасыз етеді. Гималайдың көп бөлігінде, әсіресе биік таулардың оңтүстігіндегі аймақтарда муссон климаттың ең басты ерекшелігі болып табылады және жауын-шашынның басым бөлігін тудырады, ал батыс циклондық бұзылыс қысқы жауын-шашынды әкеледі, әсіресе батыс бөлігінде. Маусым айында оңтүстік-батыс муссонымен күшті жаңбыр жауады және қыркүйекке дейін жалғасады. Муссон көлік инфрақұрылымына елеулі әсер етеді және үлкен көшкіндерге себеп болуы мүмкін. Бұл туризмді шектейді – жаяу және тау шаңғысымен жүру маусымы сәуір/мамыр айларында муссоннан бұрын немесе қазан/қараша айларында (күз) муссоннан кейін ғана мүмкін болады. Непал мен Сиккимде көбінесе бес маусым бар: жаз, муссон, күз (немесе муссоннан кейінгі), қыс және көктем. Кёппен климаттық жіктемесіне сәйкес, Гималайдың төменгі биіктіктері, Непалдың орталық бөлігінде (Катманду аңғары қоса) орташа биіктікке дейін, құрғақ қыстары бар ылғалды субтропиктік климат (Cwa) ретінде жіктеледі. Биіктеп көтерілгенде, Гималайдың көп бөлігі субтропикалық тау климатына (Cwb) ие. Оңтүстік-батыс муссонының қарқындылығы таулардың бойымен батысқа қарай азаяды, шығыстағы Дарджилингте муссондық маусымдағы жауын-шашын мөлшері батыстағы Шимладағы осы кезеңмен салыстырғанда едәуір жоғары. Гималайдың солтүстік жағы, сондай-ақ Тибет Гималайы деп аталады, құрғақ, суық және көбінесе желді, әсіресе батыс бөлігінде, онда суық шөлді климат орналасқан. Өсімдік жамылғысы сирек және тоқталған, ал қыстары өте суық. Аймақтағы жауын-шашынның көп бөлігі қысқы және көктемгі айларда қар түрінде жауады. Гималайдың барлық аймақтарында климатқа жергілікті әсері айтарлықтай. Температура әр 100 метрге жоғары көтерілген сайын 0,2–1,2 °C төмендейді. Бұл тау етегіндегі дерлік тропикалық климаттан бастап, биік жерлерде тундра мен тұрақты қар мен мұзға дейін әртүрлі климат түрлерінің пайда болуына әкеледі. Жергілікті климат топографияға да байланысты: таулардың желден қорғалған беткейлері аз жауын-шашын алады, ал жақсы ашық беткейлерге көп жауын-шашын жауады, үлкен таулардың жаңбыр көлеңкесі маңызды болуы мүмкін, мысалы, Жоғарғы Мустангте шөлдік жағдайларға әкеледі, ол Аннапурна және Дхаулагири массивтерімен муссон жаңбырларынан қорғалған және жылдық жауын-шашын шамамен 400 мм, ал массивтердің оңтүстік жағындағы Покхарада жауын-шашын көп (жылына шамамен 3800 мм). Осылайша, жылдық жауын-шашын шығыста батысқа қарағанда көбірек болғанымен, жергілікті ауытқулар көбінесе маңыздырақ. Гималай таулары Үндістан субконтиненті мен Тибет жотасының климатына зор әсер етеді. Олар суық, құрғақ желдің оңтүстікке қарай соғып кіруіне кедері келтіреді, бұл Оңтүстік Азияны басқа құрлықтардағы ұқсас орташа ендіктерден әлдеқайда жылы ұстайды. Олар сонымен қатар муссондық желдер үшін тосқауыл құрады, олардың солтүстікке қарай жылжуына жол бермейді және Терай аймағында қатты жаңбыр жаууын тудырады. Гималай тауларының Орталық Азия шөлдерінің, мысалы, Такла-Макан және Гобінің қалыптасуына да маңызды рөл атқарады деп саналады.
Климаттық әділдік
Гималай таулары сияқты, Гималайдың маңындағы қауымдар да климаттың өзгеруі мен оның теріс әсерлерін әлемнің басқа аймақтарына қарағанда оқшау сезінеді. Осы қауымдардың сезінетін әсерлерінің арасында тұрақсыз жауын-шашын, су тасқыны, температураның жоғарылауы және көшкін қаупі бар. Непалдың Ұлттық бейімделу бағдарламасы (NAPA) мәліметінше, су тасқыны, құрғақшылық және көшкін сияқты көптеген қауіптер мұздық көлдер аймағына төнеді. Осыны ескере отырып, 2011 жылы климаттық өзгерістерге қарсы саясат пен Жергілікті бейімделу іс-қимыл жоспарлары (LAPA) әзірленді, олар негізінен климаттық қауіптерді жоюға бағытталған. Су арқылы таралатын аурулардың қаупі артып, қауіпсіз ауыз суға қол жеткізу де қиын болып тұр. Әйелдер мен балалар сияқты маргиналды топтар климаттың өзгеруінен ауыр зардап шегуде және олар жиі аурулар мен жарақаттарға ұшырайды. Жеті провинцияның 77 ауданында 54 784 жағдай тіркелді. Ыстық ауа тыныс алу мүшелерінің ауруларын, жылу соққысын және қызбаны тудыруы мүмкін. Қар барыстары жергілікті малдың шамамен 2,6 пайызын жыл сайын өлтіреді, олардың қоныс аумағы тарылып бара жатқандықтан. Климаттық іс-қимыл мониторингіне сәйкес, Непал Париж келісімінде белгіленген мақсаттарға жету жолында "жеткілікті" деңгейде. Олар жазық аймақтарда жауын-шашынның азаюын, әдетте салқын айларда температураның өзгеруін және тіпті 2000 жылдар басындағы ауа райымен салыстырғанда ауа райының өзгеруін байқады. Дхунганың сөзіне қарағанда, сауалнамаға қатысушылардың 91,94 пайызы құрғақшылықты басты климаттық қауіп ретінде, 83,87 пайызы су тасқынын, 70,97 пайызы көшкін мен 67,74 пайызы орман өртін бастан өткізген. Бұл бейімделудің басты себебі – климаттың өзгеруі осы маргиналды қауымдарға төндіретін қауіпті азайту, сонымен қатар осы мүмкіндікті пайдаланып, тұрақты немесе бейімделуге қабілетті болашаққа қадам жасау. Индустер үшін Гималай таулары барлық таулардың патшасы Химават ретінде бейнеленеді, ол Парвати қасиетті құдайының әкесі. Индустер үшін ең қасиетті саяхат орындары – Пашупатинатхтағы және Муктинатхтағы храм кешендері, олар шалиграм деп аталатын қасиетті қара тастардың болуына байланысты Шалиграмма деп те аталады. Муктинатх – Тибет буддистерінің де қасиетті саяхат орны. Олар ағаштарды 84 ежелгі үнді буддасының сиқыршылары немесе махасиддхалардың таяқтарынан өсіп шыққан деп санайды. Олар салиграммаларды Гаво Джагпа деп аталатын Тибет жылан құдайының өкілдері деп есептейді. Гималай халқының әртүрлілігі олардың сәулет өнері, тілдері мен диалектілері, сенімдері мен дәстүрлері, сондай-ақ киімдері арқылы көрінеді. Ваджраяна буддизмінің көптеген орындары Гималайда, Тибетте, Бутанда, сондай-ақ Үндістанның Ладакх, Сикким, Аруначал Прадеш, Спити және Дарджилинг аймақтарында орналасқан. Тибетте 6000-нан астам монастырь болды, оның ішінде Далай-ламаның резиденциясы да бар. Бутан, Сикким және Ладакх та көптеген монастырьлармен толы.
Ресурстар
Гималай тауларында сан алуан емдік ресурстар кездеседі. Орманнан алынған өсімдіктер мыңдаған жылдар бойы қарапайым жөтелден бастап жылан шағуға дейінгі ауруларды емдеу үшін қолданылып келеді. Өсімдіктердің әртүрлі бөліктері – тамыр, гүл, сабақ, жапырақ және қабық – түрлі дерттерге ем ретінде пайдаланылады. Мысалы, Abies pindrow ағашының қабық сығындысы жөтел мен бронхитті емдеуге қолданылады. Andrachne cordifolia өсімдігінің жапырақтары мен сабақтарының қоспасы жараларға және жылан шағудың уын жоюға қолданылады. Callicarpa arborea ағашының қабығы тері ауруларына емделген. Гималайда көптеген адамдар емдік өсімдіктерді емнің жалғыз көзі ретінде пайдаланатындықтан, бұл өсімдіктер табысқа жол ашады. Бұл аймақтың ішінде де, сыртында да экономикалық және қазіргі заманғы өнеркәсіптік дамуға үлес қосады.