Кіріспе

Америкалық жазушы және публицист Фрэнсис Энн Лебовиц (туған 27 қазан, 1950 жыл) – американдық жазушы, публицист және актриса. Ол Нью-Йорк қаласының көзқарасы арқылы америкалық өмірге жасаған сатиралық әлеуметтік сын-пікірлерімен және 1970-ші, 1980-ші жылдардағы Нью-Йорк өнер әлемінің көптеген белгілі тұлғаларымен – Энди Уорхол, Мартин Скорсезе, Джером Роббинс, Роберт Мапплторп, Дэвид Войнарович, Кенди Дарлинг және «Нью-Йорк қуыршақтары» сияқты адамдармен байланысымен танымал. «Нью-Йорк Таймс» газеті оны заманауи Дороти Паркер деп атады. Лебовиц 1978 жылғы «Metropolitan Life» және 1981 жылғы «Social Studies» кітаптарымен атаққа ие болды, бұл кітаптар 1994 жылы «The Fran Lebowitz Reader» деген атпен біріктірілді. Ол Мартин Скорсезе түсірген екі жобаның кейіпкері болды: HBO деректі фильмі «Public Speaking» (2010) және Netflix деректі сериалы «Pretend It's a City» (2021).

Ерте өмір және білім

Лебовиц Нью-Джерси штатының Мористоун қаласында туып өскен. Оның бір қарындасы болған, аты Эллен. Оның ата-анасы Рут және Гарольд Лебовиц, олар «Перлдің жиһаздары» деп аталатын жиһаз дүкені мен төсем шеберханасын иеленген. Ол өте ерте жасынан оқуға құштар болған, тіпті сабақ кезінде жасырын оқып, үй жұмысын ұмытып кеткен. Лебовиц өзінің «иудейлік тамыры этникалық немесе мәдени, не болмаса қазіргі адамдар қалай атайтынын білмеймін. Бірақ ол діни емес» дейді. Ол бат-мицва рәсіміне қатыспаған, бірақ 15 жасқа дейін жексенбілік мектепке барып, содан кейін діни сенімді растаған. Ол «Карвел» мұзбалық дүкенінде жұмыс істеген. Жасөспірім шағында Лебовицке Джеймс Болдуиннің сөздері күшті әсер еткен: «Джеймс Болдуин телеарнадан осындай ойлармен сөйлейтін алғашқы адам болды. Ол мен естіген алғашқы зиялы болды. Мен таң қалдым. Сондықтан оны оқуға тырыстым». Ол сондай-ақ Гор Видал мен Уильям Ф. Баклидің телешоудағы сөздерін ұнататын, бірақ Баклимен пікірлес педі. 1969 жылы Нью-Йорк қаласына көшіп келді. Әкесі оның қаладағы алғашқы екі айын әйелдер ғана тұратын «Марта Вашингтон» қонақ үйінде тұру шартымен төлеуге келісті. Өзін асырау үшін ол тазалаушы болып жұмыс істеді.

21 жасында Лебовиц Сьюзан Грэм Унгаро құрған, Чарльз Мингустың төртінші әйелі болған «Өзгерістер» журналында жұмыс істеді. Бұл журнал «радикалды шик саясат және мәдениет» туралы болған. Ол жарнама орындарын сатқан, ал Энди Уорхол Лебовицті «Интервью» журналына колонкашы ретінде шақырды, онда ол «Мен су жағасын қамтимын» деген баппен жазды. Осы жылдары ол көптеген суретшілермен танысты, соның ішінде 1971 жылы кездескен Питер Худжар және Роберт Мапплторппен достық қарым-қатынас орнатты. Мапплторп оған жиі суреттер сыйлаған, олардың көпшілігін Лебовиц 1970-ші жылдары тастап кеткен. 1978 жылы оның «Метрополитен өмірі» атты тұңғыш кітабы жарық көрді. Кітап «Мадемуазель» және «Интервью» журналдарынан алынған комедиялық очерктер жинағынан тұрды. Кітап жарық көргеннен кейін Лебовиц жергілікті жұлдызға айналды, «Студио 54» клубына жиі барып, телеарнада пайда болды. Одан кейін «Әлеуметтік зерттеулер» (1981) атты тағы бір комедиялық очерктер жинағы жарық көрді, онда ол жасөспірімдер, фильмдер және қызмет көрсету сияқты тақырыптарды зерттеді. Көп жылдар өткен соң, 1994 жылы «The Fran Lebowitz Reader» атты кітабы жарық көрді, онда екі кітабы да жинақталған.

Жазушы блогы және қоғам тұлғасы

1990 жылдардың ортасынан бері Лебовиц он жылдық жазушылық дағдарысымен танымал, бірақ 2023 жылға дейін ешқандай жаңа туынды жарияланбады. Жазушылық дағдарысы туралы сөйлегенде, ол былай деді: «Менің редакторым – мен оны редакторым деп таныстырғанда, ол әрқашан «қаладағы ең жеңіл жұмыс» дейді. Ол менің жазуға қатысты параличім жазу сөзіне деген артық құрметімнен туындағанын айтады, менің ойымша, ол дұрыс». Ол Стивен Барклей агенттігі арқылы публицист ретінде гастрольдік сапарлар жасап жүр. Сонымен қатар, ол «Late Night with David Letterman» бағдарламасында бірнеше рет пайда болды, көбінесе ақ көйлек, ковбойлық етік, Levi's джинсы және черепаха қабығынан жасалған көзілдірік киеді. Ол өте бағалайтын 1979 жылғы маржан сұр түсті Checker таксисі туралы жиі айтады, ол өмірінде иеленген жалғыз көлігі және оны «өмірімдегі жалғыз моногамдық қарым-қатынас» деп сипаттайды. 2007 жылдың қыркүйегінде Лебовиц Vanity Fair журналының 68-ші жылдық халықаралық ең жақсы киінгендер тізімінде жылдың ең сәнді әйелдерінің бірі деп танылды. Ол сонымен қатар 10 000 томдық үлкен кітап жинағымен де танымал, оның ішінде кем дегенде бір сөреде сабыннан мүсін жасау туралы кітаптар бар. Ауыр темекі шегуші Лебовиц темекі шегушілердің құқықтарын қорғайды. 19 жасынан бері есірткі немесе алкогольді қолданбайды, себебі ол осы жасқа дейін екеуінің де «өмірлік мөлшерін» толықтырғанын айтады. 2010 жылы Лебовиц «Public Speaking» атты деректі фильмде түскенде, жаңа буын көрермендерге таныстырылды. 2010 жылдың 17 қарашасында ол «The Late Show with David Letterman» бағдарламасына 16 жылдық үзілістен кейін оралды, деректі фильмді насихаттау үшін. Ол өзінің ұзақ жылдар бойы созылған жазушылық дағдарысын талқылады, оны әзілде «жазушылық блокадасы» деп атады. 2010 жылдың 22 қарашасында HBO телеарнасы Мартин Скорсезе түсірген «Public Speaking» деректі фильмін көрсетті, онда оның сұхбаттары мен публицистік сөздерінен алынған үзінділер бар. Лебовиц 2013 жылы Скорсезе түсірген «The Wolf of Wall Street» фильмінде қазы ретінде де пайда болды. Ол 2021 жылы Скорсеземен бірлесіп Netflix-те «Pretend It's a City» сериалын жасады, онда Скорсезе оны Нью-Йорк қаласы және басқа да тақырыптар туралы сұхбаттастырады.

Нью-Йорк қаласы

Лебовиц Нью-Йорк қаласының джентрификациясына және мәдениетінің өзгеруіне сын көзбен қарады. Ол «Ескі Нью-Йорк» пен «Жаңа Нью-Йорк» арасындағы басты айырмашылықтың ақша мәдениетінің ықпалы мен үстемдігі екенін түсіндірді. Нью-Йорк әрқашан қымбат қала болғанымен, бай емес адамдар Манхэттенде тұра алатын және «әр секунд сайын ақша туралы ойлаудың қажеті болмайтын» жағдай болды. Бұған себеп, басқалармен қатар, «көптеген нашар жұмыс орындарының болуы» еді. Қазір мұндай жағдай жоқ. Мысалы, бір күні түстен кейін ақшасыз оянсам – үйде ғана емес, жалпы менің атыммен де – күнінің соңына қарай ақшам болатынын білемін. Ол Нью-Йорк қаласының әкімдері Руди Джулиани мен Майкл Блумбергті Нью-Йоркті «қалалық сипаттан шығарып», Манхэттендегі джентрификацияны үдеткені үшін сынады. Ол сондай-ақ Нью-Йорктегі бай адамдардың көптігіне сын көзбен қарады, олар ешқандай құндылық жаратпай, тек тұтынады деп санайды. Блумберг туралы ол былай деді:

«Мен саясатта бай адамдардың болуына қарсымын. Олардың саясатпен айналысуына рұқсат етілмеуі керек деп ойлаймын. Байлардың саясатта болуы – бәрі үшін жаман, тек байлар үшін емес, ал байларға қосымша көмек қажет емес. Көптеген адамдар "Ол ақшасын өзі тапты" десе, мен әрқашан бірдей жауап беремін: "Ешкім миллиард доллар таппайды. Адамдар сағатына 10 доллар табады, ал миллиард долларды ұрлайды". Лебовиц Нью-Йоркке келетін туристердің көптігіне наразы, 1980 жылдары қаланы туристік орталық ретінде ілгерілетуді «өте қорқынышты идея» деп сипаттайды.

АИТВ/ЖИТС-тің әсері

1980 жылдары оның көптеген гей достары ВИЧ/ЖИТС-тен қайтыс болды. Лебовиц "апат жылдарының" американдық мәдениетке тигізген әсерін талқылады. Ол әсіресе, талантты суретшілер мен зиялылардың бір буынды жоғалтудан кейін қалған мәдени бос кеңістік туралы айтты. Олардың көптегені өнер мен зияткерлік мәдениетті ғана жасап қоймады, сонымен қатар осындай мәдениетті дамытқан ынталы көрермендер де болды. 2016 жылғы сұхбатында ол былай деді: «Гейлер болмаса мәдениет не болады? Бұл Америка, мәдениет неге саяды? Нью-Йорк қана емес. ЖИТС американдық мәдениетті түгелдей өзгертіп жіберді. ЖИТС-пен бірге гейлердің бір толық буыны бірнеше жылдың ішінде, дерлік бірден қайтыс болды. Әсіресе мен танығандар. СПИД-тен алғаш көз жұмғандардың көпшілігі суретшілер еді. Олар сонымен қатар ең қызықты адамдар еді. Білуші көрермен де қайтыс болды және енді бұрынғыдай жоқ. Адамдардың білетін нәрселерінде үлкен олқылық пайда болды, енді оған контекст жоқ.»

Феминизм

Лебовицті "феминизмдегі белсенділікке қарсы тұрушы" деп атайды. "MeToo" қозғалысы туралы ол былай деді: "Менің ойымша, бұл ешқашан өзгермейді. Әйел болу Ева заманынан бастап сегіз ай бұрынға дейін дәл осылай болды. Сондықтан мен бұның өзгеретінін ойламадым. Ешқашан. Бұл менің өмірімдегі ең таң қалдырған нәрселердің бірі. Алғашқы қырық адамның барлығын дерлік білдім." және ол көбінесе орталық демократ саясаткерлер мен саясатқа сын көзбен қарайды. Ол көп жылдар бойы Республикалық партияның және соңғы уақытта бұрынғы президент Дональд Трамптың қатал сыншысы болды. Ол Трамптың сайлаушыларына жасаған үндеуін "таза нәсілшілдік" деп атап, Трамптың сайлау науқаны митингілері Ку-клукс-клан мен Джордж Уоллес өткізген митингтерге еске салады деді. Ол Трампты "арзан алаяқ", "ақымақ", "жалтақ", "аздап есінен жаңылысқан, бірақ көбінесе ақымақ" деп сипаттады. 2016 жылы Трамптың сайлануы туралы ол: "Бұл қорқынышты болды. Менің эмоциялық жағдайым кем дегенде бір ай бойы күшті түрде әсер етті. Менің ашуым, әрдайым жоғары болғандықтан, қазір үнемі қыздырылғандай" деді. Лебовиц көптеген саясаткерлерді де сынға алды. Демократиялық партияны оңға қарай жылжытқан Билл Клинтонға қарсылығын білдіріп, "Мен үшін ол әл-ауқат заңына қол қойғанда республикашыл сияқты көрінді. Ол табысқа жеткен, орташа республикашыл президент болды" деді. Лебовиц кейін сол бағдарламадағы пікірін қайтарып алды.

Жеке өмір

Лебовиц жеке өмірі туралы ашық әңгімелейді және ол лесбиянка. Ол романтикалық қарым-қатынастарда қиындықтарға тап болғанын айтқан. 2016 жылы ол былай деді: "Мен әлемдегі ең жақсы қызмын. Мен керемет туыспын. Мен жақсы дос екенімді ойлаймын. Бірақ мен қызметтес ретінде өте нашармын. Мен әрқашан сондай болдым".