Кіріспе
Эдмунд Уилсон кіші (1895–1972) – американдық жазушы, әдеби сыншы және журналист. Ол 20-ғасырдың ең маңызды әдеби сыншыларының бірі саналады. Уилсон журналистік қызметін Vanity Fair және The New Yorker сияқты басылымдарда жазудан бастады. Ол The New Republic журналын шығаруға көмектесті, The New Yorker журналының бас кітап сыншысы болды және The New York Review of Books журналына үнемі мақала жазды. Уилсон жиырмадан астам кітаптың авторы, олардың ішінде «Аксельдің қамалы», «Патриотикалық қан», сондай-ақ көркем әдебиетке жататын «Гекэйт округінің естеліктері» кітаптары бар. Ол Ф. Скотт Фицджеральд, Эрнест Хемингуэй және Джон Дос Пассос сияқты сол заманның белгілі тұлғаларымен дос болды. Уилсонның ұлттық классикалық туындылар кітапханасын құру жоспары оның қайтысынан кейін Джейсон Эпштейннің күш-жігері арқасында іске асырылды. Ол екі рет Ұлттық кітап сыйлығына ие болды және 1964 жылы Президенттік бостандық медалімен марапатталды.
Edmund Wilson Jr. (May 8, 1895 – June 12, 1972) was an American writer, literary critic and journalist. He is widely regarded as one of the most important literary critics of the 20th century. Wilson began his career as a journalist, writing for publications such as Vanity Fair and The New Yorker. He helped to edit The New Republic, served as chief book critic for The New Yorker, and was a frequent contributor to The New York Review of Books. Wilson was the author of more than twenty books, including Axel's Castle, Patriotic Gore, and a work of fiction, Memoirs of Hecate County. He was a friend of many notable figures of the time, including F. Scott Fitzgerald, Ernest Hemingway, and John Dos Passos. His scheme for a Library of America series of national classic works came to fruition through the efforts of Jason Epstein after Wilson's death. He was a two time winner of the National Book Award and received the Presidential Medal of Freedom in 1964.
Ерте өмір
Уилсон Нью-Джерси штатының Ред-Бэнк қаласында дүниеге келген. Оның әкесі – адвокат, сондай-ақ Нью-Джерси штатының бас прокуроры болған Эдмунд Уилсон аға, анасы – Хелен Матер (қыздығы Кимболл). Уилсон Пенсильвания штатының Поттстаун қаласындағы колледжге дайындық жатақ мектебі – Хилл мектебінде оқыды және 1912 жылы бітірді. Хилл мектебінде Уилсон мектептің әдеби журналы "Рекордтың" бас редакторы қызметін атқарды. 1912 жылдан 1916 жылға дейін Принстон университетінде білім алды, оның достарының арасында Ф. Скотт Фицджеральд және соғыс ақыны Джон Аллан Уайет болды. Уилсон кәсіби жазушылық жолын "Нью-Йорк Сан" газетінің тілшісі ретінде бастады, Мичиган штатының Детройт қаласындағы 36-шы базалық госпитальде әскерде қызмет етті, ал кейін Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде аудармашы болып жұмыс істеді. Оның отбасының Талкоттвилл, Нью-Йорк қаласындағы жазғы үйі, "Эдмунд Уилсон үйі" деп белгілі, 1973 жылы Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді.
Мансап
Уилсон 1920 және 1921 жылдары «Vanity Fair» журналының бас редакторы болды, кейін «The New Republic» журналының редакторы, «The New Yorker» және «The New York Review of Books» журналдарының кітап сыншысы қызметін атқарды. Оның еңбектері романшылар Аптон Синклер, Джон Дос Пассос, Синклер Льюис, Флойд Делл және Теодор Дрейзерге әсер етті. Ол Леон Троцкийге тағылған айыптауларды әділ бағалау мақсатында құрылған Дьюи комиссиясының құрамында болды. Ол пьесалар, өлеңдер мен романдар жазды, бірақ оның ең маңызды ықпалы әдеби сын болды. «Аксель қамалы: 1870–1930 жылдардағы фантастикалық әдебиет туралы зерттеу» (1931) – символизмді кеңінен қарастыратын еңбек. Онда Артур Рембо, Огюст Вильерс де Л’Иль Адам ( «Аксель» романының авторы), У. Б. Йейтс, Поль Валери, Т. С. Элиот, Марсель Пруст, Джеймс Джойс және Гертруда Штайн туралы жазылған. 1931 жылы Харлан округіндегі көмір соғысын бақылап, Мэри Хитон Ворс және Малкольм Коулимен бірге түнгі күзетшілерден қашып Кентуккиден шығып кетті. 1932 жылы Уилсон АҚШ Коммунистік партиясының президенттікке үміткері Уильям З. Фостерді қолдады және КПУСА саясатын қолдау туралы манифестке қол қойды; алайда, Уилсон өзін жекелей коммунист деп санамады. «Финляндия станциясына» (1940) атты кітабында Уилсон еуропалық социализмнің даму жолын зерттеді – 1824 жылы Жюль Мишелеттің Вико идеяларын жариялаған сәтінен бастап, 1917 жылы Владимир Лениннің Санкт-Петербургтағы Финляндия станциясына келіп, Ресей революциясында большевиктерге жетекшілік етуіне дейін. Корқыныш жанрындағы жазушы Х. П. Лавкрафттың шығармаларына арналған «Тамаша және күлкілі әңгімелер» ( «New Yorker», 1945 жылғы қараша; кейін «Классика және коммерция» жинағына енді) атты эссесінде Уилсон Лавкрафт әңгімелерін «кәсіби емес жұмыс» деп бағалады. Уилсон сонымен қатар Дж. Р. Р. Толкиннің «Сақиналардың иесі» туындысын қатты сынағанымен де белгілі. Ол оны «жасөспірімдерге арналған қоқыс» деп атады, «Доктор Толкиннің повесть айту шеберлігі жоқ және әдеби формаға құштарлығы да шамалы» деді. Бұрын У. Сомерсет Моэмнің шығармаларын да қатты сынаған болатын (кейін ол, Моэмнің ең жақсы деп есептелетін «Адамның құлдығы», «Торттар мен сыра» және «Жақырлық шегі» романдарын оқымағанын мақтан тұтқан). 1964 жылы Уилсон американдық мәдениетке қосқан үлесі үшін Макдауэлл колониясының Эдвард Макдауэлл медалімен марапатталды. Уилсон Францияның «Плеяд кітапханасына» ұқсас классикалық американдық әдебиет сериясын құруды қолдады. 1982 жылы, оның қайтыс болғаннан кейін он жыл өткен соң, «Америка кітапханасы» сериясы іске қосылды. Уилсонның жазбалары 2007 жылы жарық көрген екі томдық «Америка кітапханасы» жинағына енді.
Жастар және қарым-қатынастар
Уилсонның сындық еңбектері бірнеше романистерге: Эрнест Хемингуэйге, Джон Дос Пассосқа, Уильям Фолкнерге, Ф. Скотт Фицджеральдқа және Владимир Набоковқа қоғамның қызығушылығын арттыруға көмектесті. Ол Чарльз Диккенс пен Рудьярд Киплингтің шығармаларын қазіргі заманғы тұрғыдан бағалау жүйесін қалыптастыруға зор үлес қосты. Уилсон романист және драматург Сьюзан Гласпеллмен, сондай-ақ философ Исайя Берлинмен дос болды. Ол Фицджеральдпен бірге Принстон университетінде оқыды, Фицджеральд одан бір жарым жыл кіші болған. 1936 жылы "Крах" (Crack Up) эсселерінде Фицджеральд Уилсонды "жиырма жылдық интеллектуалдық жанұясы [f]" деп атады. Фицджеральдтың 1940 жылдың желтоқсанында жүрек талмасынан (44 жасында) ерте қайтыс болуынан кейін, Уилсон Фицджеральдтың екі кітабын ("Соңғы Тайкун" және "Крах") қайтыс болғаннан кейін жариялану үшін өңдеді, өңдеу қызметін Фицджеральдтың отбасына көмектесу үшін ынталандырды. Уилсон сонымен қатар Набоковтың досы болды, онымен көп хат алмасып, оның шығармаларын батыс оқырмандарына таныстырды. Алайда, олардың достығы Уилсонның Набоковтың "Лолитасына" салқын қабылдауымен және Уилсонның Пушкинның "Евгений Онегин" романының Набоковтың ерекше аудармасы деп санайтын нәрсесіне жария түрде сын айтуымен бұзылды. Уилсонның бірнеше некелері мен махаббат өмірі болды. Оның бірінші әйелі – Юджин О’Ниллдің театр труппасында болған Мэри Блэр. Олардың қызы, Розалинд Бейкер Уилсон 1923 жылдың 19 қыркүйегінде дүниеге келді. Оның екінші әйелі – Маргарет Кэнби. Олардың некелерінен екі жыл өткен соң оның қазасынан кейін Уилсон оған ұзақ сөз сөйлеп, кейін оны жете бағаламағаны үшін өкініш білдірді. Кэнбидің қазасына қайғырысқан Уилсон Манхэттендегі 53-ші көшенің 314-ші үйіндегі құлай бастаған қалалық үйге бірнеше жылға көшіп кетті. 1938 жылдан 1946 жылға дейін ол Мэри Маккартиге үйленді, ол да Уилсон сияқты әдеби сыншы ретінде танымал болды. Ол Уилсонның ой-қиялының кеңдігі мен тереңдігіне қатты таң қалды және олар көптеген жұмыстарда бірлесіп жұмыс істеді. "Нью-Йоркер" журналында Луи Менанд былай деп жазды: "Маккартиге үйлену – екі тараптың да мойындағысы келмеген қателік еді. Олар ұрысқанда, ол кабинетіне кіріп есігін жауып қоятын, ал ол қағаздарды өртеп, есіктің астына тығыстыруға тырысатын". Бұл неке олардың ұлы Реуэль Уилсонның (1938 жылдың 25 желтоқсанында туған) дүниеге келуіне әкелді. Оның төртінші әйелі – Елена Мумм Торнтон (бұрын Джеймс Уорт Торнтонға үйленген). "Мен Дейзиді ойладым" романы жарық көргеннен кейін Уилсон мен Миллейдің арасындағы қысқа дау болды, онда Уилсон Эдна Сент-Винсент Миллейді Рита Кавано ретінде бейнеледі, бірақ олар өмір бойы дос болып қалды.
Қырғи қабақ соғыс
Вильсон АҚШ-тың «салқын соғыс» саясатын да ашық сынады. Ол 1946-1955 жылдар аралығында федералды табыс салығын төлеуден бас тартты, кейіннен оны Ішкі кіріс қызметі тергеді. Келісімнен кейін Уилсон Салық агенттігі талап еткен 69 000 доллардың орнына 25 000 доллар айыппұл төледі. Ол түрмеге қамалған жоқ. «Қалқын соғыс және табыс салығы: наразылық» (1963) атты кітабында Уилсон Кеңес Одағына қарсы бәсекелестік әскерилендірудің нәтижесінде американдықтардың азаматтық бостандықтары коммунизмнен қорғану деген желеумен парадоксалды түрде бұзылып жатқанын айтты. Осы себептерге байланысты Вильсон Вьетнам соғысына қатысуға қарсы болды. Джон Ф. Кеннеди президенттік бостандық медалін алуға таңдаған Уилсонға 1963 жылғы 6 желтоқсанда президент Линдон Джонсон ресми түрде медаль табыс етті. Алайда, Вильсонның Джонсонға деген көзқарасы өте жағымсыз болды. Тарихшы Эрик Ф. Голдман өзінің «Линдон Джонсонның трагедиясы» атты мемуарларында Голдман Джонсонның атынан Уилсонды 1965 жылы Ақ үйдің өнер фестивалінде өзінің жазбаларынан оқуға шақырғанда, «Уилсон президент пен бірінші ханымның атынан келген шақыруға бұрын да, кейін де мұндай қаталдықпен бас тартқан емеспін» деп жазады. 1964–1965 оқу жылында ол Веслиан университетінің Жоғары оқу орталығындағы оқытушы болды.