Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аризона штатындағы ұлттық ескерткіш, АҚШ
National monument in Arizona, United States
Навахо ұлттық ескерткіші – Аризонаның солтүстігіндегі Навахо ұлтының аумағының солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан ұлттық ескерткіш. Ол ежелгі Пуэбло халқының үш жақсы сақталған жартасқа орналасқан үйлерін сақтау үшін құрылған: Кит Сил (Бұзылған Саз Сыйы), Бетатаки́н (Жартас Үйі) және Инскрипшн Хаус (Жазу Үйі). Ескерткіш Кайента, Аризона қаласының батысында, Сейги каньон жүйесіне көз салып тұрған Шонто платосында орналасқан. Мұнда музейі бар келушілер орталығы, үш қысқа өздігінен бағытталатын жол, екі шағын кемпинг және демалыс алаңы бар. Сандал жолы – 170,69 метр тереңдіктегі Бетатаки́н каньоны арқылы Бетатаки́н қираған жерлерін көруге мүмкіндік беретін, екі бағытты өздігінен бағытталатын жол. Көріктік аймақ – ескерткіштің жалғыз жері, онда келушілер басқа экскурсиялардан өзге жартастан тұратын үйді көре алады. Рейнджерлер келушілерді Бетатаки́н жартасқа орналасқан үйлеріне тегін (3-5 сағаттық) экскурсияларға және Кит Силге айналып келетін саяхаттарға шығарады. Батысқа қарай орналасқан Инскрипшн Хаус көп жылдар бойы жұртшылыққа жабық. Ұлттық ескерткіш 1966 жылдың 15 қазанында тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілді.
Navajo National Monument is a National Monument located within the northwest portion of the Navajo Nation territory in northern Arizona, which was established to preserve three well preserved cliff dwellings of the Ancestral Puebloan people: Keet Seel (Broken Pottery) , Betatakin (Ledge House) , and Inscription House The monument is high on the Shonto plateau, overlooking the Tsegi Canyon system, west of Kayenta, Arizona. It features a visitor center with a museum, three short self guided trails, two small campgrounds, and a picnic area. The Sandal Trail is an accessible self guided roundtrip trail that ends at an overlook of the Betatakin ruins across the 170.69 m deep Betatakin Canyon. The overlook is the only point in the monument where visitors can view the cliff dwelling other than on the guided tours. Rangers guide visitors on free (3 5 hour long) tours of the Betatakin cliff dwellings and on roundtrip back country hikes to the Keet Seel. The Inscription House site, further west, has been closed to public access for many years. The National Monument was listed on the National Register of Historic Places on October 15, 1966.
Кит Сель
Кит Силь немесе Кит Сил, навахо тілінде "шашырап қалған сынған қыш ыдыстар" деген мағынаны білдіреді. Бұл Кайента аймағындағы Цеги каньонының бір саласында орналасқан ежелгі Асыл Пуэбло халқының жақсы сақталған жартастағы қонысы. Бұл жерге алғашқы адамдар шамамен 1250 жылы қоныстанды, сол кезде Американың оңтүстік-батысындағы осы сияқты жерлерде көптеген адамдар жиналған деп есептеледі. Кит Силде 1272 және 1275 жылдар аралығында құрылыс қарқынды жүрді, содан кейін құрылыс баяулап, 1286 жылы толығымен тоқтады. 1286 жылы құрылыс тоқтағаннан кейін, шамамен 20 жыл өткен соң одан әрі тастап кетілгенге дейін ешқандай құрылыс болғандығына дәлел жоқ. Ең көп халқы болған кезде бір уақытта 150-ге дейін адам тұрған деп саналады. Өте құрғақ климат және табиғи жардың үстіне шығып тұруының арқасында қоныстың үйлері мен заттары жақсы сақталған. Көптеген археологтар Кит Силді Американың оңтүстік-батысындағы ең жақсы сақталған үлкен қираған орындардың бірі деп санайды.
Keet Seel or Kiet Siel , which stands for "broken pottery scattered around" in Navajo, is a well preserved cliff dwelling of the ancient Ancestral Pueblo people located in a branch of the Tsegi Canyon in the Kayenta region. The site was first occupied at around 1250, during a time in which a large number of people were believed to be aggregating in sites such as this in this part of the American Southwest. There was a construction boom at Keet Seel between 1272 and 1275, with construction then slowly tapering off and halting completely at 1286. Once construction halted in 1286, there was no evidence of structures being built until its subsequent abandonment some 20 years later. It is believed that, at its peak, up to 150 people inhabited this site at one time. Due to the extremely dry climate and natural overhanging cliff the site's dwellings and artifacts are well preserved. Keet Seel is considered by many archaeological experts to be one of the best preserved larger ruins in the American Southwest.
Бетатакин
Бетатакин навахо тілінде «ұсақ тіреуге салынған үй» деген мағынаны білдіреді. Хопи тілінде бұл жердің аты Таластима, яғни «Жұмсақ тастелі жер» деп аталады. Бетатакин жақын орналасқан Кит-Силден кішірек, тастап кетілген кезде шамамен 120 бөлмесі болған. Дегенмен, Кит-Сел сияқты, Бетатакин да құмтас, саз және ағаштан салынған. Бүгінде алкова ішінде тас құлаудың салдарынан шамамен 80 бөлмесі ғана қалды. Бетатакинде тек бір ғана кива бар.
Betatakin means "House Built on a Ledge" in Navajo. In Hopi, the name of the place is Talastima, or "Place of the Corn Tassel". Betatakin is smaller than nearby Keet Seel, with about 120 rooms at the time of abandonment. However, like Keet Seel, Betatakin was constructed of sandstone, mud mortar, and wood. Today only about 80 rooms remain, due to rock falls inside the alcove. Betatakin only has one kiva,
Алғашқы қазба жұмыстары 1909 жылы Юта университетінің профессоры Байрон Каммингс басшылығымен жүргізілді және 1950-ші, 1960-шы жылдары Джеффри Дин сияқты археологтармен жалғасты. Уэзерилл ағайындары Цэги каньоны мен Юта аймағындағы ескерткіштерге экскурсиялар ұйымдастырып, көрікті жерлерді көрсету арқылы табыс табады. Кейіннен Уэзерилл ағайындары Навахо ұлттық ескерткішіне кіретін орындарды сақтау және қорғау жұмыстарына белсенді түрде қатысты. Уэзерллдер ежелгі Пуэбло ескерткіштерінен шығарған артефактілер алыс жерлерге сатылған немесе жіберілген, сондықтан қазіргі таңда олардың қайда екені туралы мәлімет аз.
The first excavations occurred in 1909 under Byron Cummings of the University of Utah, and continued into the 1950s and 1960s under archaeologists such as Jeffery Dean. The Wetherill Brothers made a living from giving guided tours of sites in and around the Tsegi Canyon and Utah. Later in their careers, the Wetherill brothers were largely involved in efforts for the preservation and protection of the sites that made up Navajo National Monument. The artifacts which the Wetherills had removed from the Ancestral Pueblo sites were sold or shipped to far flung locations so that today little is known of the artifacts' whereabouts.
Тіршілік ету
Бұл аймақтағы Пуэбло тайпасы көшпенді өмір салмай, негізінен ауыл шаруашылығымен айналысқан. Навахо ұлттық ескерткішіндегі егістіктердің бастысы – жүгері, сондай-ақ бұршақ пен қабақ тәрізді өсімдіктер де олардың тағамына кірген. Цеги каньонындағы халық азық-түлік үшін ауыл шаруашылығына көп тәуелді болғанымен, жергілікті жабайы жануарларды да аулаған. Осы Пуэбло тайпасының ата-бабалары егін өндіру үшін қолданылатын жерді барынша пайдалану мақсатында осы үңгірлерде тұрған деп саналады. Олар үстірттерде немесе каньон төңірегінде емес, осы үңгірлерде тұрғандықтан, осы жерді ауыл шаруашылығына пайдаланып, биік таулы, шөлді аймақта өмір сүруге сәттілікке жеткен. Навахо ұлттық ескерткішін құрайтын қираған ғимараттардың көп бөлігі сақтауға арналған бөлмелер болды, бұл олардың егін өндірісінің белгілі бір кезеңде өмірлік кеңістігінің маңызды бөлігін сақтауға жұмсауға жеткілікті деңгейде табысты болғанын көрсетеді.
The Ancestral Pueblo people of this area were a sedentary group that largely based their subsistence on agriculture. Their primary crop at the sites within Navajo National Monument was maize, with beans and cucurbits also being incorporated into their diet. While the people of the Tsegi Canyon system relied heavily on agriculture for their food, they also hunted wild game that was indigenous to the area. It is thought that these Ancestral Pueblo people lived in these cave dwellings to optimize the amount of sustainable land to produce crops. By living in these caves, and not on the mesas or the canyon floors, they were able to use this land towards agricultural production to ensure their success in this high elevation, desert environment. The ruins that make up Navajo National Monument were a large number of rooms used for storage, suggesting that at some point their crop production was successful enough to dedicate a significant amount of their living area towards storage purposes.
Тұрғын үй/архитектура
Бұл үңгірдегі құрылыстар негізінен саз және цемент ерітіндісімен біріктірілген құмтас блоктарынан тұрғызылған. Ертедегі құрылыстар мен үстіңгі жазықтардағы ауылдармен салыстырғанда, Навахо ұлттық ескерткішінің жартастағы қонысы 13-шы ғасырдың ортасы мен соңында аймақтық халықтың өсуіне байланысты, тығыз және жақсы қорғалған жерлерге шоғырлануға бағытталған кең ауқымды үрдісті көрсетеді. Бұл жердегі құрылыстың көп бөлігі әдеттегі ата-бабалар Пуэблосының сәулеттік формаларына ұқсас, соның ішінде кивалар, дөңгелек мұнара (Кит Сельде) және шұңқыр үйлер сияқты ерекшеліктер бар. Алайда, бұл жердің шектеулі кеңістігі тұрғын аймақтың тығыздығын арттырды. Кит Сельдің гүлденген кезінде 150-ден астам бөлмесі мен 6 кивасы болса, Бетатакинде шамамен 120 бөлме және бір ғана кива болды. Навахо ұлттық ескерткішінің қираған жерлерінде Snake кланымен бірге Horn кланы да қоныстанды. Snake кланының балалары басқа балаларды шағып, өлімге себеп болғандықтан, Horn кланы оларды ығыстырды. 1912 жылы ескерткіштің аумағы үш бөлікке қысқартылды: Бетатакин төңірегіндегі, Кит Сель төңірегіндегі және Inscription House төңірегіндегі жерлер.
The structures contained within this cave site were constructed mainly of sandstone blocks plastered together with mud and mortar. In marked contrast to earlier constructions and villages on top of the mesas, the cliff dwelling of Navajo National Monument reflected a region wide trend towards the aggregation of growing regional populations into close, highly defensible quarters during the mid to late 13th century. While much of the construction in this site remains similar to common ancestral Pueblo architectural forms, including such features as Kivas, a circular tower (at Keet Seel), and pit houses, the limited space that this site presented created a much more densely populated living area. At its peak, Keet Seel had more than 150 rooms and 6 kivas, while Betatakin had about 120 rooms and only one kiva. In particular, the Snake Clan inhabited the Navajo National Monument ruins, along with the Horn Clan. The Horn Clan forced the Snake Clan out, due to the children of the Snake Clan biting other children and causing death. In 1912, he reduced the monument to three specific tracts of land: a tract surrounding Betata Kin, a tract surrounding Keet Seel, and a tract surrounding Inscription House.
Климат
Навахо ұлттық ескерткішінде суық қыстар мен ыстық жаздармен сипатталатын салқын, жартылай құрғақ климат (Köppen: BSk) басылады.
Navajo National Monument has a cold semi arid climate (Köppen: BSk) with cold winters and hot summers.
Қарым-қатынас
Дойел, Дэвид Э. & Дин, Джеффри С. "Қоршаған ортаның өзгеруі және ежелгі Американың оңтүстік-батысындағы адамның бейімделуі". Юта университетінің баспасы, Солт-Лейк-Сити. 1996
Фергюсон В. М. & Рон А. Х. "Оңтүстік-Батыстағы Анасази ескерткіштері (құлазыған орындары)". Нью-Мексико университетінің баспасы, Альбукерки. 1999
Нобл, Дэвид Грант. "Тас астындағы үйлер: Каньон-де-Шеллидегі Анасази және Навахо ұлттық ескерткіші". "Ежелгі қала" баспасы, Санта-Фе, Нью-Мексико. 1986
Плог, Стивен. "Американың оңтүстік-батысындағы ежелгі халықтар". Thames & Hudson Inc., 500 Fifth Avenue, Нью-Йорк, Нью-Йорк 10110. 1997
Ротман, Хэл. "Навахо ұлттық ескерткіші: жер және оның халқы". Оңтүстік-Батыс мәдени ресурстар орталығы. Санта-Фе, Нью-Мексико. Кәсіби еңбектер № 40, 1991 жыл.
Doyel, David E. & Dean, Jeffrey S. "Environmental Change and Human Adaptation in the Ancient American Southwest". The University of Utah Press, Salt Lake City. 1996
Ferguson W. M. & Rohn A. H. "Anasazi Ruins of the Southwest in Color". The University of New Mexico Press, Albuquerque. 1999
Noble, David Grant. "Houses Beneath the Rock: The Anasazi of Canyon de Chelly and Navajo National Monument". Ancient City Press, Santa Fe, New Mexico. 1986
Plog, Stephen. "Ancient Peoples of the American Southwest". Thames & Hudson Inc., 500 Fifth Avenue, New York, New York 10110. 1997
Rothman, Hal. "Navajo National Monument: A Place and Its People". Southwest Cultural Resources Center. Santa Fe, New Mexico. Professional Papers No. 40, 1991