Кіріспе
1989 жылы шыққан Дэн Симмонстың ғылыми-фантастикалық романы. Американдық автордың «Гиперион әндері» сериясының бірінші кітабы, ең жақсы роман үшін «Хьюго» сыйлығын жеңіп алды. Романның сюжеті бірнеше уақыт желісін және түрлі кейіпкерлерді қамтиды. Ол Джеффри Чосердің «Кентерберилік ертегілер» туындысымен салыстырылатын құрылымға ие. Сериядағы келесі кітап – 1990 жылы жарық көрген «Гиперионның құлауы».
Hyperion is a 1989 science fiction novel by American author Dan Simmons. The first book of his Hyperion Cantos series, it won the Hugo Award for best novel. The plot of the novel features multiple time lines and characters. It follows a similar structure to The Canterbury Tales by Geoffrey Chaucer. The next book in the series was The Fall of Hyperion, published in 1990.
Негізгі идея
2732 жылы Адамзат Гегемониясы жүздеген планетаны қамтиды, олар алыс қашықтыққа жылдам қозғалыс порталдары арқылы байланысқан. Гегемония ТехноКөрмен, жасанды интеллекттердің өркениетімен, шайқасқан одақ сақтайды. Оустерлер деп аталатын өзгертілген адамдар жұлдыздар арасындағы ғарыш станцияларында өмір сүреді және Гегемониямен соғысқан күйде. Көптеген "Аутбакт" планеталарында алыс қашықтыққа жылдам қозғалыс порталдары жоқ, сондықтан оларға уақыттың айқын өзгеруінсіз қол жеткізу мүмкін емес. Осындай планеталардың бірі – Гиперион, онда Уақыт қабірлері деп аталатын құрылыстар бар, олар уақыт бойынша кері жылжуда және Шрайк деп аталатын аңызды жаратылыспен қорғалған. Оустерлердің Гиперионға шабуыл жасауы алдында Уақыт қабірлеріне соңғы қажылық сапар ұйымдастырылды. Қажылар әрқайсысы қажылыққа қалай таңдалғандығы туралы өз әңгімелерін айтуға келісті.
Бірінші бөлім, Діни қызметкердің әңгімесі: "Құдайды шақырған адам"
Пауль Дюре мен Ленар Хойт – католик дін қызметкерлері. Бұрынғы колониялық әлемде археологиялық қазба жұмыстарында Дюре христиан дінінің адамзаттан бұрын сол әлемге жеткеніне қатысты дәлелдерді қате түсіндірген немесе жалған мәлімдеме жасаған. Оның алдауы ашылып, Дюре Гиперионға жер аударылды. Ол Бикура деп аталатын оқшауланған, адам сияқты өркениетті зерттейді және олардың "крест" немесе "крест тәрізді" нысанына құштар екенін анықтайды. Бұрынғы экспедициясында іздеген дәлел осы деп ойлап, Дюре Бикураларды олардың құдайға табыну орнына жетектеп апарып, олардың крест пішіндес паразиттер – айқыштармен зарарланғанын түсінеді. Өлгеннен кейін айқыш денесін қайта құрып, иесін тірілтеді, бірақ тек паразиттің тіршілігін қамтамасыз ететін тірі ыдыс ретінде. Осыдан Дюре Бикураның Гиперионның алғашқы қоныстанғандары екенін, олар мәңгілік өмір сүретін, бірақ ақыл-ойы шектеулі, шашы жоқ, жыныссыз евнухтарға айналғанын анықтайды. Дюре Шрайкпен кездеседі және айқышпен зарарланады. Қатты ауырсыну Дюреге айқышты алып тастауға немесе Бикурадан кетуге мүмкіндік бермейді; оның күнделік жазбалары аяқталады. Өлгеннен кейін айқышқа айналған, санасыз ие ретінде қайта тірілуін болдырмау үшін Дюре өзін және паразиттен құтылу үшін тесла ағашына (Гиперионда ауадан электр зарядын жинап, үнемі найзағай шашып тұратын ағаш) айқыштайды. Жеті жыл бойы Дюре үнемі тоқ соғылып, қайта тірілді. Хойт Дюреге тигенде, айқыш оның денесінен түсіп, оның өлуіне мүмкіндік береді. Бикура ядролық қарумен жойылды, бірақ Хойт Дюренің айқышымен және өзінің біреуімен зарарланғанға дейін. Бұл Хойттың Гиперионға оралу себебінің, колониядан тым алыс болғандықтан айқыш салған шексіз азаптан құтылу екенін аңғартады.
Екінші бөлім, "Әскердің ертегісі": "Соғысты сүйетіндер"
Полковник Федман Кассадтың оқиғасы Марстағы FORCE әскери академиясында оқыған күндеріне саяхатпен басталады. Симуляциялық шайқас кезінде, құпия әйел Кассадты құтқарып, оның сүйіктісіне айналады. Кассад осы әйелмен осы симуляцияланған шайқастарда бірнеше рет кездеседі және академияда және одан кейін оны іздеумен өмір сүреді, себебі ол оның нағыз екеніне сенімді. Бітіруден кейін Кассад өнімді, бірақ даулы әскери мансапқа қадам басады. Оустерлер Гегемония колониясына шабуыл жасағанда, Кассад оларды кері тарту үшін қатыгез партизандық соғыс тактикасын қолданады. Ол сәттілікке жетеді, бірақ әлемді қампқан өлім-жұдырық үшін халықтың алдында кінәлі болып табылады. Желіге қайтып келе жатқанда жарақаттарын емдеп жатқанда, Оустерлер Кассадты тасымалдап жатқан госпитальдық кемеге шабуыл жасауға тырысады. Ол Оустер шаттлын қағып алып, Гиперионға құлайды. Сонда оны симуляцияларда кездескен әйел – Монета табады. Кассад Азап ағашын көреді – Шрайк құрбандарын шаншарлап тіккен алып болат ағаш. Оустерлер Кассадты қолға түсіру немесе өлтіру мақсатымен Гиперион бетіне қонады. Монета оған қару-жарақ пен броня ұсынады және оған соғыста уақытты өзгерту қабілеттерін пайдалануды үйретеді. Олар Монета сенім артып жүрген Шрайктің күтпеген көмегімен Оустерлерді оңай жеңеді. Шайқас аяқталғаннан кейін махаббат құшағында, Кассад Монетаның Шрайкпен бірлесіп жұмыс істеп, миллиардтаған адамның қаза болуына әкелетін жұлдызаралық соғыстың ошағын тұтандыру үшін оны манипуляциялап отырғанын түсінеді. Кассад құтқарылғаннан кейін соғысқа қарсы белсенді болады. Бұл Кассадтың Гиперионға қайта оралу себебін ашады – ол Шрайкті өлтіріп, оның жоспарлап отырған жұлдызаралық соғысын болдырмақшы.
Үшінші бөлім, "Шығармашының әңгімесі": "Гиперион әндері"
Мартин Силен ақын ретінде білім алды, бірақ Жерді қара тесік жойғанда оқуы үзіліп қалды. Силен жұмысшы болып жұмыс істеуге мәжбүр болды. Осы уақытта ол өзінің "Hyperion Cantos" – өзінің ең бағалы туындысын жазуға кіріседі. Оның "Бүлінген Жер" сериясы үлкен сәттілікке ие болып, оны миллиардер етеді. Силен Гипериондағы "Қайғылы Патша" Биллиге қосылады. Билли – Гиперионға көшіп, суретшілердің патшалығын құруды шешкен аристократ. Силен "Кантос" жұмысын жаңартады және Шрайк оның шабыты екеніне көз жеткізеді. Билли "Кантос" қолжазбасын өртеп жібереді, ал оны Шрайк алып кетеді. Содан бері ғасырлар бойы өмірді ұзартатын емдерге тәуелді, Силен поэманы аяқтау үшін Гиперионға оралуын күтіп келеді.
Төртінші бөлім, Ғалымның әңгімесі: "Лете өзенінің дәмін татып көр"
Сол Вейнтрауб, еврей профессоры, кішкентай қызы Рахильмен қажылыққа қатысады. Жиырма жыл бұрын Вейнтраубтың ересек қызы археолог болып, Гиперионға аттанған. Ол қабірлердің бірін картаға түсіріп жатқанда Шрайк пайда болады; Рахильге кері қартаюға себеп болатын ауру жұғады. Вейнтрауб жылдар бойы Исақтың құрбандығының қайталануында Рахильді Гиперионда құрбан етуге бұйырылатын түстермен күреседі. Ол қажы болуға және Шрайктен ем тілеуге шешім қабылдайды. Вейнтраубтың әңгімесін тыңдағаннан кейін, топ сыртқа шығып жұлдыздарға қарайды. Олар Гиперионға жеткізген Темплер ағаш кемесінің Оустерлер тарапынан қиратылғанын көреді. Кеменің капитаны (қажылыққа да қатысып отыр), Хет Мастин, ештеңе де айтпай, бөлмесіне шегініп, үнсіз қалады. Таңертең Мастин жоғалып кетеді, ал оның бөлмесі түн бойы күзетілгеніне қарамастан, қанға толы болып табылады.
Бесінші бөлім, "Детективтің ертегісі": "Ұзақ қоштасу"
Браун Ламия (Фанни Браунның есімімен аталған) – жеке тергеуші. Оның қазіргі тапсырыс берушісі – Джонни есімді кибрид (Технокор ИИ басқаратын адам денесі). Ол Джоннимен бірге Ескі Жердің нақты көшірмесі сияқты көрінетін планетаға күштеп жіберіледі. Олар ғашық болады. Ламия мен Джонни Технокорға қарсы виртуалды ұрысқа қатысады. Олар ядролық ИИ-дың Түпкілікті Интеллект (UI) жобасына деген адалдығының әртүрлілігінен бөлінгенін біледі. Ядролық құрамның кейбір мүшелері бәрін білетін ИИ, яғни құдай құруды жоспарлап отыр. Джонни шабуылда қаза табады, бірақ ол өзінің санасын Ламияның бас сүйегіне енгізілген имплантатқа көшіреді. Ламия Джоннидің баласынан жүкті екені анықталады. Шрайк культінің жақтастары оны құтқарып, Шрайк шіркеуі оған қажылыққа бару шартымен пана береді.
"Консулдың әңгімесі" 6-бөлігі: "Сириді еске алу"
Консул Мерин Аспик пен Сиридің тарихын айтады. Аспик Мауи Келісіміне фаркастер порталын орнату үшін ғарыш кемесінде бірнеше саяхат жасайды, оны Гегемониямен және күтіп тұрған туристер тобымен байланыстырады. Соңында ол Сириге ғашық болады. Кездесетін сайын Мерин мен Сири уақыттың өзгеруіне байланысты әртүрлі жылдамдықпен қартайып, осы айырмашылық сегізінші сапар кезінде ең айқын болады. Мерин келгенде Сири қарттықтан қайтыс болыпты және фаркастерді іске қосуға дайын екенін көреді. Мерин фаркастерді саботаждауды шешіп, Гегемонияға қарсы үмітсіз күресті бастайды. Көтерілісті басу барысында әскерилер туристердің істегенідей экологияны толығымен құртады. Консул Сири мен Мериннің оның әжесі мен атасы болғанын айтады. Ол Гегемонияға опасыздық ету және кек алу мүмкіндігін күтіп, уақытын талқылайды. Консул Уақыт қабірлерін босату және Шрайкті күйрету үшін Остер құрылғысын іске қосқанын, оның адамзаттың құрылуына әкелуі мүмкін екенін білгенін ашады.
Эпилог
Қажылар Шрайкпен кездесу үшін саяхатын жалғастыруға бейімделеді. Олар Уақыт қабірлеріне жақындағанда, әңгіме күрт аяқталады, ал қабірлер шөл даласынан ерекше жарқырап көрінеді.
Кейіпкерлер
Консул – Гиперионның бұрынғы планеталық басқарушысы. Ол бірінші романның көп бөлігінде сырлы, басқа Шрайк паломниктерінің әңгімелерін бақылап, жазып алады, бірақ өзінің әңгімелерін бөлісуге құлықсыз. Жеке ғарыш кемесіне ие болатын санаулы мың адамның бірі. Ленар Хойт – католицизмнің бар болғаны бірнеше миллион жақтасына ие болған әлемде 30-ға жуық жастағы католик дін қызметкері. Федмахан Кассад – Палестина тегінен шыққан, Гегемонияның FORCE әскеріндегі Марс полковнигі. Брауне Ламия – жеке детектив. Оның есімі Джон Китстің сүйіктісі Фанни Браун мен оның «Ламия және басқа өлеңдер» атты туындысынан алынған. Брауне – сенатор Байрон Ламияның қызы, ол Мэйна Гладстонның бұрынғы досы болған, және Брауне бала кезінде өз-өзіне қол жұмсаған. Мартин Силенус – тілі шешен ақын. Жер жойылғанға дейін дүниеге келген, ол өте қарт. Китс сияқты, ол да аяқталмаған эпикалық поэмамен айналысады. Сол Вейнтрауб – еврей ғалымы. Оның қызы «Мерлин ауруы» деп аталатын ауруға шалдыққан, ол оны кері қартаюға мәжбүр етеді: уақыт өте келе ол жасай береді. Хет Мастин – жеті паломниктің ең құпиясы. Ол – табиғат дін қызметкері (Templar), және паломниктерді Гиперионға жеткізетін ағаш кемесінің капитаны. Шрайк – наразылық тудыратын, өте күшті, тегі мен ниеттері белгісіз жаратылыс, ол әңгіме барысында кездеседі. Ол адамдарды алып металл ағашқа қадап өлтіруімен танымал. Ол сол аттас құстың құрметіне аталған, ол тармақтарға жәндіктер мен ұсақ жануарларды қадап өлтіреді. Паломниктер Шрайкті Уақыт қабірлерінде табады деп күтеді, ол олардың саяхатының соңғы мақсаты, бірақ олар жеке әңгімелерін айтқанда, бұл жаратылыстың олардың әрқайсысына байланысты екені анық болады. Мэйна Гладстон – «Адамның гегемониясы» бас директоры және бас қолбасшысы, Тау Сети орталығында тұрады.
Өмірбаян
1970 жылдары Симмонс Миссури штатының шағын қаласында бастауыш мектеп мұғалімі болды. Ол шәкірттеріне әңгімелер айта бастады, олар кейін "Сынған тастарға дұғалар" кітабындағы "Кентаврдың өлімі" повесіне айналды. Бұл Гиперион әлеміндегі алғашқы туынды болды.
Қабылдау
"Гиперион" сыншылар тарапынан жақсы қабылданып, жоғары бағаланды. "Нью-Йорк Таймс" газеті оның әдеби сілтемелерін, форматын және "Жоғары интеллекттер" тақырыбына берген бағасын мақтап жазды. Басқа сыншылар оны культты классика деп атап, Симмонстың әлем салу шеберлігі мен кейіпкерлерді дамытуын жоғары бағалады. Кейбір сыншылар алты басты оқиғаның бірігіп, тұтас роман құрауына риза болды, ал енді біреулері оқиғаның көп бөлігі кері көріністер (флешбэктер) арқылы баяндалғанын, соның салдарынан сюжеттің дамуына орынның жеткіліксіз болғанын сынға алды. Роман "Харухи Сузумияның күйініші" телесериалының бірнеше бөлімінде пайда болды, онда кейіпкерлердің біріне жапон тіліне аудармасы берілді.
Марапаттар
Роман 1990 жылы «үздік роман» номинациясы бойынша «Хьюго» сыйлығын және «үздік ғылыми-фантастикалық роман» номинациясы бойынша «Locus» сыйлығын жеңіп алды. 1991 жылы ол «BSFA» сыйлығының «үздік роман» номинациясына ұсынылды. «Гиперионның құлауы» атты жалғасы 1992 жылы «Артур Кларк» сыйлығына ұсынылды.
Бейімделулер
2009 жылы Скотт Дерриксон Warner Bros. және Грэм Кинг үшін «Гиперион жырлары» фильмінің режиссері болып тағайындалды, ал Тревор Сэндс «Гиперион» және «Гиперион құлауы» кітаптарын бір фильмге біріктіретін сценарий жазды. 2011 жылы актер Брэдли Купер осы бейімделу жобасына қатысуға қызығушылық танытты. 2015 жылдың 10 маусымында Syfy телеарнасы Купер мен Кингтің қатысуымен «Гиперион жырлары» негізінде мини-сериал түсіретінін хабарлады. 2021 жылдың қарашасында Warner Bros. және Брэдли Купер «Гиперионды» фильм түрінде дамытуға белсенді кірісті.