Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Индуистік күнтізбе деп те аталатын Викрам Самват (ISO: Vikrama Saṁvata; қысқартылған VS) – тарихи түрде Үндістан субконтинентінде қолданылған және қазіргі күні бірнеше штаттарда қолданыла беретін индуистік күнтізбе. Бұл күн күнтізбесі, әрбір күн жылға он екіден он үш айға дейін сәйкес келеді. Викрам Самват күнтізбесінің жыл санауы, қаңтардан сәуірге дейінгі кезеңде 56 жылға, ал қалған уақытта 57 жылға Грегориан күнтізбесінен өзгеше. Викрам Самват (Непалда Бикрам Самбат деп аталады) күнтізбесін Непал Самбатымен шатастырмау керек, ол одан әлдеқайда жаңа туынды.
Hindu calendar
Vikram Samvat (ISO: Vikrama Saṁvata; abbreviated VS), also known as the Vikrami calendar is a Hindu calendar historically used in the Indian subcontinent and still used in several states. It is a solar calendar, using twelve to thirteen lunar months each solar sidereal years. The year count of the Vikram Samvat calendar is usually 57 years ahead of the Gregorian calendar, except during January to April, when it is ahead by 56 years. The Vikram Samvat (called Bikram Sambat in Nepal) calendar should not be confused with the Nepal Sambat, a much more recent innovation.
Тарих
Көптеген көне және ортағасырлық жазбаларда Викрам Самват қолданылған. Бұл атау аңызша Викрамадитья патшаның есімімен байланысты делінгенімен, "Викрам Самват" термині 9 ғасырға дейін тарихи деректерде кездеспейді; осы күнтізбе жүйесі Крита және Малава сияқты басқа да аттармен де таралған. Колониялық ғылымда бұл дәуір Викрамадитья патшаның сақтарды Уджайн қаласынан қууының естелігіне арналған деп есептелді. Дегенмен, кейінгі эпиграфикалық мәліметтер мен зерттеулер бұл теорияның тарихи негізі жоқ екенін көрсетеді. 9 ғасырда эпиграфикалық өнер туындылары Викрам Самватты қолдана бастады (сол кезде қолданыста болған индуист күнтізбесі Викрам Самват ретінде кеңінен танылды); ал будда және джайни эпиграфиясы Будда немесе Махавираға негізделген дәуірді пайдалануды жалғастырды.
A number of ancient and medieval inscriptions used the Vikram Samvat. Although it was reportedly named after the legendary king Vikramaditya, the term "Vikrama Samvat" does not appear in the historical record before the 9th century; the same calendar system is found with other names, such as Krita and Malava. In colonial scholarship, the era was believed to be based on the commemoration of King Vikramaditya expelling the Sakas from Ujjain. However, later epigraphical evidence and scholarship suggest that this theory has no historical basis. During the 9th century, epigraphical artwork began using Vikram Samvat (suggesting that the Hindu calendar era in use became popular as Vikram Samvat); Buddhist and Jain epigraphy continued to use an era based on the Buddha or the Mahavira.
Викрамадития аңызы
Халықтық дәстүрге сәйкес, Уджайн патшасы Викрамадитья сақтарды жеңгеннен кейін Викрама Самват дәуірін құрды. Джайнизм данасы Махесарасури жазған «Калакачарья Катханака» (Калакачарья монах туралы әңгіме) мынаны баяндайды: Уджайнның сол кездегі қуатты патшасы Гандарвасена монахтың қарындасы Сарасватиді зорлықпен алып кетті. Ашуланған монах Систан жеріндегі сақ патшасы Сахидан көмек сұрады. Ауыр қиындықтарға қарамастан, бірақ кереметтердің көмегімен сақ патшасы Гандарвасенаны жеңіп, тұтқынға алды. Сарасвати өз еліне қайтарылды, бірақ Гандарвасена кешірілді. Жеңілген патша орманда уақыт өткізіп жүргенде жолбарыс шалып өлтірді. Оның ұлы Викрамадитья орманда өсіп-өнді, сондықтан ол Пратиштанадан (қазіргі Махараштрадағы Пайтан) билік жүргізуге мәжбүр болды. Кейін Викрамадитья Уджайнға шабуыл жасап, сақтарды ығыстырды. Осы оқиғаны еске алу үшін ол «Викрама дәуірі» деп аталатын жаңа дәуірді бастады. Уджайн күнтізбесі б.з.д. 58–56 жылдары, ал Шака дәуірі күнтізбесі 78 жылы Пратиштанада басталды.
According to popular tradition, King Vikramaditya of Ujjain established the Vikrama Samvat era after defeating the Śakas. Kalakacharya Kathanaka (An account of the monk Kalakacharya), by the Jain sage Mahesarasuri, gives the following account: Gandharvasena, the then powerful king of Ujjain, abducted a nun called Sarasvati, who was the sister of the monk. The enraged monk sought the help of the Śaka ruler King Sahi in Sistan. Despite heavy odds but aided by miracles, the Śaka king defeated Gandharvasena and made him a captive. Sarasvati was repatriated, although Gandharvasena himself was forgiven. The defeated king retired to the forest, where he was killed by a tiger. His son, Vikramaditya, being brought up in the forest, had to rule from Pratishthana (modern Paithan in Maharashtra). Later on, Vikramaditya invaded Ujjain and drove away from the Śakas. To commemorate this event, he started a new era called the "Vikrama era". The Ujjain calendar started around 58–56 BCE, and the subsequent Shaka era calendar was started in 78 CE at Pratishthana.
Тарихи шығу тегі
57 жылғы дәуірдің Викрамадитьямен байланысы 9-шы ғасырға дейінгі ешбір деректе кездеспейді; бұрынғы дереккөздер дәуірді "Крта" (343 және 371 ж.), "Крита" (404 ж.), "Малава тайпасының дәуірі" (424 ж.) немесе жай ғана "Самват" деп атаған. Көптеген авторлар Викрама Самватты Викрамадитьяның бастамасы емес деп санайды, ол аңызға айналған патша немесе кейінірек дәуірді өз атымен атаған патшаның алған лақабы болуы мүмкін. В. А. Смит пен Д. Р. Бхандаркар Чандрагупта II Викрамадитья атағын қабылдап, дәуірдің атын "Викрама Самват" деп өзгертіп жіберді деген пікірде. Рудольф Хорнле бұл өзгеріске Яшодарман патшаның жауапты екенін айтады. Ол Кашмирді жаулап алды деп санайды және Калхананың "Раджатарангини" еңбегіндегі "Харша Викрамадитья" осы патша екендігін көрсетеді. Алайда, Фолк пен Беннетт Азес дәуірінің 47-46 жылдары басталғанын дәлелдеп, бұл теорияны жоққа шығарды.
The association of the era beginning in 57 BCE with Vikramaditya is not found in any source before the 9th century CE; earlier sources call the era "Kṛṭa" (343 and 371 CE), "Kritaa" (404), "the era of the Malava tribe" (424), or simply "Samvat". A number of authors believe that the Vikram Samvat was not started by Vikramaditya, who might be a legendary king or a title adopted by a later king who renamed the era after himself. V. A. Smith and D. R. Bhandarkar believed that Chandragupta II adopted the title of Vikramaditya, and changed the era's name to "Vikrama Samvat". According to Rudolf Hoernlé, the king responsible for this change was Yashodharman. Hoernlé believed that he conquered Kashmir and is the "Harsha Vikramaditya" mentioned in Kalhana's Rajatarangini. The theory was discredited by Falk and Bennett, who place the inception of the Azes era in 47–46 BCE.
Танымалдық
Викрам Самваты индустар, сикхтер және пуштундар қолданады. Үндістан субконтинентінде қолданылатын бірнеше аймақтық индуистік күнтізбелердің бірі, ол он екі синодикалық ай мен 365 күнге негізделген. Бұл күн Чайтра Сухлади деп белгіленеді және Үндістанда шартты (қосымша) мереке болып саналады. Күнтізбе Непалда ұлттық күнтізбе ретінде қолданыста, онда алғашқы айы Байсақ, ал соңғы айы Чайтра. Оны сонымен қатар солтүстік, батыс және орталық Үндістанның индустары да символдық түрде қолданады. Оңтүстік Үндістанда және шығыс және батыс Үндістанның кейбір аймақтарында (мысалы, Ассам, Батыс Бенгалия және Гуджарат) Үнді ұлттық күнтізбесі кеңінен таралған. Көпшілігі мұсылманнан тұратын Пәкістан және Бангладеш елдері 1947 жылдан бері ислам күнтізбесін пайдаланады, бірақ бұрынғы жазбаларда Викрам Самваты мен Григориан күнтізбесі де кездесетін. 2003 жылы Үндістандағы сикхтердің Широмани Гурдвара Парбандхак комитеті Нанаксахи күнтізбесін қабылдады, бұл әлеуметтік дауға себеп болды.
The Vikram Samvat has been used by Hindus, Sikhs, and Pashtuns. One of several regional Hindu calendars in use on the Indian subcontinent, it is based on twelve synodic lunar months and 365 solar days. This day, known as Chaitra Sukhladi, is a restricted (optional) holiday in India. The calendar remains in use by people in Nepal serving as its national calendar where the first month is Baisakh and the last month is Chaitra. It is also symbolically used by Hindus of north, west and central India. In south India and portions of east and west India (such as Assam, West Bengal and Gujarat), the Indian national calendar is widely used. The predominantly Muslim countries of Pakistan and Bangladesh have used the Islamic calendar since 1947, but older texts included the Vikram Samvat and Gregorian calendars. In 2003, the India based Sikh Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee controversially adopted the Nanakshahi calendar.
Күнтізбе жүйесі
Еврей және қытай күнтізбелері сияқты, Викрам Самват та ай-күн күнтізбесіне негізделген. Фестивальдер мен егіншілік ритуалдардың тиісті маусымда өтуін қамтамасыз ету үшін, метондық циклға сәйкес, шамамен үш жылда бір рет (немесе 19 жылдық циклде 7 рет) үстеме ай (адик маас) қосылады. Үндістандағы ерте буддалық қауымдар ежелгі индуистік күнтізбеді қабылдады, одан кейін Викрам Самват және жергілікті буддалық күнтізбелері пайда болды. Буддалық фестивальдер әлі де ай жүйесі бойынша жоспарланады. Викрам Самват екі жүйеден тұрады. Ол оңтүстік индуистік күнтізбе жүйесінде (аманта) б.з.д. 56 жылы және солтүстік жүйеде (пурниманта) б.з.д. 57–56 жылдары басталды. Көптеген фестивальдер өтетін Шұқла Пакша екі жүйеде де бірдей кезеңде болады. Ай-күн Викрам Самват күнтізбесі Григориан күнтізбесінен 56,7 жылға озып кетеді; жыл Б.з. сәуірдің ортасында басталып, Б.з. сәуірдің ортасында аяқталады. Непалдың Рана әулеті 1901 жылы Бикрам Самбатты ресми индуистік күнтізбе деп жариялады, ол 1958 жылдан басталды. Непалдағы жаңа жыл Грегориан күнтізбесі бойынша әдетте 13–15 сәуірге сай келетін Байсах айының бірінші күнінен басталады және Чайтра айының соңғы күні аяқталады. Непалда жаңа жылдың бірінші күні мемлекеттік мереке болып табылады. Бақтапурдағы жылдық карнавал – Бискет Жатрасы да Байшахтың 1-і күні тойланады. 2007 жылы Непал Самбаты да Бикрам Самбатымен қатар ұлттық күнтізбе ретінде мойындалды. Үндістанда ресми түрде реформаланған Сака күнтізбесі қолданылады (дәстүрлі фестивальдердің күндерін есептеуден басқа). Үндістан Конституциясының преамбуласының хинди нұсқасында оның қабылдану күні (1949 жылдың 26 қарашасы) Викрам Самват бойынша Маргширш Шукла Саптами Самват 2006 деп көрсетілген. Викрам Самватты Сака күнтізбесін алмастырып, Үндістанның ресми күнтізбесі ретінде қабылдау туралы ұсыныс жасалды.
Like the Hebrew and Chinese calendars, the Vikram Samvat is lunisolar. while a leap month (adhik maas) is added in accordance to the Metonic cycle roughly once every three years (or 7 times in a 19 year cycle) to ensure that festivals and crop related rituals fall in the appropriate season. Early Buddhist communities in India adopted the ancient Hindu calendar, followed by the Vikram Samvat and local Buddhist calendars. Buddhist festivals are still scheduled according to a lunar system. The Vikram Samvat has two systems. It began in 56 BCE in the southern Hindu calendar system (amaanta) and 57–56 BCE in the northern system (purnimaanta). The Shukla Paksha, when most festivals occur, coincides in both systems. The lunisolar Vikram Samvat calendar is 56.7 years ahead of the solar Gregorian calendar; the year BS begins mid April CE, and ends mid April CE. The Rana dynasty of Nepal made the Bikram Sambat the official Hindu calendar in 1901 CE, which began as 1958 BS. The new year in Nepal begins with the first day of the month of Baisakh, which usually falls around 13–15 April in the Gregorian calendar and ends with the last day of the month Chaitra. The first day of the new year is a public holiday in Nepal. Bisket Jatra, an annual carnival in Bhaktapur, is also celebrated on Baishakh 1. In 2007, Nepal Sambat was also recognised as a national calendar alongside Bikram Sambat. In India, the reformulated Saka calendar is officially used (except for computing dates of the traditional festivals). In the Hindi version of the preamble of the constitution of India, the date of its adoption (26 November 1949) is presented in Vikram Samvat as Margsheersh Shukla Saptami Samvat 2006. A call has been made for the Vikram Samvat to replace the Saka calendar as India's official calendar.
Бір жылдың бөлімдері
Викрам Самваты айлық айларды және күн жылдарын пайдаланады. 12 ай күн жылға сәйкес келмейтіндіктен, түзету айлары (адика маса) қосылады немесе (сирек жағдайларда) алынып тасталады (кшая маса). Ай жылы 12 айдан тұрады, әр айда екі жарты ай (пакша) болады, олардың ұзақтығы 29-ден 32 күнге дейін өзгереді. Ай күндері титис деп аталады. Әр айда 30 титис болады, олардың ұзақтығы 20-дан 27 сағатқа дейін ауысады. Жаңа айдан (амавася) кейін басталатын толысу фазасы гаура немесе шұқла пакша (жарық немесе ырысды жарты ай) деп аталады. Кеміту фазасы кришна немесе вадхья пакша (қараңғы жарты ай, жаман деп есептеледі) деп аталады.
The Vikram Samvat uses lunar months and solar sidereal years. Because 12 months do not match a sidereal year, correctional months (adhika māsa) are added or (occasionally) subtracted (kshaya masa). A lunar year consists of 12 months, and each month has two fortnights, with a variable duration ranging from 29 to 32 days. The lunar days are called tithis. Each month has 30 tithis, which vary in length from 20 to 27 hours. The waxing phase, beginning with the day after the new moon (amavasya), is called gaura or shukla paksha (the bright or auspicious fortnight). The waning phase is called krishna or vadhya paksha (the dark fortnight, considered inauspicious).