Кіріспе

Индуистік күнтізбе деп те аталатын Викрам Самват (ISO: Vikrama Saṁvata; қысқартылған VS) – тарихи түрде Үндістан субконтинентінде қолданылған және қазіргі күні бірнеше штаттарда қолданыла беретін индуистік күнтізбе. Бұл күн күнтізбесі, әрбір күн жылға он екіден он үш айға дейін сәйкес келеді. Викрам Самват күнтізбесінің жыл санауы, қаңтардан сәуірге дейінгі кезеңде 56 жылға, ал қалған уақытта 57 жылға Грегориан күнтізбесінен өзгеше. Викрам Самват (Непалда Бикрам Самбат деп аталады) күнтізбесін Непал Самбатымен шатастырмау керек, ол одан әлдеқайда жаңа туынды.

Тарих

Көптеген көне және ортағасырлық жазбаларда Викрам Самват қолданылған. Бұл атау аңызша Викрамадитья патшаның есімімен байланысты делінгенімен, "Викрам Самват" термині 9 ғасырға дейін тарихи деректерде кездеспейді; осы күнтізбе жүйесі Крита және Малава сияқты басқа да аттармен де таралған. Колониялық ғылымда бұл дәуір Викрамадитья патшаның сақтарды Уджайн қаласынан қууының естелігіне арналған деп есептелді. Дегенмен, кейінгі эпиграфикалық мәліметтер мен зерттеулер бұл теорияның тарихи негізі жоқ екенін көрсетеді. 9 ғасырда эпиграфикалық өнер туындылары Викрам Самватты қолдана бастады (сол кезде қолданыста болған индуист күнтізбесі Викрам Самват ретінде кеңінен танылды); ал будда және джайни эпиграфиясы Будда немесе Махавираға негізделген дәуірді пайдалануды жалғастырды.

Викрамадития аңызы

Халықтық дәстүрге сәйкес, Уджайн патшасы Викрамадитья сақтарды жеңгеннен кейін Викрама Самват дәуірін құрды. Джайнизм данасы Махесарасури жазған «Калакачарья Катханака» (Калакачарья монах туралы әңгіме) мынаны баяндайды: Уджайнның сол кездегі қуатты патшасы Гандарвасена монахтың қарындасы Сарасватиді зорлықпен алып кетті. Ашуланған монах Систан жеріндегі сақ патшасы Сахидан көмек сұрады. Ауыр қиындықтарға қарамастан, бірақ кереметтердің көмегімен сақ патшасы Гандарвасенаны жеңіп, тұтқынға алды. Сарасвати өз еліне қайтарылды, бірақ Гандарвасена кешірілді. Жеңілген патша орманда уақыт өткізіп жүргенде жолбарыс шалып өлтірді. Оның ұлы Викрамадитья орманда өсіп-өнді, сондықтан ол Пратиштанадан (қазіргі Махараштрадағы Пайтан) билік жүргізуге мәжбүр болды. Кейін Викрамадитья Уджайнға шабуыл жасап, сақтарды ығыстырды. Осы оқиғаны еске алу үшін ол «Викрама дәуірі» деп аталатын жаңа дәуірді бастады. Уджайн күнтізбесі б.з.д. 58–56 жылдары, ал Шака дәуірі күнтізбесі 78 жылы Пратиштанада басталды.

Тарихи шығу тегі

57 жылғы дәуірдің Викрамадитьямен байланысы 9-шы ғасырға дейінгі ешбір деректе кездеспейді; бұрынғы дереккөздер дәуірді "Крта" (343 және 371 ж.), "Крита" (404 ж.), "Малава тайпасының дәуірі" (424 ж.) немесе жай ғана "Самват" деп атаған. Көптеген авторлар Викрама Самватты Викрамадитьяның бастамасы емес деп санайды, ол аңызға айналған патша немесе кейінірек дәуірді өз атымен атаған патшаның алған лақабы болуы мүмкін. В. А. Смит пен Д. Р. Бхандаркар Чандрагупта II Викрамадитья атағын қабылдап, дәуірдің атын "Викрама Самват" деп өзгертіп жіберді деген пікірде. Рудольф Хорнле бұл өзгеріске Яшодарман патшаның жауапты екенін айтады. Ол Кашмирді жаулап алды деп санайды және Калхананың "Раджатарангини" еңбегіндегі "Харша Викрамадитья" осы патша екендігін көрсетеді. Алайда, Фолк пен Беннетт Азес дәуірінің 47-46 жылдары басталғанын дәлелдеп, бұл теорияны жоққа шығарды.

Танымалдық

Викрам Самваты индустар, сикхтер және пуштундар қолданады. Үндістан субконтинентінде қолданылатын бірнеше аймақтық индуистік күнтізбелердің бірі, ол он екі синодикалық ай мен 365 күнге негізделген. Бұл күн Чайтра Сухлади деп белгіленеді және Үндістанда шартты (қосымша) мереке болып саналады. Күнтізбе Непалда ұлттық күнтізбе ретінде қолданыста, онда алғашқы айы Байсақ, ал соңғы айы Чайтра. Оны сонымен қатар солтүстік, батыс және орталық Үндістанның индустары да символдық түрде қолданады. Оңтүстік Үндістанда және шығыс және батыс Үндістанның кейбір аймақтарында (мысалы, Ассам, Батыс Бенгалия және Гуджарат) Үнді ұлттық күнтізбесі кеңінен таралған. Көпшілігі мұсылманнан тұратын Пәкістан және Бангладеш елдері 1947 жылдан бері ислам күнтізбесін пайдаланады, бірақ бұрынғы жазбаларда Викрам Самваты мен Григориан күнтізбесі де кездесетін. 2003 жылы Үндістандағы сикхтердің Широмани Гурдвара Парбандхак комитеті Нанаксахи күнтізбесін қабылдады, бұл әлеуметтік дауға себеп болды.

Күнтізбе жүйесі

Еврей және қытай күнтізбелері сияқты, Викрам Самват та ай-күн күнтізбесіне негізделген. Фестивальдер мен егіншілік ритуалдардың тиісті маусымда өтуін қамтамасыз ету үшін, метондық циклға сәйкес, шамамен үш жылда бір рет (немесе 19 жылдық циклде 7 рет) үстеме ай (адик маас) қосылады. Үндістандағы ерте буддалық қауымдар ежелгі индуистік күнтізбеді қабылдады, одан кейін Викрам Самват және жергілікті буддалық күнтізбелері пайда болды. Буддалық фестивальдер әлі де ай жүйесі бойынша жоспарланады. Викрам Самват екі жүйеден тұрады. Ол оңтүстік индуистік күнтізбе жүйесінде (аманта) б.з.д. 56 жылы және солтүстік жүйеде (пурниманта) б.з.д. 57–56 жылдары басталды. Көптеген фестивальдер өтетін Шұқла Пакша екі жүйеде де бірдей кезеңде болады. Ай-күн Викрам Самват күнтізбесі Григориан күнтізбесінен 56,7 жылға озып кетеді; жыл Б.з. сәуірдің ортасында басталып, Б.з. сәуірдің ортасында аяқталады. Непалдың Рана әулеті 1901 жылы Бикрам Самбатты ресми индуистік күнтізбе деп жариялады, ол 1958 жылдан басталды. Непалдағы жаңа жыл Грегориан күнтізбесі бойынша әдетте 13–15 сәуірге сай келетін Байсах айының бірінші күнінен басталады және Чайтра айының соңғы күні аяқталады. Непалда жаңа жылдың бірінші күні мемлекеттік мереке болып табылады. Бақтапурдағы жылдық карнавал – Бискет Жатрасы да Байшахтың 1-і күні тойланады. 2007 жылы Непал Самбаты да Бикрам Самбатымен қатар ұлттық күнтізбе ретінде мойындалды. Үндістанда ресми түрде реформаланған Сака күнтізбесі қолданылады (дәстүрлі фестивальдердің күндерін есептеуден басқа). Үндістан Конституциясының преамбуласының хинди нұсқасында оның қабылдану күні (1949 жылдың 26 қарашасы) Викрам Самват бойынша Маргширш Шукла Саптами Самват 2006 деп көрсетілген. Викрам Самватты Сака күнтізбесін алмастырып, Үндістанның ресми күнтізбесі ретінде қабылдау туралы ұсыныс жасалды.

Бір жылдың бөлімдері

Викрам Самваты айлық айларды және күн жылдарын пайдаланады. 12 ай күн жылға сәйкес келмейтіндіктен, түзету айлары (адика маса) қосылады немесе (сирек жағдайларда) алынып тасталады (кшая маса). Ай жылы 12 айдан тұрады, әр айда екі жарты ай (пакша) болады, олардың ұзақтығы 29-ден 32 күнге дейін өзгереді. Ай күндері титис деп аталады. Әр айда 30 титис болады, олардың ұзақтығы 20-дан 27 сағатқа дейін ауысады. Жаңа айдан (амавася) кейін басталатын толысу фазасы гаура немесе шұқла пакша (жарық немесе ырысды жарты ай) деп аталады. Кеміту фазасы кришна немесе вадхья пакша (қараңғы жарты ай, жаман деп есептеледі) деп аталады.