Кіріспе

Ыбырайым, Ысқақ және Жақыптың библиялық дәуірі Патриархалдық дәуір – Жаратылыс кітабының 12–50 тарауларында баяндалғандай, Ыбырайым, Ысқақ және Жақып үш патриархтың дәуірі (осы тарауларда Жүсіптің тарихы да бар, бірақ Жүсіп патриархтардың бірі емес). Киелі кітапта осыған дейін ерте заман тарихы, ал одан кейін Қиямет кітабы келтіріледі.

Яһуди дәстүрі

Киелі кітапта Адам атаның, алғашқы адамның жаратылуынан бастап, ежелгі Израиль мен Яһуданың кейінгі патшаларының билігіне дейінгі күрделі уақыт есебі бар. Осы уақыт есебіне және раввиндік дәстүрге сүйене отырып, ежелгі еврей дереккөздері, мысалы, "Седер Олам Рабба" Ыбырайымның туғанын 1948 ж. б.з.д. (шамамен 1813 ж.б.д.) деп көрсетеді және Яковтың қайтысын 2255 ж. б.з.д. (шамамен 1506 ж.б.д.) деп белгілейді.

Ертедегі археологиялық зерттеулер

Осы қызу пікірталас, әртүрлі библейлік сын теориялары мен дәстүрлі, діни түсіндірмелердің арасында библейдік археология пайда болды. Бұл археологияның басқа түрлерінен ерекшелігі – ол сөйлей алмайтын куәліктерді табуға және түсіндіруге емес, Киелі кітапта сипатталғандай, патриархтардың тарихилығын және олардың өміріне байланысты оқиғаларды растауға не жоққа шығаруға бағытталды. Алғашқы библейдік археологтардың ең көрнектісі Уильям Ф. Олбрайт болды, ол патриархалдық дәуірді б.з.д. 2100–1800 жылдар аралығындағы аралық қола дәуірі деп санады, бұл ежелгі Қанаандағы екі жоғары дамыған қалалық мәдениет арасындағы кезең. Олбрайт бұрынғы ерте қола дәуірі мәдениетінің күрт құлдырауының дәлелін тапқанын айтты және бұл құлдырауды солтүстік-шығыстан келген көшпелі малшылардың басып кіруімен байланыстырды, оларды Месопотамия мәтіндеріндегі аморлықтармен теңестірді. Олбрайттың пікірінше, Ыбырайым – көшпенді аморлық, ол солтүстіктен Қанаанның орталық таулы аймақтарына және Негевке малдарымен және ізбасарларымен бірге көшіп келді, осы кезде қанаандық қала мемлекеттері құлап жатты. Олбрайт, Э. А. Шпейзер және Сайрус Гордон құжаттамалық гипотеза бойынша сипатталған мәтіндер патриархалдық дәуірден кейін ғасырлар өткен соң жазылғанымен, археология олардың б.з.д. 2-мыңжылдықтың жағдайларын дәл бейнелейтінін көрсеткенін мәлімдеді. Джон Брайттың айтуынша: "Біз Ыбырайым, Ысқақ және Жақыптың нақты тарихи тұлғалар болғанын толық сеніммен айта аламыз".

Қазіргі заманғы библиялық археология

Олбрайттың қайтысынан кейін оның патриархалық дәуірге берген түсіндірмесі күшейе түскен сынапқа ұшырады: осы наразылық Томас Л. Томпсонның «Патриархалық әңгімелердің тарихилығы» және Джон ван Сетерстің «Тарих және дәстүрдегі Ыбырайым» кітаптарының жарық көргенімен шешілді. Әдебиет зерттеушісі Томпсон патриархтардың б.з.д. 2-мыңжылдықта өмір сүргеніне нақты дәлелдердің жоқтығын айтты және кейбір библиялық мәтіндердің бірінші мыңжылдық жағдайлар мен алаңдаушылықтарды қалай бейнелейтінін көрсетті, ал Ван Сетерс патриархалық оқиғаларды зерттеп, олардың аттары, әлеуметтік ортасы және мазмұны темір ғасырында жасалғанын күшпен дәлелдеді. Ван Сетер мен Томпсонның еңбектері библиялық ғылым мен археологиядағы парадигмалық өзгеріс болды, бұл ғалымдарды патриархалық әңгімелерді тарихи санамайтын жағдайға біртіндеп жеткізді. Кейбір консервативті ғалымдар келесі жылдары патриархалық әңгімелерді қорғауға тырысты, бірақ бұл көзқарас ғалымдар арасында қолдау таппады. 21-ғасырдың басында археологтар Ыбырайым, Ысқақ және Яғұптың сенімді тарихи тұлғалар екенін көрсететін қандай да бір мәліметтерді табу үмітінен айырылды.