Естер кітабы: Парсы патшалығындағы еврей халқының құтқарылуы

Кіріспе

Еврей Киелі кітабы және Христиандық Ескі Келісім кітабы

Естер кітабы (מְגִלַּת אֶסְתֵּר; Liber Esther), еврей тілінде «Жырма» («Мегилла») деп те аталады. Бұл – Еврей Киелі кітабының үшінші бөліміндегі («Жазбалар», כְּתוּבִים) кітап. Еврей Киелі кітабындағы Бес Жырманың бірі болып табылады және кейін Христиандық Ескі Келісімнің бір бөлігіне енді. Кітап Парсыда туған, бірақ Естер есіммен танылған яһуди әйелінің, Парсы патшайымы болып, өз халқына қарсы жасалған геноцидтің алдын алу туралы айтады. Оқиға Персияның бірінші империясында патша Ахасуердің тұсында өтеді. Патша Ахасуердің әйелі Вашти патшаның бұйрығына бағынбағаны үшін сарайдан қуылды. Жаңа патшайымды табу үшін сұлулық сайысы өткізіледі, және Парсыда тұратын жас яһуди қызы Естер жаңа патшайым болып таңдалады. Естердің туысы Мордехай, яһуди басшысы, патшаның кеңесшісі Хаманның империядағы барлық яһудилерді өлтіру жоспарын құрғанын біледі. Мордехай Естерді патшайымдық мәртебесін пайдаланып, халқын құтқару үшін араласуға шақырады. Естер патшаға өзінің яһуди екенін ашып, халқына ренжімеуін сұрайды. Ол Хаманның қастандығын әшкерелейді және патшаны яһудилерді сақтауға көндіреді. Персия империясының яһудилері өз жауларын жеңгенін тойлау үшін Пурим мерекесін белгілейді, ал Естер яһуди халқының қаһарманына айналады. Естер және Ән әндері кітаптары – Еврей Киелі кітабында Құдай туралы есімдері тікелей айтылмаған жалғыз кітаптар. Дәстүрлі яһуди дінінде Құдайдың оқиғаға тікелей араласпауы – Құдайдың кездейсоқ оқиғалар мен жеке адамдардың іс-әрекеттері арқылы қалай жұмыс істейтінінің мысалы ретінде қарастырылады. Бұл кітап Пурим мерекесінің орталық бөлігі болып табылады және мереке күндері, әдетте синагогада, қолмен жазылған Жырмадан екі рет оқылады: бір рет кешке, екінші рет келесі күні таңертең. Мұқтаждарға қайырымдылық жасау және тағамдармен алмасу да кітапта бұйрылған мерекелік дәстүрлер болып табылады. 1890 жылдан бері бірнеше ғалымдар «Естер кітабын тарихи миф немесе ритуал ретінде қарастырып, Пуримның Бабыл немесе Парсы мерекесінен пайда болғанына келісім білдірді» (бірақ қайсысы екені талқылау тақырыбы болып қалады).

The Book of Esther (מְגִלַּת אֶסְתֵּר; ; Liber Esther), also known in Hebrew as "the Scroll" ("the Megillah"), is a book in the third section (, כְּתוּבִים "Writings") of the Hebrew Bible. It is one of the Five Scrolls in the Hebrew Bible and later became part of the Christian Old Testament. The book relates the story of a Jewish woman in Persia, born as Hadassah but known as Esther, who becomes queen of Persia and thwarts a genocide of her people. The story takes place during the reign of King Ahasuerus in the First Persian Empire. Queen Vashti, the wife of King Ahasuerus, is banished from the court for disobeying the king's orders. To find a new queen, a beauty pageant is held and Esther, a young Jewish woman living in Persia, is chosen as the new queen. Esther's cousin Mordechai, who is a Jewish leader, discovers a plot to kill all of the Jews in the empire by Haman, one of the king's advisors. Mordechai urges Esther to use her position as queen to intervene and save their people. Esther reveals her Jewish identity to the king and begs for mercy for her people. She exposes Haman's plot and convinces the king to spare the Jews. The Jewish festival of Purim is established to celebrate the victory of the Jews of the First Persian Empire over their enemies, and Esther becomes a heroine of the Jewish people. The books of Esther and Song of Songs are the only books in the Hebrew Bible that do not mention God. Traditional Judaism views the absence of God's overt intervention in the story as an example of how God can work through seemingly coincidental events and the actions of individuals. The book is at the center of the Jewish festival of Purim and is read aloud twice from a handwritten scroll, usually in a synagogue, during the holiday: once in the evening and again the following morning. The distribution of charity to the needy and the exchange of gifts of foods are also practices observed on the holiday that are mandated in the book. Since the 1890s, several academics have “agreed in seeing [The Book of] Esther as a historicized myth or ritual” and generally concluded that Purim has its origin in a Babylonian or Persian festival (though which one is a subject of discussion).

Орнату

Естер кітабында Персия патшасы Ахасуердің патшалық құрған үшінші жылындағы оқиғалар баяндалады. Ахасуер есімі Ксеркске тең (екі атау да парсы тіліндегі Хшаяршадан шыққан), ал Ахасуер қазіргі заманғы дереккөздерде көбінесе Ксеркс I деп танылады, ол б.з.д. 486-465 жылдары билік еткен. Егер Ахасуер шындығында Ксеркс I болса, Естерде сипатталған оқиғалар б.з.д. 483-482 жылдары басталып, б.з.д. 473 жылғы наурызда аяқталады. Иосиф Флавий, «Естер Рабба» еңбегі, Бар Хебрейус сияқты классикалық дереккөздер мен «Естердің» грек тіліндегі Септуагинта аудармасы Ахасуерді Артаксеркс I (б.з.д. 465-424 жылдары билік еткен) немесе Артаксеркс II (б.з.д. 404-358 жылдары билік еткен) деп қарастырады.

Құрылымы

Естер кітабы 1 және 2-тарауларда кіріспеден (немесе түсіндіруден), 3-9:19 тарауларда негізгі оқиғалардан (қиындықтар мен оларды шешуден) және 9:20–10:3-тарауларда қорытындыдан тұрады. Сюжеттік желі қонақасы (מִשְׁתֶּה, көпше түрі מִשְׁתָּאוֹת mištāˈhoṯ немесе מִשְׁתִּים mišˈtim) сөзінің айналасында құрылған. Бұл сөз Естер кітабында жиырма рет, ал еврей жазбаларының қалған бөлігінде бар болғаны 24 рет кездеседі. Бұл сәйкес, себебі Естер еврей мерекесі – Пурим мерекесінің пайда болуын баяндайды, бірақ Пуримнің өзі кітаптың негізгі тақырыбы емес және кітаптағы ешбір жеке қонақасы Пуриммен тойлана қоймайды. Кітаптың басты идеясы – оқиғалардың күтпеген және кенеттен бұрылысы арқылы тағдырдың өзгеруі: яһудилердің құрылуға бейімделгендей көрінетініне қарамастан, олар құтқарылып қалады. Әдеби сын тұрғысынан мұндай бұрылыс «перипетия» деп аталады, және бір жағынан, оның Естерде қолданылуы – әдеби немесе эстетикалық тәсіл болса, екінші жағынан, ол автордың идеясына құрылыстық тұрғыдан сәйкес келеді, яғни Құдайдың күші адамдардың іс-әрекеттерінің артында тұрғанын көрсетеді.

Қорытынды

Парсы империясының билеушісі Ахасуер патша өзінің сарайы мен империясының 127 провинциясынан келген беделді адамдарға 180 күндік той өткізеді (Эстер 1:1–4), содан кейін астанасы Шушанның (1:5–9) барлық тұрғындары үшін жеті күндік той ұйымдастырады. Соңғы той күні Ахасуер патша патшайым Вастиге өзінің сұлулығын қонақтарға көрсетуді бұйырады, олардың алдынан тәжін киіп тұруын талап етеді (1:10–11). Ол бұдан бас тартады, бұл Ахасуерді ашуға толы қылады, ол кеңесшілерінің кеңесімен оны күйеулеріне мойынсұнбауға батыл болатын басқа әйелдерге үлгі ретінде орнынан алады (1:12–19). Одан кейін «әркім өз үйінде билік жүргізсін» деген жарлық шығады (1:20–22). Ахасуер патша империяның барлық аймақтарынан сұлу қыздардың ішінен жаңа патшайымды таңдауға кіріседі (2:1–4). Осы қыздардың арасында Естер есімді жетім яһуди қыз бар, оны оның туысы немесе ағасы Мордохай (2:5–7) тәрбиелейді. Ол патшаның көңілінен шығып, оның жаңа ханышасы болып тағайындалады, бірақ өзінің яһуди тегін жасырады (2:8–20). Одан аз уақыт өткен соң Мордохай патшаны өлтіруге жасалған қастандық жоспарын ашады, оған Бигтан мен Тереш есімді екі сарайлық қатысқан. Қастандықшылар тұтқындалып, асылады, ал Мордохайдың патшаға көрсеткен қызметі ресми түрде тіркеледі (2:21–23). Ахасуер Хаманды өзінің орынбасары етіп тағайындайды (3:1). Патша сарайының қақпасында отырған Мордохай Хаманның ықыласына ие бола алмайды, өйткені ол оған иілуден бас тартады (3:2–5). Хаман Мордохайдың яһуди болғандықтан иілуден бас тартқанын біледі және кек алу үшін Мордохайды ғана емес, империядағы барлық яһудилерді өлтіруді жоспарлайды (3:6). Ол Ахасуерден осы жоспарды орындауға рұқсат алады, оған он мың күміс талант төлейді, содан кейін оны орындауға тиіс күнді анықтау үшін құрбандық шалады («пурим») – Адар айының он үшінші күні (3:7–12). Бүкіл патшалық бойынша барлық яһудилерді сол күні өлтіру туралы жарлық шығарылады (3:13–15). Мордохай жоспарды білген соң, ол қайғыға батып, Естерден патшаның алдында араласуын сұрайды (4:1–5). Бірақ ол патшаның алдына шақырылмаған күйі барудан қорқады, мұндай әрекет өлім жазасына кесіледі (4:6–12). Оның орнына, ол Мордохайға барлық яһудилерді үш күн бойы ораза ұстауға бұйырады, ал өзі де ораза ұстауға ант етеді (4:15–16). Үшінші күні ол Ахасуерге барады, ол оған жазаланбауы керектігін білдіру үшін оған жезді созады (5:1–2). Ол оны Хаманның қасында тойға шақырады (5:3–5). Той кезінде ол оларды ертеңгі кешке тағы бір тойға шақырады (5:6–8). Осы уақытта Хаман Мордохайға тағы да ашуланып, әйелінің кеңесімен оны аспанға іліп өлтіру үшін дарғанат құрылысын салдырады (5:9–14). Сол түні Ахасуер ұйықтай алмай, патшаның жазбаларын оқып беруді бұйырады (6:1). Ол Мордохайдың бұрынғы қастандық жоспарына араласып, өмірін сақтап қалғанын еске түсіреді және Мордохайға ешқандай сыйлық берілмегенін біледі (6:2–3). Содан кейін Хаман Мордохайды аспанға іліп өлтіруге рұқсат сұрау үшін патшаға келеді, бірақ ол өтінішін айтуға үлкермес бұрын, Ахасуер Хаманнан патшаның құрметтегісі келетін адам үшін не істеу керектігін сұрайды (6:4–6). Патшаның өзі туралы айтып тұр деп ойлап, Хаман патшаның патшалық киімдерін және тәжін кигізіп, патшаның атына мінгізіп, қала көшелерімен жүргізуді ұсынады, ал жаршы: «Патшаның марапаттағысы келетін адамды қараңыз!» деп жарияласын дейді (6:7–9). Патша таңғалып, қорқып, Хаманға Мордохайға осылай істеуді бұйырады (6:10–11). Содан кейін Ахасуер мен Хаман Естердің екінші тойына қатысады. Патша оған кез келген тілегін орындауға уәде береді, ал ол өзінің яһуди екенін және Хаманның өзін қоса алғанда, өз халқын жоюды жоспарлап отырғанын айтады (7:1–6). Ашуға кенеліп, Ахасуер бөлмеден шығып кетеді, ал Хаман артта қалып, Естерден өмірін сақтап қалуды жалбарынады, оған үмітсіз күйде шабуыл жасайды (7:7). Патша дәл осы сәтте қайта оралады және Хаман патшайымды зорлап бағындыруға тырысып жатыр деп ойлайды, бұл оны одан да ашуландырады және Хаманды Мордохай үшін дайындаған дарғанатқа ілуді бұйырады (7:8–10). Патшаның ресми жарлығын жоюға болмайтындықтан, ол оған қосымша жасайды, яғни яһудилерге бірігіп, оларды өлтіруге тырысатын кез келген адамды жоюға рұқсат береді (8:1–14). Адар айының 13-і күні Шушанда Хаманның он ұлы мен тағы 500 адам өлтіріледі (9:1–12). Бұл туралы естіген Естер келесі күні де солай етуді сұрайды, содан кейін тағы 300 адам өлтіріледі (9:13–15). Парсы империясының басқа аймақтарында 75 000 адам яһудилер тарапынан өлтіріледі, олар ешқандай олжа алмауға тырысады (9:16–17). Мордохай мен Естер барлық провинцияларға хат жіберіп, яһуди халқының құтқарылуын жыл сайын еске алуды, Пурим (құрбандық) деп аталатын мерекеде (9:20–28) белгілейді. Ахасуер өте қуатты болып қалады және билігін жалғастырады, ал Мордохай оның сарайында маңызды орынға ие болады (10:1–3).

King Ahasuerus, ruler of the Persian Empire, holds a lavish 180 day banquet for his court and dignitaries from across the 127 provinces of his empire (Esther 1:1–4), and afterwards a seven day banquet for all inhabitants of the capital city, Shushan (1:5–9). On the seventh day of the latter banquet, Ahasuerus orders the queen, Vashti, to display her beauty before the guests by coming before them wearing her crown (1:10–11). She refuses, infuriating Ahasuerus, who on the advice of his counselors removes her from her position as an example to other women who might be emboldened to disobey their husbands (1:12–19). A decree follows that "every man should bear rule in his own house" (1:20–22). Ahasuerus then makes arrangements to choose a new queen from a selection of beautiful young women from throughout the empire (2:1–4). Among these women is a Jewish orphan named Esther, who was raised by her cousin or uncle, Mordecai (2:5–7). She finds favour in the King's eyes, and is crowned his new queen, but does not reveal her Jewish heritage (2:8–20). Shortly afterwards, Mordecai discovers a plot by two courtiers, Bigthan and Teresh, to assassinate Ahasuerus. The conspirators are apprehended and hanged, and Mordecai's service to the King is officially recorded (2:21–23). Ahasuerus appoints Haman as his viceroy (3:1). Mordecai, who sits at the palace gates, falls into Haman's disfavour, as he refuses to bow down to him (3:2–5). Haman discovers that Mordecai refuses to bow on account of his being a Jew, and in revenge plots to kill not just Mordecai, but all the Jews in the empire (3:6). He obtains Ahasuerus' permission to execute this plan, against payment of ten thousand talents of silver, and casts lots ("purim") to choose the date on which to do this the thirteenth of the month of Adar (3:7–12). A royal decree is issued throughout the kingdom to slay all Jews on that date (3:13–15). When Mordecai discovers the plan, he goes into mourning and implores Esther to intercede with the King (4:1–5). But she is afraid to present herself to the King unsummoned, an offense punishable by death (4:6–12). Instead, she directs Mordecai to have all Jews fast for three days for her, and vows to fast as well (4:15–16.). On the third day she goes to Ahasuerus, who stretches out his sceptre to her to indicate that she is not to be punished (5:1–2). She invites him to a feast in the company of Haman (5:3–5). During the feast, she asks them to attend a further feast the next evening (5:6–8). Meanwhile, Haman is again offended by Mordecai and, at his wife's suggestion, has a gallows built to hang him (5:9–14). That night, Ahasuerus cannot sleep, and orders the court records be read to him (6:1). He is reminded that Mordecai interceded in the previous plot against his life, and discovers that Mordecai never received any recognition (6:2–3). Just then, Haman appears to request the King's permission to hang Mordecai, but before he can make this request, Ahasuerus asks Haman what should be done for the man that the King wishes to honour (6:4–6). Assuming that the King is referring to Haman himself, Haman suggests that the man be dressed in the King's royal robes and crown and led around on the King's royal horse, while a herald calls: "See how the King honours a man he wishes to reward!" (6:7–9). To his surprise and horror, the King instructs Haman to do so to Mordecai (6:10–11). Immediately afterwards, Ahasuerus and Haman attend Esther's second banquet. The King promises to grant her any request, and she reveals that she is Jewish and that Haman is planning to exterminate her people, including herself (7:1–6). Overcome by rage, Ahasuerus leaves the room; meanwhile Haman stays behind and begs Esther for his life, falling upon her in desperation (7:7). The King returns in at this very moment and thinks Haman is sexually assaulting the queen; this makes him angrier and he orders Haman hanged on the very gallows that Haman had prepared for Mordecai (7:8–10). Unable to annul a formal royal decree, the King instead adds to it, permitting the Jews to join together and destroy any and all of those seeking to kill them (8:1–14). On 13 Adar, Haman's ten sons and 500 other men are killed in Shushan (9:1–12). Upon hearing of this Esther requests it be repeated the next day, whereupon 300 more men are killed (9:13–15). In the other Persian provinces, 75,000 people are killed by the Jews, who are careful to take no plunder (9:16–17). Mordecai and Esther send letters throughout the provinces instituting an annual commemoration of the Jewish people's redemption, in a holiday called Purim (lots) (9:20–28). Ahasuerus remains very powerful and continues his reign, with Mordecai assuming a prominent position in his court (10:1–3).

Авторлығы мен күні

Естердің Мегиллаты (Естер кітабы) Ұлы Ассамблеяның даналары қасиетті деп таныған еврей Киелі жазбаларының 24 кітабының соңғысы болды. Талмудта бұл Мордохайдың түпнұсқа мәтінін Ұлы Ассамблея редакциялаған деп жазылған. Ол әдетте б.з.д. IV ғасырмен даталанады. Естердің грек кітабы Септуагинтаға кірген, ол еврей тіліндегі Естер кітабының оқиғаларын қайта баяндап, аударма емес, және дәстүрлі еврей тіліндегі нұсқада кездеспейтін қосымша дәстүрлерді, атап айтқанда Ахасуердің Артаксеркс II-ге сәйкестендірілуін және әртүрлі хаттардың егжей-тегжейін жазады. Бұл б.з.д. шамамен 2 - ғасырдың аяғы мен 1 - ғасырдың басында жазылған. Естер кітабының копт және эфиоп тілдеріндегі нұсқалары еврейше Естер кітабының орнына грекшеден аударма болып табылады. Естер кітабын латын тілінде Жером "Вулгата" үшін шығарған. Ол еврейше Естерді аударады, бірақ грекше Естердің қосымша материал беретін аудармаларын енгізеді. Алайда "Вулгатадан" бұрын Vetus Latina ("Ескі латын") аудармасы грек тілінен шыққан, бірақ Септуагинтаға кірмеген басқа аудармадан аударылған. Орта ғасырларда Естердің бірнеше арамей тіліндегі таргумдары шығарылды, олардың үшеуі сақталып қалды – 500-1000 жылдары жазылған Таргум Ришон ("Бірінші Таргум" немесе 1TgEsth) және Таргум Шени ("Екінші Таргум" немесе 2TgEsth), олар Пуримге қатысты қосымша аңыздарды қамтиды. Әңгімеде белгілі тарихи оқиғаларға сілтеме жоқ; жалпы консенсус, бұл консенсус күмәнге ұшыраса да, Естердің баяны Пуримге этиология беру үшін ойлап табылған, ал Ахасуер атауы әдетте Ахамен империясын 486 және 465 жылдар аралығында басқарған Ксеркс I-ге қатысты деп түсініледі. Естер кітабында басқа кез-келген Киелі кітаптық шығармаларға қарағанда көбірек аккад және арамей тілдеріндегі сөздерді кездестіреді және негізгі кейіпкерлердің есімдері, мысалы, Мордехай мен Естер, Мардук пен Иштар құдайларына сілтеме ретінде оқылады. Олар Бабыл мен Ассирияны бейнелеген, Естердің баяны орнатылған Суза құлдырауына әкелген егіз державалар болды және Елам құдайы Хумбан / Хуман (Хаманмен салыстыр) құдайлық егемендікті жүзеге асырды. Пуримді "Хаманның құлақтарын" жеу, құлаққа ұқсас нан немесе бәліш кесінділері сияқты рәсімдер Таяу Шығыстағы ырым-жырымдарға ұқсас. Пурим дәстүрлерінің басқа элементтері, мысалы, ракетамен шуылдау, маскарапинг және маскүнемдік, бұл оқиғаның дамуының артында Ниневияның Иштармен байланысты салт-дәстүрлерге ұқсас осындай пұтқа табынушылық мейрамның болғанын болжайды. Киелі кітап зерттеушісі Майкл Куган бұл кітапта кейбір тақырыптарға қатысты (мысалы, парсы билігі) тарихи түрде дұрыс емес нақты мәліметтер бар екенін айтады. Мысалы, Куган Естердің туысы (немесе, басқалардың пікірінше, ағасы) Мордохайдың жасы туралы нақты емес мәліметтерді келтіреді. Естер 2:5–6-да Мордохайды не оның арғы атасының атасы Кисті б.з.д. 597 жылы Набуходоносор патша Иерусалимнен Бабылға жер аударылғаны айтылған: "Бабыл патшасы Набуходоносор Иерусалимнен жер аударылған Яһуда патшасы Ехонияхпен бірге жер аударылғандардың арасында Шимей ұлы Кистің ұлы Яир ұлы Мордохай болды". Егер бұл Мордохай болса, онда ол Естер кітабында баяндалған оқиғаларды өз көзімен көрген болса керек. Киелі кітап зерттеушісі Адель Берлин "Естер кітабы және ежелгі тарихтағы оқиғалар" деген мақаласында Естердің тарихи екендігіне қатысты ғалымдардың неліктен қызығушылық танытқанын түсіндіреді. Бұл пікірталастың көп бөлігі, Берлинде айтылғандай, исраилдіктердің тарихын толығырақ түсіну үшін, тарихи және ойдан шығарылған мәтіндерді ажыратудың маңыздылығына байланысты. Берлинде бірқатар ғалымдардың пікірінше, Естер кітабының авторы оны тарихи жазба ретінде қарастыруды мақсат етпеген, бірақ оны тарихтағы роман ретінде жазған. Естер кітабына кіретін роман жанры парсы және эллин дәуірінде кең тараған. Естер кітабында айтылған оқиға Ахасуердің билігі кезінде орын алады, ол басқалармен бірге 5 ғасырдағы парсы патшасы Ксеркс I (б.з.д. 486–465) болды. Кейбіреулер оны Естермен бірдей деп есептеді, бірақ Естер жетім бала еді, оның әкесі Абихаил есімді яһуди еді. Мордохайдың кім екендігіне қатысты, Мардука және Мардуку деген ұқсас есімдер персиялық соттың қызметкерлерінің аты ретінде Ксеркс I және оның әкесі Дарий I кезеңіндегі отыздан астам мәтіндерде кездесті және төрт адамға дейін сілтеме жасай алады, олардың бірі Киелі кітаптағы Мордохайдың үлгісі болуы мүмкін. Естер кітабының "Ескі грек" Септуагинта нұсқасында Ахасуердің есімі Артаксеркс деп аударылған, грек тіліндегі парсылық Артаксеркс атынан шыққан. Иосиф та оның гректерге осы атпен белгілі болғанын айтады, ал Мидраш мәтіні Естер Рабба да осы сәйкестікті жасайды. Бар Хебраус Ахасуерді Артаксеркс II деп нақты айқындады; алайда, есімдер міндетті түрде бірдей емес: еврей тілінде Артаксеркс есімінің Ахасуерден өзгеше түрі бар, ал Иосиф пен Септуагинт Ахасуердің тікелей грекше аудармасын Естер кітабының сыртындағы есімдер үшін қолданады. Керісінше, еврей тіліндегі Ахасуер есімі сол кездегі жазуда Артаксеркс II-нің де Аршу деп аталғанын көрсетеді, бұл парсылық Xšayārša (Ксеркс) тіліндегі Aḫšiyaršu-дың қысқартылған түрі деп түсініледі, содан еврей тіліндегі ʔaḥašwērōš (Ахасуер) шыққан. Ктесий Артаксеркс II-нің Арсикас деп те аталғанын айтты, бұл парсылық жұрнағымен қысқартылған түрі деп түсініледі. Дейнон Артаксеркс II-нің Оарсес деп те аталғанын айтты, бұл да Xšayārša-дан шыққан деп түсініледі. Иосиф Естер 3:2-де Хаманға бағынып құлшылық ету ретінде сарайдағылардың Хаманға бас иіп сәлемдесуін түсіндіреді. (Басқа ғалымдар "Оманус" Вohu Mana-ны білдіреді деп санайды). Тарихшы Петрус Коместор "Historia Scholastica" еңбегінде Ахасуерді (Естер 1:1) Египетті қайта бағындырған Артаксеркс III деп айқындады. Кристин Хейс Естер кітабын апокалиптикалық жазбалармен, әсіресе Даниэль кітабымен салыстырады: Естер мен Даниэль екеуі де еврей халқына қатысты өмірлік қауіпті бейнелейді, бірақ Даниэль еврейлерді құдайдың дағдарысты шешуі үшін адал күтуге шақырады, ал Естерде дағдарыс толығымен адамның әрекеттері мен ұлттық ынтымақтастық арқылы шешіледі. Құдай, шындығында, аталмайды, Естер парсы мәдениетіне сіңген болып бейнеленеді, ал кітаптағы еврейлік сәйкестік діни емес, этникалық санаты болып табылады. Бұл Вильна Гаонның пікірі сияқты дәстүрлі еврей түсіндірмелерімен қарама-қайшы келеді, ол "Бірақ әрбір тармақта Ұлы ғажайапат туралы айтылады. Алайда, бұл ғажайапат жасырын түрде, ашық түрде Құдайдың күшін көрсетпеген Мысырдан шығу сияқты, көрінетін табиғи процестер арқылы болды." Бұл Талмудтың "Естер кітабы" Торда "Мен сол күні олардан Жүзімді жасырамын" деген аятта айтылған деп айтатын тәсілін ұстанады. Еврейлер мен жұртшылық арасында неке рұқсат етілмесе де, тіпті өмірлік қауіп болған жағдайда да, Естер күнәкар болып есептелмейді, өйткені ол пассивті болды және бүкіл еврей халқының өмірін сақтау үшін өміріне қауіп-қатер төндірді. Азиз Пажанд, парсылық еврей, 1966 жылы "Пурим" кітабын жариялады, ол Естер кітабына Ирандық көзқарас ұсынды. Мұнда Хаман "таза қанды ирандықтардың" амалек жауы болды және еврейлер. Осылайша, Пурим "Хамандықтардан" барлық ирандықтарды құтқаруды тойлайтын мерекеге айналды. Ол сонымен қатар оның рөлін атап өтеді...

The Megillat Esther (Book of Esther) became the last of the 24 books of the Hebrew Bible to be canonized by the Sages of the Great Assembly. According to the Talmud, it was a redaction by the Great Assembly of an original text by Mordecai. It is usually dated to the 4th century BCE. The Greek book of Esther, included in the Septuagint, is a retelling of the events of the Hebrew Book of Esther rather than a translation and records additional traditions which do not appear in the traditional Hebrew version, in particular the identification of Ahasuerus with Artaxerxes II and details of various letters. It is dated around the late 2nd to early 1st century BCE. The Coptic and Ethiopic versions of Esther are translations of the Greek rather than the Hebrew Esther. A Latin version of Esther was produced by Jerome for the Vulgate. It translates the Hebrew Esther but interpolates translations of the Greek Esther where the latter provides additional material. Predating the Vulgate, however, the Vetus Latina ("Old Latin") was apparently translated from a different Greek version not included in the Septuagint. Several Aramaic targumim of Esther were produced in the Middle Ages, of which three survive – the Targum Rishon ("First Targum" or 1TgEsth) and Targum Sheni ("Second Targum" or 2TgEsth) dated c. 500–1000 CE, which include additional legends relating to Purim, There is no reference to known historical events in the story; a general consensus, though this consensus has been challenged, has maintained that the narrative of Esther was invented in order to provide an etiology for Purim, and the name Ahasuerus is usually understood to refer to a fictionalized Xerxes I, who ruled the Achaemenid Empire between 486 and 465 BCE. The book of Esther has more Akkadian and Aramaic loanwords than any other biblical work and the names of the key protagonists, Mordechai and Esther, for example, have been read as allusions to the gods Marduk and Ishtar, who, symbolizing respectively Babylonia and Assyria, were twin powers that brought about the fall of Susa, where the narrative of Esther is set and where the Elamite god Humban/Humman (compare Haman) exercised divine sovereignty. Purim practices like eating “Haman's ears”, ear shaped loaves of bread or pieces of pastry are similar to those in Near Eastern ritual celebrations of Ishtar's cosmic victory. Likewise other elements in Purim customs such as making a racket with a ratchet, masquerading and drunkenness have all been adduced to propose that such a kind of pagan festival akin to rites associated with Ishtar of Nineveh, which shares these same features, lay behind the development of this story. Biblical scholar Michael Coogan further argues that the book contains specific details regarding certain subject matter (for example, Persian rule) which are historically inaccurate. For example, Coogan discusses an inaccuracy regarding the age of Esther's cousin (or, according to others, uncle) Mordecai. In Esther 2:5–6, either Mordecai or his great grandfather Kish is identified as having been exiled from Jerusalem to Babylon by King Nebuchadnezzar II in 597 BCE: "Mordecai son of Jair, the son of Shimei, the son of Kish, who had been carried into exile from Jerusalem by Nebuchadnezzar king of Babylon, among those taken captive with Jeconiah king of Judah". If this refers to Mordecai, he would have had to live over a century to have witnessed the events described in the Book of Esther. In her article "The Book of Esther and Ancient Storytelling", biblical scholar Adele Berlin discusses the reasoning behind scholarly concern about the historicity of Esther. Much of this debate relates to the importance of distinguishing history and fiction within biblical texts, as Berlin argues, in order to gain a more accurate understanding of the history of the Israelite people. Berlin quotes a series of scholars who suggest that the author of Esther did not mean for the book to be considered as a historical writing, but intentionally wrote it to be a historical novella. The genre of novellas under which Esther falls was common during both the Persian and Hellenistic periods to which scholars have dated the book of Esther (see for example the deuterocanonical Book of Judith). The story told in the book of Esther takes place during the rule of Ahasuerus, who amongst others has been identified as the 5th century Persian king Xerxes I (reigned 486–465 BCE). Alternative attempts have been made to identify her with Esther, although Esther is an orphan whose father was a Jew named Abihail. As for the identity of Mordecai, the similar names Marduka and Marduku have been found as the name of officials in the Persian court in over thirty texts from the period of Xerxes I and his father Darius I, and may refer to up to four individuals, one of whom might be the model for the biblical Mordecai. The "Old Greek" Septuagint version of Esther translates the name Ahasuerus as Artaxerxes, a Greek name derived from the Persian Artaxšaθra. Josephus too relates that this was the name by which he was known to the Greeks, and the Midrashic text Esther Rabba also makes the identification. Bar Hebraeus identified Ahasuerus explicitly as Artaxerxes II; however, the names are not necessarily equivalent: Hebrew has a form of the name Artaxerxes distinct from Ahasuerus, and a direct Greek rendering of Ahasuerus is used by both Josephus and the Septuagint for occurrences of the name outside the Book of Esther. Instead, the Hebrew name Ahasuerus accords with an inscription of the time that notes that Artaxerxes II was named also Aršu, understood as a shortening of Aḫšiyaršu the Babylonian rendering of the Persian Xšayārša (Xerxes), through which the Hebrew ʔaḥašwērōš (Ahasuerus) is derived. Ctesias related that Artaxerxes II was also called Arsicas which is understood as a similar shortening with the Persian suffix ke that is applied to shortened names. Deinon related that Artaxerxes II was also called Oarses which is also understood to be derived from Xšayārša. and Josephus interpret the description of courtiers bowing to Haman in Esther 3:2 as worship. (Other scholars assume "Omanus" refers to Vohu Mana.) In his Historia Scholastica Petrus Comestor identified Ahasuerus (Esther 1:1) as Artaxerxes III who reconquered Egypt. Christine Hayes contrasts the Book of Esther with apocalyptic writings, the Book of Daniel in particular: both Esther and Daniel depict an existential threat to the Jewish people, but while Daniel commands the Jews to wait faithfully for God to resolve the crisis, in Esther the crisis is resolved entirely through human action and national solidarity. God, in fact, is not mentioned, Esther is portrayed as assimilated to Persian culture, and Jewish identity in the book is an ethnic category rather than a religious one. This contrasts with traditional Jewish commentaries, such as the commentary of the Vilna Gaon, which states "But in every verse it discusses the great miracle. However, this miracle was in a hidden form, occurring through apparently natural processes, not like the Exodus from Egypt, which openly revealed the might of God." This follows the approach of the Talmud, which states that "(The Book of) Esther is referenced in the Torah in the verse 'And I shall surely hide (in Hebrew, 'haster astir,' related to 'Esther') My Face from them on that day. Although marriages between Jews and Gentiles are not permitted in orthodox Judaism, even in case of Pikuach nefesh, Esther is not regarded as a sinner, because she remained passive, and risked her life to save that of the entire Jewish people. Azīz Pajand, a Persian Jew, published "Purim" in 1966, which offered an Iranophilic interpretation of the Book of Esther. Here, Haman was the Amalekite enemy of 'pure blooded Iranians' and Jews. Thus, Purim became a holiday that celebrates salvation for all Iranians from the 'Hamanites'. He also emphasizes the role of Jewish Persian cooperation in realizing the Book of Esther's denouement. Pajand justified his interpretation to dispel accusations that the Book of Esther was anti Iranian and because he believed that Iranians were "travellers in the way of truth". In contrast, Haman violated the Zoroastrian ideal of “Good thoughts; Good words; and Good deeds”. Albert Barnes similarly argues that the philosemitic Persian establishment was perplexed at Haman's decree , and that they were supportive of Esther's efforts against the "enemies of the Jews". The latter were mostly found "among the idolatrous people of the subject nations", whom the Persians did not care for. The ones in Susa, however, consisted of Haman's faction, led by his ten sons, and fugitives who believed they were free to kill the Jews once the latter's "privileges have expired", thus why they were killed the next day. Matthew Poole sees the subsequent hanging of Haman's sons as a cruel Jewish and Persian custom that punishes offenders for 'abusing' the king. Whilst John Gill argues that Persian allies converted under duress, he believes they were motivated by additional factors. They include being impressed by the 'Divine Providence' working in the Jews' favor or seeking the favor of Esther and Mordecai, who gained immense power He also states both groups celebrated Purim and taught their children to read the Book of Esther .

Естер кітабына қосымшалар

Естер кітабының тағы алты тарауы ерте грек тіліндегі Библия аудармасы – "Септуагинтада" кездеседі. Бұл туралы Иероним латын тіліндегі "Вулгата" аудармасын жасағанда айтқан. Сонымен қатар, грек тіліндегі мәтінде негізгі мәтіннің мағынасына қатысты көптеген ұсақ өзгерістер бар. Иероним еврей мәтінінде жоқ қосымшаларды латын аудармасының соңына орналастырды. Осы жүйе негізінен "Вулгатаға" сүйенген католик аудармаларында, мысалы, Дуай-Раймс және Нокс Киелі кітаптарында қолданылды, онда тараулар 16-ға дейін нөмірленген. Керісінше, 1979 жылғы "Вулгатаның" жаңа редакциясы – "Нова Вульгата", Естерге қосылған материалды тікелей мәтінге енгізеді, сондай-ақ түпнұсқа еврей және грек тілдеріне негізделген көптеген қазіргі католик ағылшын тіліндегі аудармаларында (мысалы, Revised Standard Version Catholic Edition, New American Bible, New Revised Standard Version Catholic Edition) да осылай жасалған. Сондықтан әр аудармада қосымша тараулардың нөмірлену жүйесі әртүрлі. "Нова Вульгата" қосымша тармақтарды оларды тікелей келесі немесе алдыңғы тармақтардың жалғасы ретінде нөмірлеу арқылы есептейді (мысалы, ескі "Вулгатадағы" Естер 11:2–12, "Нова Вульгатада" Естер 1:1a–1k болады), ал NAB және оның ізілдесі NABRE қосымшалар үшін тарау тақырыбы ретінде әліпби әріптерін пайдаланады (мысалы, "Вулгатадағы" Естер 11:2–12:6, NAB-де Естер A:1–17 болады). RSVCE және NRSVCE қосымша материалды мәтінге енгізеді, бірақ ескі "Вулгатаның" тараулар мен тармақтарды нөмірлеуін сақтайды.

Қасиеттілік

Бұл грек тіліндегі қосымшалардың канондық мәртебесі Септуагинтада алғаш рет пайда болғаннан бері ғалымдар арасында дау тудырып келеді. Мартин Лютер, Реформация дәуіріндегі бұл жұмыстың ең белсенді сыншысы болғандықтан, тіпті еврей тіліндегі түпнұсқаның да құндылығын күмәнді деп санады. Трент соборы, Контрреформацияның қорытындысы, еврей мәтіні мен грек қосымшаларын қамти отырып, кітаптың барлығын канондық деп қайта растады. Естер кітабы Католик лекционарийінің кеңінен қолданылатын бөлімдерінде екі рет пайда болады. Екі жағдайда да қолданылатын мәтін тек грек қосымшасынан алынған. Оқу материалдарына Мордехайдың дұғасы да кіреді, ал Естердің сөздері ешқашан қолданылмайды. Шығыс православие шіркеуі Естердің Септуагинта нұсқасын, сондай-ақ Ескі Жаңалықтың барлығын қолданады. Керісінше, протестанттық Киелі кітаптарда бұл қосымшалар әдетте бөлек бөлімде (болған жағдайда) жарияланады. "Естер кітабының қалған бөлігі" деп аталатын қосымшалар Англия шіркеуінің 39-бабының (VI бап) арнайы тізімінде канондық емес деп көрсетілген, бірақ "өмір мен мінез-құлыққа үлгі ретінде оқылады".

Қазіргі заманғы қайта баяндау

+Жыл түрі немесе туынды авторы 1511 Сурет Микеланджело Эстер мен оның тарихын бейнелейтін бірнеше суреттер бар, соның ішінде Микеланджелоның Сикстин капелласы төбесіндегі «Хаманның жазасы» суреті. 1660 Сурет Рембрандт ван Рейн 1660 жылы Рембрандт ван Рейннің «Эстердің тойы» суреті Эстердің декретті жою туралы өтініш жасау үшін адамдарға өз деңгейінде жақындасқанын көрсетеді. 1689 Өлең Лукреция Торнабуони Италиялық Ренессанс ақыны Лукреция Торнабуони Эстерді поэзия жазған библиялық тұлғалардың бірі ретінде таңдады. 1689 Сахналық пьеса Жан Баптист Расин Жан Баптист Расин XIV Людовиктің әйелі Франсуаза д’Обинье, Мэнтеннон маркизасының өтініші бойынша «Эстер» трагедиясын жазды. 1718 Сахналық пьеса Гендель Гендель Расиннің пьесасы негізінде «Эстер» ораториясын жазды. 1881 Өлең Кристина Россетти Россеттидің «Monna Innominata» сонеттер тізбегіндегі сегізінші өлең Эстерді батыл, әдемі, дана және тапқыр, «жылан сияқты сыңарлы» және «халық үйін салған» әйел ретінде бейнелейді. 1958 Кітап Глэдис Малверн 1958 жылы Глэдис Малверн «Рахаттаныз, патшайымыңыз!» атты кітапты жазды, ал оның суретін әпкесі Корин Малверн салған. Ол «Жас әдеби гильдия» таңдауы ретінде таңдалды. 1960 Сахналық пьеса Саундерс Льюис Уэльс драматургы Саундерс Льюис жазған «Эстер» (1960) атты пьеса оқиғаны уэльс тілінде қайта баяндайды. 1960 Фильм Джоан Коллинз 1960 жылы «Эстер және патша» атты фильмде Джоан Коллинз түсті. 1978 Минисериал Виктория Принцип «Киелі кітаптың ең ұлы батырлары» атты 1978 жылғы минисериалда Виктория Принцип Эстер, Роберт Мандан Ксеркс және Майкл Ансара Аман рөлінде ойнады. 1979 Телефильм Оливия Хусси 1979 жылғы «Он үшінші күн: Эстердің оқиғасы» телефильмі ABC телеарнасында көрсетілді, Оливия Хусси Эстер, Тони Мусанте Ахасуар патша және Харрис Юлин Хаман рөлінде ойнады. 1981 Анимация Superbook 1981 жылғы Superbook анимациялық сериясының 25-ші бөлімі осы оқиғаға қатысты. 1983 Мюзикл Дж. Эдвард Оливер, Ник Муннс 1983 жылы Дж. Эдвард Оливер мен Ник Муннс «Лебедь Эстер» атты мюзиклді жазды және Стефани Лоуренс пен Денис Куиллимен бірге концептуалды альбом ретінде шығарды. «Лебедь Эстер» Young Vic, Билл Кенрайттың ұлттық туры және бірнеше әуесқой топтармен қойылды. 1986 Фильм Амос Гитай Амос Гитайдың режиссерлік жұмысы болған Израильдік фильм «Эстер». 1987 Кітап Томми де Паола «Естер патшайым» атты балалар кітабын сыйлық алған американдық автор Томми де Паола жазып, суретін салған, ал HarperCollins баспасынан жарық көрген. 1992 Анимация Хелен Слэйтер 1992 жылы Ханна Барбераның «Ең үлкен оқиғалар» сериясының он екіншісі, «Естер патшайым» атты 30 минуттық толық анимацияланған видеода Хелен Слэйтер патшайым Эстер, Дин Джонс патша Ахасуар, Вернер Клемпер Хаман және Рон Рифкин Мордехай дауыстарын сомдады. 1999 Телефильм Луиза Ломбард «Киелі кітаптар жинағынан» телефильм, Киелі кітаптағы оқиғаны өте жақын ұстанады, «Эстер» Луиза Ломбардты бас рөлде және Ф. Мюррей Авраамды Мордехай рөлінде көрсетеді. 2000 Анимация VeggieTales VeggieTales «Эстер – патшайым болған қыз» атты анимациялық фильмін шығарды. 2005 Кітап Джинджер Гарретт Джинджер Гарретттың «Таңдалған: Естер патшайымының жоғалған күнделіктері». 2005, NavPress. 2006 Фильм Тиффани Дюпон, Люк Госс «Патшамен бір түн» атты Эстер мен Ахасуар туралы фильмде Тиффани Дюпон мен Люк Госс түсті. Ол Томми Тенни мен Марк Эндрю Олсеннің «Хадаса: Патшамен бір түн» романы негізінде жасалған. 2011 Ән Maccabeats 2011 жылдың 8 наурызында Maccabeats «Пурим әні» атты музыкалық видеоны шығарды. 2012 Кітап Дж. Т. Валдман 2012 жылы Дж. Т. Валдман салған «Естер кітабының» графикалық бейімделуі Расс Кик редакциялаған және Seven Stories Press баспасынан шыққан «The Graphic Canon» бірінші томында пайда болды. 2013 Фильм Джен Лилли «Естер кітабы» - 2013 жылы түсірілген фильм, онда Джен Лилли патшайым Эстер және Жоел Смолбоун патша Ксеркс рөлінде ойнады. 2015 Кітап Анжела Хант Хант, Анжела «Эстер: Корольдік сұлулық» (Қауіпті сұлулық романы) (2015). 2016 Кітап Ребекка Каннер Каннер, Ребекка, «Эстер» (2016). 2011 Кітап Джоан Вольф Вольф, Джоан, «Қорыққан патшайым: Эстердің махаббаты» (2011). 2011 Кітап Розанна М. Уайт Уайт, Розанна, М. «Персияның әшекейі» (2011). 2020 Кітап Джилл Айлин Смит Смит, Джилл, Айлин. «Персия жұлдызы: Эстердің тарихы» (2020). 2013 Кітап H. Б. Мур H. Б. Мур. «Эстер патшайым» (2013). 2014 Фильм CJ Kramer «Мегиллас Лестер» - Эстер кітабына негізделген анимациялық комедия, онда Даниэль Лестерович («Лестер») есімді бала нокаутқа ұшырап, Мегилланың оқиғасына уақытында оралады және патшайым Ваштиді кездейсоқ құтқарып, тарихты өзгертеді (2014). 2020 Кітап Элизабет Макк Макк, Элизабет. «Персия патшайымы» (2020). 2019 Кітап Диана Тейлор Тейлор, Диана, Уоллис. «Хадаса, Персияның патшайымы Эстер» (2019). 2020 Сахналық қойылым Sight & Sound Theatres Sight & Sound Theatres «Естер патшайымы» атты сахналық қойылымды шығарды (2020).

+YearTypeCast or CreatorDescription1511PaintingMichelangeloThere are several paintings depicting Esther and her story, including The Punishment of Haman by Michelangelo, in a corner of the Sistine Chapel ceiling.1660PaintingRembrandt van RijnIn 1660, Rembrandt van Rijn's painting of Esther's Banquet depicts how Esther approached the men at their level to make the request of erasing the decree.1689PoemLucrezia TornabuoniThe Italian Renaissance poet Lucrezia Tornabuoni chose Esther as one of biblical figures on which she wrote poetry.1689StageplayJean Baptiste RacineJean Baptiste Racine wrote Esther, a tragedy, at the request of Louis XIV's wife, Françoise d'Aubigné, marquise de Maintenon.1718StageplayHandel Handel wrote the oratorio Esther based on Racine's play.1881PoemChristina RossettiThe eighth poem of 14 in Rossetti's sonnet of sonnets sequence Monna Innominata portrays Esther as brave, beautiful, wise and witty, as 'subtle as a snake', and the woman who 'built her people's house that it should stand'.1958BookGladys MalvernIn 1958, a book entitled Behold Your Queen! was written by Gladys Malvern and illustrated by her sister, Corinne Malvern. It was chosen as a selection of the Junior Literary Guild.1960StageplaySaunders LewisThe play entitled Esther (1960), written by Welsh dramatist Saunders Lewis, is a retelling of the story in Welsh.1960MovieJoan CollinsA 1960 movie about the story, Esther and the King, starring Joan Collins.1978MiniseriesVictoria PrincipalA 1978 miniseries entitled The Greatest Heroes of the Bible starred Victoria Principal as Esther, Robert Mandan as Xerxes, and Michael Ansara as Haman.1979TV movieOlivia HusseyA 1979 television film entitled The Thirteenth Day: The Story of Esther and aired on ABC TV, starring Olivia Hussey as Esther, Tony Musante as King Ahasuerus, and Harris Yulin as Haman.1981AnimationSuperbookEpisode 25 of the 1981 anime series Superbook involves this story1983MusicalJ. Edward Oliver,
Nick MunnsThe 1983 musical entitled Swan Esther was written by J. Edward Oliver and Nick Munns and released as a concept album with Stephanie Lawrence and Denis Quilley. Swan Esther has been performed by the Young Vic, a national tour produced by Bill Kenwright and some amateur groups.1986MovieAmos GitaiIsraeli film directed by Amos Gitai entitled Esther.1987BookTomie dePaolaChildren's book titled Queen Esther written and illustrated by award winning American author Tomie dePaola and published by HarperCollins.1992AnimationHelen SlaterIn 1992, a 30 minute, fully animated video, twelfth in Hanna Barbera's The Greatest Adventure series, titled Queen Esther features the voices of Helen Slater as Queen Esther, Dean Jones as King Ahasuerus, Werner Klemperer as Haman, and Ron Rifkin as Mordecai.1999TV movieLouise LombardTV movie from the Bible Collection that follows the biblical account very closely, Esther, starred Louise Lombard in the title role and F. Murray Abraham as Mordecai.2000AnimationVeggieTalesVeggieTales released "Esther The Girl Who Became Queen".2005BookGinger GarrettChosen: The Lost Diaries of Queen Esther by Ginger Garrett. 2005, NavPress.2006MovieTiffany Dupont,
Luke GossA movie about Esther and Ahasuerus, entitled One Night with the King, stars Tiffany Dupont and Luke Goss. It was based on the novel Hadassah: One Night with the King by Tommy Tenney and Mark Andrew Olsen.????? ?Esther is one of the five heroines of the Order of the Eastern Star.2011SongMaccabeatsOn March 8, 2011, the Maccabeats released a music video called "Purim Song".2012BookJ. T. WaldmanIn 2012, a graphic adaptation of the Book of Esther was illustrated by J. T. Waldman and appeared in volume one of The Graphic Canon, edited by Russ Kick and published by Seven Stories Press.2013MovieJen LilleyThe Book of Esther is a 2013 movie starring Jen Lilley as Queen Esther and Joel Smallbone as King Xerxes.2015BookAngela HuntHunt, Angela "Esther: Royal Beauty" (A Dangerous Beauty Novel) (2015)2016BookRebecca KannerKanner, Rebecca, "Esther" (2016)2011BookJoan WolfWolf, Joan,"A Reluctant Queen: The Love Story of Esther" (2011)2011BookRoseanna M. WhiteWhite, Roseanna, M. "Jewel of Persia" (2011)2020BookJill Eileen SmithSmith, Jill, Eileen. "Star of Persia: Esther's Story" (2020)2013BookH. B. MooreH. B. Moore. "Esther the Queen" (2013)2014MovieCJ Kramer"Megillas Lester", an animated comedy loosely based on the Book of Esther, where a boy named Daniel Lesterovich (a. k. a., "Lester") is knocked out and travels back in time to the story of the Megillah, and nearly changes history by accidentally saving Queen Vashti. (2014)2020BookElizabeth MackMack, Elizabeth. "The Queen of Persia" (2020)2019BookDiana TaylorTaylor, Diana, Wallis. "Hadassah, Queen Esther of Persia" (2019)2020StageplaySight & Sound TheatresSight & Sound Theatres produced "Queen Esther," a stage production (2020)