Польша Әскери-теңіз күштерін қайта құрушы адмирал Юзеф Унруг

Кіріспе

Польша әскер-теңіз күштерінің қайта құрылуына үлес қосқан польшалық адмирал Йозеф Унруг (Joseph von Unruh; 7 қазан 1884 – 28 ақпан 1973) – Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польшаның әскер-теңіз күштерін құруға көмектескен польшалық адмирал. Екінші дүниежүзілік соғыстың басында ол Польша әскери-теңіз күштерінің бас қолбасшысы болды. Немец әскерінің тұтқыны ретінде ол жаққа өту туралы барлық неміс ұсыныстарын қабылдаудан бас тартты және бірнеше Офлагтарда, оның ішінде Колдиц қамалында түрмеге жабылды. Соғыстан кейін ол Ұлыбритания, Марокко және Францияда эмиграцияда болды, онда қайтыс болып, жерленді. 2018 жылдың қыркүйегінде Польша президенті оны флот адмиралы шеніне өкіметтік түрде көтерді. 45 жыл өткен соң, оның және әйелі Зофияның мәйіті Монтресордан эксгумацияланып, 2018 жылдың қазан айында Польшаның Гдыня қаласындағы соңғы бейітіне жеткізілді.

Әскери-теңіз офицері

Юзеф Михал Губерт Унруг дүниеге келісі Бранденбург-ан-дер-Хавельде, пруссиялық және поляк текті ақсүйек отбасында. Ол Пруссия армиясының генерал-майоры Таддус Густав фон Унрухтың ұлы болды. Оның аристократиялық отбасы өте бай болғандықтан, ол элита мүшесі ретінде өсті. Дрездендегі гимназияны бітіргеннен кейін, Унруг 1907 жылы теңіз колледжін бітіріп, Императорлық Германия теңіз флотында қызмет етуді бастады. 1890 жылдардан бастап Императорлық неміс теңіз флотына ең үлкен интеллектуалдық ықпал еткен – американдық тарихшы Альфред Тайер Маханның 1890 жылғы «Теңіз күшінің тарихқа әсері» кітабы болды. Германия императоры Вильгельм II оны оқып, ең күшті «көк су флоты» бар ел әлемнің барлық мұхиттарына үстемдік ететінін және әрқашан әлемнің ең күшті державасы болатынын айтты. 1898 жылдан бастап неміс теңіз флоты Солтүстік және Балтық теңіздерінде жұмыс істеуге арналған «жасыл су флотынан» әлемнің барлық теңіздерінде билік етуге арналған «көк су флотына» айналды, өйткені Маханның теорияларына сәйкес теңіз күші әрқашан әлемдік күшке тең болады деп сенді. Маханның теңіз күші және әлемдік күш туралы теориялары 1945 жылға дейін барлық неміс теңізшілерінің ойлауының басым интеллектуалдық негізі болды, ал «Теңіз күшінің тарихқа әсері» неміс теңізшілері үшін «Киелі кітапқа» айналды. Барлық басқа неміс теңіз офицерлері сияқты, Унруг офицерлік білімінің бір бөлігі ретінде Маханның кітабын оқуға міндетті болды. Ол қазіргі Германияға көңілі толмаған романтик еді және поляктарда Германияда жоқ романтизм мен құмарлықты көреді. Ол неміс тілінде сөйлеген, бірақ әкесі жағынан жартылай поляк тегі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол U-ботты басқарды және оқу-жаттығу су асты кемелерінің жартылай флотилиясына қолбасшылық етті. 1914 жылы ол Императорлық неміс теңіз флотында су асты кемесінің лейтенант командирі болды, бірақ жоғары команда оған сенім артпады және оны жауынгерлік міндеттердің орнына Балтық теңізінде оқу міндеттеріне тағайындады. Польша тарихшысы Владислав Шарски Унругты көп адам жақсы білмейтін, бірақ өз міндеттеріне өте «қатаң» және «өте әділ және принципті» адам ретінде сипаттады. Сондықтан, қанша ақша жұмсалмасын, Крейгсмарин әрқашан үлкен күш болады, бұл Балтық теңізінде билік ете алатын «жасыл су флоты» жоспарларын практикалық емес етеді. Экономикалық қиындықтарға қарамастан, 1936 жылы поляк газеттерінде «Маринарка» екі соғыс кемесін сатып алудың «максималды жоспарына» берілгені жарияланды, олардың әрқайсысы 70 000 000 злотыйға және екі ауыр крейсерге тұрады. 1938 жылы поляк газеттерінде «максималды жоспар» 3 линкор, 1 авианосец, 2 ауыр крейсер, 12 эсминец, 24 торпедалық қайық, 24 су асты кемесі, 16 мина сығушы және 1 миналық қабаттан тұратын флотты көздегені туралы хабарланды. Польшаның сол кездегі экономикалық мүмкіндіктерінен тыс «максималды жоспар» «фантазия» болды, ал іс жүзінде Маринарка 1938 жылы екі эсминец, екі су асты кемесі, төрт мина сығушы және жеті моторлы торпедалық қайықты салу жоспарына келісуге мәжбүр болды. Ұлы депрессиядан туындаған экономикалық проблемаларды ескере отырып, Санация режимі «максималды жоспарды» азайту үшін қажетті қаражаттың бір бөлігін мемлекеттік жазылым арқылы жинауды жоспарлады. 1939 жылы мамыр айында Данциг дағдарысы басталғанда, Унруг Гдыняны қорғауға тағайындалған екі әскери-теңіз атқыштар батальонын Польша дәлізіндегі құрылыс жұмыстарына ауыстырды. 1939 жылдың жазында Унруг Жағалау аймағын қорғауға басшылық етуге тағайындалды және Гдыниядан стратегиялық Хель түбегіне көшірілді. Польшадағы британдық әскери миссияның бастығы генерал сэр Адриан Картон де Виарт Крейгсмарин мен Маринарка арасындағы өлшем айырмашылығы соңғысының мүмкіндігінше көп флотын Балтық теңізінен алып тастап, ықтимал соғыс басталғанға дейін британдық порттарда орналасуды жөн деп санайды. Бұл «Пекин операциясының» бастамасы болды. Маршал Эдвард Ридц Смигли бастапқыда Картон де Виарттың ұсынысына қарсы болды, бірақ ақыр соңында оны қабылдауға шешім қабылдады. Рыдц Смигли егер Данциг дағдарысы соғыс туғызса, Франция мен Ұлыбританияның Румыния арқылы Польшаға қару жеткізуі мүмкін болады деп сенді, сондықтан Балтық теңізін бақылау қажет емес еді. Рыдц Смигли Унругқа поляк флотын Балтық теңізінен шығару үшін қажетті дайындықтарды жасауға бұйрық берді. 1939 жылы 26 тамызда, англо-поляк одағына қол қойылғаннан кейін бір күн өткен соң, Унруг «Пекинді орындау» хабарламасын алуға дейін ашылмауы тиіс барлық поляк эсминецтерінің капитандығына мөрленген конверттерді берді. 1939 жылы 29 тамызда Унруг «Пекин операциясын орындау» бұйрығын берді, нәтижесінде капитандыр конверттерді ашып, конверттерді ашқаннан үш сағат ішінде Ұлыбританияға қарай жолға шықты.

Józef Michał Hubert Unrug was born in Brandenburg an der Havel into a noble family of Prussian and Polish descent. He was the son of Thaddäus Gustav von Unruh, a Generalmajor in the Prussian Army. His aristocratic family was extremely wealthy and he grew up as very much a member of the elite. After graduating from the gymnasium in Dresden, Unrug completed naval college in 1907 and began his service in the Imperial German Navy. The major intellectual influence on the Imperial German Navy from the 1890s onward was the 1890 book The Influence of Sea Power upon History by the American historian Alfred Thayer Mahan. German Emperor Wilhelm II had read it and enthusiastically embraced the book's message that whatever nation had the most powerful "blue water navy" would dominate all of the world's oceans and would always be the world's greatest power. Starting in 1898, the German Navy was transformed from a "green water navy" meant to operate in the North Sea and the Baltic Sea into a "blue water navy" meant to dominate all of the world's seas as it was believed that sea power always equaled world power in accordance with Mahan's theories. Mahan's theories about sea power and world power remained the dominant intellectual basis of all German naval thinking right up to 1945 as The Influence of Sea Power Upon History became the "Bible" of the German navy. In common with all other German naval officers, Unrug had to read Mahan's book as part of his officer's education. Unrug was a romantic who was disenchanted with modern Germany and came to see in the Poles the sort of romanticism and passion that he found missing in Germany. Unrug grew up speaking German, but he was of partially Polish descent on his father's side. During World War I, he commanded a U boat, and was promoted to command the training submarine half flotilla. In 1914, he was a lieutenant commander in the Imperial German Navy in command of a submarine, but he was distrusted by the senior command and was assigned to training duties in the Baltic instead of a combat command. The Polish historian Władysław Szarski described Unrug as an aloof man who few knew well, but was very "serious" about his duties and was "extremely just and principled". As such, no matter how much money was devoted to the Marynarka, the Kriegsmarine would always be the greater force, making the plans for a "green water navy" capable of dominating the Baltic impractical. Despite the economical problems, in 1936 it was announced in Polish newspapers that the Marynarka was committed to a "maximum plan" of buying two battleships that would cost 70, 000, 000 zlotys each plus two heavy cruisers. By 1938, Polish newspapers were reporting that the "maximum plan" now envisioned a fleet of 3 battleships, 1 aircraft carrier, 2 heavy cruisers, 12 destroyers, 24 torpedo boats, 24 submarines, 16 minesweepers and 1 mine layer. The "maximum plan" which went well beyond Poland's economic capacity at the time was a "fantasy", and in practice the Marynarka had to settle in 1938 for a construction plan of two destroyers, two submarines, four minesweepers and seven motor torpedo boats. Reflecting the economic problems caused by the Great Depression, the Sanation regime planned to raise part of the necessary funds to pay for the scaled down "maximum plan" via public subscription. At the beginning of the Danzig crisis in May 1939, Unrug shifted the two naval rifle battalions assigned to defend Gdynia to building field works in the Polish Corridor. In the summer of 1939, Unrug was appointed commander of the Coastal Region Defense and relocated from Gdynia to the strategic Hel Peninsula. General Sir Adrian Carton de Wiart, the chief of the British military mission to Poland, believed that the disparity in size between the Kriegsmarine and the Marynarka made it advisable for the latter to have as much of its fleet out of the Baltic before a possible war started and to be based in British ports. This was the origin of "Operation Peking". Marshal Edward Rydz Śmigły was initially opposed to Carton de Wiart's suggestion but ultimately decided to accept it. Rydz Śmigły believed if the Danzig crisis led to a war, it would be possible for France and Britain to supply arms to Poland via Romania and as such control of the Baltic was not necessary. Rydz Śmigły ordered Unrug to make the necessary preparations to move the Polish fleet out of the Baltic. On 26 August 1939, the day after the signing of the Anglo Polish alliance, Unrug issued the captains of all of the Polish destroyers, except the Wicher which had engine problems, with sealed envelopes with orders not to open them until the message "Execute Peking" was received. On 29 August 1939, Unrug issued the order "execute Peking", which led the captains to open the envelopes containing the message to sail for Britain within three hours of opening the envelopes.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы Польшаға жасалған шапқыншылық кезінде Унруг Польша Әскери-теңіз күштерінің негізгі кемелерін стратегиялық түрде Ұлыбританияға көшіру жоспарын іске асырды ("Пекин операциясы"). Сонымен қатар, ол барлық поляк суасты кемелерін Гданьск шығанағына ("Worek жоспары") теңіз миналарын орнатуға бағытталды. Осы операциядан кейін бұл кемелер Ұлыбританияға қашып кетті немесе бейтарап елдерде пана тапты. Ол Гел түбегінде миналық дала құру үшін "Rurka" операциясын жүзеге асыруды жоспарлаған, бірақ соғыс басталғанға дейін күтуге шешім қабылдады. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Германия Польшаға басып кірді және Унруг "Rurka" операциясын бастауға бұйрық берді. "Gryf" кемесі бұйрық алғаннан кейін 12 сағаттан соң ғана дайын болды, ал теңізге шыққанда неміс авиациясы оны байқап, батырып жіберді. Унруг Германияның басып кіруін күтіп, "Rurka" операциясын бастағаны үшін көп сынға іріккен, бірақ Ша́рски оны қорғап, кемелердің Данциг еркін қаласына кіру және шығу үшін өтуі керек суларда миналар орнату Германия үшін соғысқа қадам жасауға себеп болуы мүмкін екенін айтты. Жарылыс неміс әскерінің шабуылын уақытша тоқтатты. Вольденбергтегі II C, Шпиттальдағы XVIII C, Зандбостельдегі Stalag X B, Колдиц қамалындағы IV C және, соңында, Мурнаудағы VII A. Офлаг VII A Мурнауда Унруг сонда тұтқынға алынған поляк әскерлерінің жоғары шенді офицері және командирі болды. Немістер Унругқа үлкен құрмет көрсетті, өйткені ол бұрын неміс офицері болғандықтан, онымен кездесу үшін бұрынғы Императорлық неміс теңіз күштерінің достарын шақырды, оны тарап аударуға ниеттенді. Унруг 1939 жылдың қыркүйегінде неміс тілін ұмытып қалғанын айтып, неміс тілінде сөйлеуден бас тартты. Немістердің наразылығына орай, Унруг неміс тілінде сөйлескенде әрқашан аудармашының болуын талап етті немесе француз тілінде қарым-қатынас жасады, тіпті ол неміс тілінде туған өскеніне қарамастан. Унруг тарап аударуға жасалған тырысқандыққа қатты ренжіді, бұл оны Польшамен одан да көп байланыстырды. Соғыс тұтқыны ретінде Унруг салыстырмалы түрде жақсы жағдайда болды, оған жеке жуынатын бөлмесі мен жеке көмекшісі берілді, бұл тұтқындарға әдетте берілмейтін жеңілдіктер еді. Колдиц қамалында Унруг генерал Тадеуш Пискормен бірге ұсталған поляк тұтқындарының жетекшілерінің бірі болды. Генерал Пискор Колдицтегі ең жоғары шенді поляк офицері болды, бірақ Унруг одан үлкен болды және неміс тілін еркін білді, сондықтан екеуі іс жүзінде басшылықты бөлісті. Польша тарихшысы Mieczysław B. Biskupski адмирал Унругтың "соғыс аралық кезеңдегі теңіз күштерінің ең ұлы тактигі болмаған болуы мүмкін, бірақ неміс тұтқынындағы оның іс-әрекеттері туралы аңызға толы әңгімелер айтылады" деп жазды.

During the 1939 invasion of Poland, Unrug executed his plan of strategically withdrawing the Polish Navy's major vessels to the United Kingdom ("Operation Peking"). At the same time, he got all Polish submersibles to lay naval mines in the Bay of Gdańsk ("Plan Worek"). Following that operation, these vessels either escaped to the United Kingdom or sought refuge in neutral countries. Another plan Unrug had developed was Operation Rurka for the mine layer Gryf to lay a minefield off the Hel peninsula, but he decided to wait until the war started. On 1 September 1939, Germany invaded Poland and Unrug gave the orders for Rurka. The Gryf was not ready until 12 hours after receiving the order and by the time she put to sea, she was spotted by German aircraft and was sunk. Unrug has been widely criticized for waiting until Germany invaded to launch Operation Rurka, but Szarski has defended him, saying that laying mines in the waters that ships had to cross to enter and leave the Free City of Danzig could have been presented by Germany as a casus belli. The explosion had temporarily halted the German advance. Oflag II C in Woldenberg, Oflag XVIII C in Spittal, Stalag X B in Sandbostel, Oflag IV C (Colditz Castle), and finally Oflag VII A Murnau. In Oflag VII A Murnau, Unrug was the highest ranking officer and commander of the Polish soldiers interned there as prisoners of war. The Germans treated Unrug with great respect, on account of him having previously been a German officer, by bringing former Imperial German Navy friends to visit him with the intention of making him switch sides. Unrug responded by refusing to speak German, saying that he had forgotten that language in September 1939. To the irritation of the Germans, Unrug would always insist on having a translator present or communicating in French, when speaking with the Germans, even though he was a native German speaker. Unrug was greatly insulted by the attempt to have him switch sides, which made him identify with Poland even more. As a POW, Unrug had a relatively privileged life, being allowed his own bathroom and his batman, which were privileges not normally extended to POWs. At the Colditz castle, Unrug served as one of the co leaders of the Polish POWs being held there together with General Tadeusz Piskor. General Piskor was the most senior Polish officer held at Colditz, but Unrug was older than him and spoke fluent German, so in practice the two men shared the leadership. The Polish historian Mieczysław B. Biskupski wrote that Admiral Unrug " was perhaps not the greatest tactician of the interwar navy, but his conduct in German captivity was the stuff of legend".

Соғыстан кейінгі жер аударылу

1945 жылы Польша Кеңес Одағының бақылауына өткеннен кейін, Унруг Ұлыбританияға кетіп, Батыстағы Польша Әскери-теңіз күштерінде қызмет етіп, оның демобилизациясына қатысты. Одақтастар Польша үкіметіне қолдауын кері тартып алғаннан кейін, Унруг Ұлыбританияда эмиграцияда болып, кейін Францияға көшті. Эмиграцияда Унруг Мароккодағы маринада кемелерге күтім жасады, ал Францияда жеке жүргізуші болып жұмыс істеді. 2018 жылдың 2 қазанында Оксюведе Польша президенті Анджей Дуданың және Польша үкіметінің басқа да өкілдерінің, Польша Қарулы Күштерінің басшыларының қатысуымен мемлекеттік жерлеу рәсімі өтті. Адмиралдың немересі, сонымен қатар Францияның Монтресор қаласының қазіргі мэрі Кристоф Унруг басты аза тұрғандардың бірі болды. 2018 жылдың қыркүйегінде Польша президенті Анджей Дуда контр-адмирал Джозеф Унругты қайтыс болғаннан кейін флот адмиралы шеніне көтерді. Көтерме туралы қағазды жерлеу рәсімінде оның отбасына тапсырды.