Кіріспе
Тейям (/t̪eːjjəm/; романша: teyyam) – Солтүстік Керала мен Карнатаканың кейбір аймақтарында қабылданған индуистік діни ғұрып. Тейям Каллияттам немесе Тира деп те аталады. Тейям – Малабардың храмдары мен қасиетті тоғайларымен байланысты дәстүрлер, ғұрыптар мен әдет-ғұрыптардың жиынтығы. Аймақ тұрғындары Тейямды құдайға жол ашатын арна деп есептейді және одан құт-береке тілейді. Кералада Тейям негізінен Солтүстік Малабар аймағында (қазіргі Касаргад, Каннур, Махе аудандары, Вайанадың Мантантавади және Кожикоде облысының Вадакара мен Койланди аудандарынан тұрады) орындалады. Көршілес Карнатаканың Тулунаду аймағында осыған ұқсас Бхута Кола ғұрпы сақталған. Тейям маусымы малаялам айының он күнінен басталады (әдетте қазан айында болады және паттаам удайям деп аталады) және едавам айының ортасына дейін (әдетте мамыр мен маусымның соңында) жеті айға дейін жалғасады. Маусымның соңғы Калияаттам Мадайи Каву және Калариватхукал Бхагавати храмдарында өткізіледі, екеуі де Колатхири әулетінің отбасылық қасиеттері болып табылады.
Theyyam (/t̪eːjjəm/; romanised: teyyam) is a Hindu religious ritual practiced in northern Kerala and some parts of Karnataka. Theyyam is also known as Kaḷiyāṭṭaṁ or Tiṟa. Theyyam consists of traditions, rituals and customs associated with temples and sacred groves of Malabar. The people of the region consider Theyyam itself as a channel to a god and they thus seek blessings from Theyyam. In Kerala, Theyyam is performed predominantly in the North Malabar region (consisting of present day Kasargod, Kannur, Mahe Districts, Mananthavady Taluk of Wayanad and Vadakara and Koyilandy Taluks of Kozhikode). A similar custom known as Bhuta Kola is followed in the Tulunadu region of neighbouring Karnataka. Theyyam season starts from the tenth day of the Malayalam month of Thulam (usually falls during October, and known as paththaam udayam) and lasts up to seven months till the middle of Edavam month (typically late May and June). The last Kaliyaattam for the season is performed at Madayi Kavu and Kalarivathukkal Bhagavathy Temple, both being the family shrines of Kolathiri royal family.
Шолу
Тейямның шамамен 456 түрі тіркелген. Тейямды көбінесе ер адамдар орындайды, Деваккхуту тейямнан басқа; Деваккхуту – әйелдер орындайтын жалғыз Тейям ритуалы. Девакхуту тек Теккумбад Кулом ғибадатханасында ғана орындалады. Тейямды әдетте Пулаяр, Ваннан, Малайян, Анхуттан, Муннуттан, Мавилан, Коппалан, Велан, Чингатан, Каланади, Параван, Наликеявар сияқты касталар мен тайпалар орындайды. Олардың ішінде Каланади халқы тек Вайнад ауданында ғана өнер көрсетеді, ал Парава, Памбада, Паанаара және Наликеявар Кераланың солтүстігінде, Мангалапурам (Мангалор) және Удупи аудандарында өнер көрсетеді. Касарагод және Каннур аудандарында бұл ритуалдық өнер көбінесе кавуста (ғибадатханаларда) немесе Тияр, Намбиар, Ваниар және Манияни қауымдастықтарының ата-бабаларының үйлерінде орындалады.
Тарих
Олардың тарихы ұзақ. Бриджит пен Реймонд Алчин: "Бұл қазіргі халықтық діннің өте үлкен бөлігі өте көне екендігіне еш күмән жоқ, және оның ішінде неолит және халколиттік мәдениеттердің алғашқы кезеңдерінде пайда болған белгілер бар" - дейді. Тейямның шамамен 400 түрі бар, соның ішінде Веттакорумакан, Катхиваноор Вееран, Вишнумурти Тейям, Мучилот Бхагаваті және Шри Мутхаппан. "Тейям" сөзі "Дайвам" (Құдай) сөзінен шыққан. Тейямның бастаулары ата-бабаларға табынумен байланысты болуы мүмкін. Көбінесе Тейям құдайларының Керала касталық жүйесіндегі төменгі касталардан шыққан адамдар екені байқалды. Ата-бабаларға табыну рәсімі кейіннен қазіргі заманғы күрделі би рәсіміне айналды, сонымен қатар көптеген жергілікті сенімдерді де қамтиды.
Кіші секталардың жіктелуі
К.К.Н.Куруптың айтуынша, ежелгі, тайпалық, діни құлшылықтың барлық маңызды ерекшеліктері Теямның ағысын кеңейтті деуге болады, онда «тіпті ислам дінінің жақтастары да оның қызметтік аспектісінде осы культпен байланысты» және оны миллиондаған адамдардың терең тамырланған халықтық дініне айналдырды. Мысалы, Бхагавати – ана құдайлар Теямда маңызды орын алды және осы күнгі күнге дейін де маңыздылығын жойған жоқ. Бұдан өзге, рухтарға, бабаларға, батырларға, масатилерге, ағаштарға, жануарларға, жыландарға, аурулардың құдайларына және Грамадеватаға (Ауыл құдайына) табыну сияқты амалдар Теямның негізгі ағымына енген. Осы құдайлар мен құдайшалардан бөлек, халықтың сансыз құдайлары мен құдайшалары бар. Олардың көпшілігі Бхагавати деп аталады. Қазір Теямда индуизмнің негізгі бағыттары – Шактизм, Вайшнав және Шиваизм үстемдік құрып отыр. Дегенмен, құдайларды ырыздандыру және басқа да рәсімдердің түбі өте ерте заманнан жеткен дәстүрдің жалғасы болып табылады. Көптеген киелі орындарда буддизм мен джайнизмде тыйым салынған қандық құрбандықтар кездеседі. Мұндай орындарда ғибадатхана аумағынан тыс жерлерде қандық құрбандықтар шалынады және осы құрбандыққа арналған дәстүрлі Калам (төртбұрыш алаң) дайындалады, ол Вадаккан Ватил деп аталады. Теям құдайлары, торғай құрбандығы арқылы ырыздандырылған, мұндай ғибадатханаларға кірмейді. Бұл қандық құрбандыққа байланысты діни әтеш айқасы, соның ішінде әтеш айқасын қандық құрбандық ретінде қарастыру – «кіші және үлкен мәдениеттердің мәдени синтезіне» жарқын мысал. Кералада Вайшнав қозғалысының кейінірек қайта жандануына байланысты, ол Теямға аса зор әсер етпеді. Осы санатта тек бірнеше құдайлар бар. Вайшнавтың екі маңызды Теям құдайы – Вишнумурти және Дайватар. Вайшнав 13-ғасырда Тулува аймағында кең таралды, ол Хойсала әулетінің Вишнувардана билігінде болған кезде. Ол Вайшнавтың көрнекті жақтасы болды. Әлде де ол бастапқыда Вишнумурти ретінде құдайландырылып, Тулувалардың Бута культіне енгізілген, содан кейін Теямға да танымал халық құдайы ретінде қосылған болуы мүмкін. Кейбір деректер бойынша, Вишнумурти туралы аңыз құдайдың Мангалордан Колатундуға көшіп келгенін бейнелейді. Теям құдайларының қалған барлық санаттарын Шиваизм немесе Шактизмге жатқызуға болады. Тіпті рухтар, бабалар, батырлар және жануарлар да құдайлар қатарына енгізіліп, осы санаттарға қосылады. Қысқасы, Теям қазіргі индуизмнің діни эволюциясының және одан кейінгі түрлі кезеңдерінің жақсы мысалы болып табылады. Жалпы алғанда, индуизмнің синкретизмінде ежелгі құлшылықтың ежелгі амалдары мен рәсімдері, табиғаттың күштеріне құрмет көрсету және олардан береке алу мақсатында болған. Бұл, мысалы, Индо үстіңгі өзен аңғарында және басқа да ежелгі цивилизацияларда ана құдайға өнімділік пен молшылық үшін дұға етумен ұқсас.
Қамқорлық
Бағыштанушылықпен, билік құрған рулар Теям құдайларына арналған өздерінің қасиетті орындарын және Кавуларын құрды, онда саттвик емес рәсімдер мен дәстүрлер сақталады. Рактешвари, Чамунди, Сомешвари, Курати сияқты қасиетті әйелдер мен Вишнумоорти сияқты қасиетті ерлер осы үй қасиетті орындарында құрметтеледі. Сол жерде Теям бишілері құдайлар мен қасиетті әйелдердің жылдық мерекелерінде пайда болады. Мұндай қасиетті орындағы рәсімдер брахмандық ғибадатханалардағы рәсімдерден өзгеше. Осы мәдени бірігудің әсерін касталық жүйеге негізделген әлеуметтік құрылым мен егіншілік қатынастарда көруге болады. Кавудың бейнесін қасиеттендіру үшін брахман Тхантріні шақыру – бұл соңғы кездегі жаңалық.
Әдет-ғұрып
Би немесе дұға әдетте ауылдың қасиетті орнының алдында орындалады. Ол үйлерде де ата-бабаларға табыну рәсімі ретінде өткізіледі. Бұл қойылымда сахна, перде немесе басқа да осындай жабдықтар болмайды. Әуежайлар қасиетті орнының алдындағы қасиетті ағашқа тұрып немесе отырып құлшылық етеді. Қысқасы, бұл ашық ауадағы театр. Қасиетті орындағы белгілі бір құдайдың маңыздылығы мен иерархиясына сәйкес ғибадат ету 12-ден 24 сағатқа дейін үзілістермен жалғасады. Басты биші қасиетті орнының орталық құдайына жарасым ету үшін рәсімдерге қатысады. Күн батқаннан кейін, биші сол күні тамақтанбайды. Оның макияжын мамандар мен басқа бишілер жасайды. Қойылымның бірінші бөлігі әдетте Веллаттам немесе Тхотам деп аталады. Бұл рәсімде тиісті макияж немесе әшекейлі костюмдер қолданылмайды. Осы жағдайда тек кішкентай қызыл бас киім киіледі. Биші барабаншылармен бірге қасиетті орнының құдайлары немесе халық құдайлары туралы мифтер мен аңыздарды баяндайтын арнайы ән айтады. Бұл ән халық музыкалық аспаптарымен сүйемелденеді. Бұл бастапқы рәсімдік бөлігін аяқтағаннан кейін, биші жасыл бөлмеге қайта оралады. Сәл үзілістен кейін, ол тиісті макияж және костюмдермен қайтадан пайда болады. Бетке бояудың әртүрлі үлгілері бар. Осы үлгілердің кейбіреулері vairadelam, kattaram, kozhipuspam, kottumpurikam және prakkezhuthu деп аталады. Бетке бояу үшін негізінен біріншілік және екіншілік түстер контрастпен қолданылады. Бұл бидің стильделуін күшейтуге көмектеседі. Содан кейін биші қасиетті орнының алдына келіп, біртіндеп қасиетті орнының белгілі бір құдайына "айналады". Бұл қойылым Теямның антиқұрылымдық біртектілігін көрсететін ауысу, кері бұрылу және мәртебе көтерілуін білдіреді. Ол белгілі бір рәсімдерді орындағаннан кейін, бас киімін киіп, билеуді бастайды. Фонда ченда, туди, кужал және веекни сияқты халық музыкалық аспаптары белгілі бір ырғақпен ойнатылады. Барлық бишілер қару-жарақтардың жалғасы ретінде қолына қалқан мен кадтала (қылыш) алады. Содан кейін биші қасиетті орнының айналасын айналып, аулаға жүгіріп, билеуді жалғастырады. Тейям биінің әртүрлі қадамдары бар, олар Каласам деп аталады. Әрбір Каласам бірінші қадамнан бастап сегізінші қадамға дейін жүйелі түрде қайталанады. Қойылым – музыкалық аспаптарда ойнау, ән айту, би, ерекше макияж (әдетте, негізінен, қызыл-сары) және костюмдердің үйлесімі. Катхиваноор Веран Тейям – Кераладағы танымал теямдардың бірі.
rituals. There is no stage or curtain or other such arrangements for the performance. The devotees would be standing or some of them would be sitting on a sacred tree in front of the shrine. In short, it is an open theatre. Performance of a particular deity according to its significance and hierarchy in the shrine continues for 12 to 24 hours with intervals. The chief dancer who propitiates the central deity of the shrine has to reside in the rituals. Further, after the sun sets, this particular dancer would not eat anything for the remainder of that day. His make up is done by specialists and other dancers. The first part of the performance is usually known as Vellattam or Thottam. It is performed without proper make up or any decorative costume. Only a small, red headdress is worn on this occasion. The dancer along with the drummers recites the particular ritual song, which describes the myths and legends, of the deity of the shrine or the folk deity to be propitiated. This is accompanied by the playing of folk musical instruments. After finishing this primary ritualistic part of the invocation, the dancer returns to the green room. Again after a short interval, he appears with proper make up and costumes. There are different patterns of face painting. Some of these patterns are called vairadelam, kattaram, kozhipuspam, kottumpurikam, and prakkezhuthu. Mostly primary and secondary colours are applied with contrast for face painting. It helps in effecting certain stylization in the dances. Then the dancer comes in front of the shrine and gradually "metamorphoses" into the particular deity of the shrine. The performance signifies the transitional inversion, reversal, and elevation of status denoting the anti structural homogeneity of Theyyam. He, after observation of certain rituals places the head dress on his head and starts dancing. In the background, folk musical instruments like chenda, tudi, kuzhal and veekni are played in a certain rhythm. All the dancers take a shield and kadthala (sword) in their hands as continuation of the weapons. Then the dancer circumambulates the shrine, runs in the courtyard and continues dancing there. The Theyyam dance has different steps known as Kalaasams. Each Kalasam is repeated systematically from the first to the eighth step of footwork. A performance is a combination of playing of musical instruments, vocal recitations, dance, and peculiar makeup (usually predominantly orange) and costumes. The Kathivanoor Veeran Theyyam is one of the famous theyyam in Kerala
Жемнің түрлері
Теямның шамамен 456 түрі бар, олардың ішінде 112-сі белгілі. Ең танымал теямдардың кейбіреулері:
Қативанұр Веран
Катхиванур Веран теям – Тхия қауымының ұлы батыры Мандхаппан Чекавардың естелігіне арналып орындалады және оған құдай статусы беріледі. Қасиетті жазба (Паттола) бойынша, Мучилот Бхагавати – Трита Юганың Сита, Двапара Юганың Мая және Ғаятридің Кали Югадағы бейнесі, ол ғалым Вишвамитраның алдынан өтті. Жер бетінде саяхат еткен кезде ол Ваниялардың Мучилот руына жататын әскер Мучилот Пада Наирдің үйінде тоқтаған деп саналады.
Вишнумоорти
Бұл ең танымал Вайшнав Тейям. Бұл теям Хираньякашипудің Вишнудың Нарасимха бейнесінде өлтірілуінің оқиғасын айтады және көрсетеді. Осы себепті Вишнумоортхиді Нарасимамоортхи деп те атайды. Мұтапан Тейям жыл бойы қойылатындығымен басқа теямдардан ерекшеленеді. Мұтапан Антитирата – Мұтапанға арналған тағы бір теям. Оның ерекшелігі – барлық Мұтапан храмдарында тек бір рет ғана қойылады.