Кіріспе
Тоңғадағы вулкандық арал Ниуафоу (көптеген жаңа кокостар деген мағынада) – Тоңға Корольдігінің ең солтүстік аралы. Ниуа аралдарының бірі, Фиджи мен Самоа арасында, Тонгатапу арал тобының солтүстігінде және Ваваудың солтүстік-батысында орналасқан. Бұл – вулкандық шет арал, ауданы және 2021 жылғы мәлімет бойынша халқы 431 адамды құрайды. 1853 жылы болған жарылыс ʻАхау ауылын қиратқан, 25 адам қаза тапқан. 1886 жылдың тамызында басталған жарылыс ғимараттар мен егістіктерді жойған, көлде жаңа арал пайда болған. 1912 жылы тағы бір жарылыс болды, онда 30 белсенді конус болды және лава 152 метр (500 фут) биіктікке дейін лақтырылды. 1929 жылы болған жарылыс Футу ауылын қиратты, порты бұзылды және аралдың батыс беткейіндегі барлық өсімдіктер жойылды. 1935 жылғы желтоқсанда Ахофакатау және Хи́на кратерлерінде болған жарылыс Белани және Тогамамао ауылдарының эвакуациялануына себеп болды, сондай-ақ 3,2 километр (екі миль) ені бар лава ағынын құйды. 1943 жылғы қыркүйектегі жарылыс егістіктерге зиян келтірді, бірақ адам өміріне қатысты жоғалтулар болған жоқ. 1946 жылдың 9 қыркүйегінде күшті жарылыс басталды, алдымен бірнеше жер сілкінісі болды, содан кейін А́нгаха ауылын, оның ішінде үкіметтік ғимараттар мен радиостансаны қиратқан лава ағыны болды. Алелута ауылы да қирады, лава ағындары аралдың үштен бір бөлігін ғана тұруға жарамды қалдырды. Радиобайланыс үзілген кезде Самоаға бағыт алған Жаңа Зеландия Корольдік Әуе Күштерінің (RNZAF) ұшағынан жағдайды тексеру сұралып, жарылыс туралы хабарлама сыртқы әлемге жеткізілді. Жарылыстан кейін бірнеше күшті жер сілкінісі болды. Тұрғындар бастапқыда қалуды жоспарлағанмен, қазан айының ортасында Тонга үкіметі міндетті эвакуация бұйрығын шығарды. Жаңа Зеландияның «Матуа» кемесімен аралды эвакуациялауға жасалған алғашқы әрекет сәтсіз аяқталды, себебі кеме тұрғындар дайын болмас бұрын келді. Арал ақыры 21 желтоқсанда эвакуацияланды. Тұрғындар Нукуалофаға қоныс аударды, онда патшайым Салоте жер берген болатын. 1948 жылы олар ʻЭуаға қоныс аударды. Олар көшіп келген кезде, ʻЭуадағы әртүрлі жерлерге Ниуафоудегі таныс жерлерінің аттарын берді. Нәтижесінде екі аралдың көптеген жер аттары бір-бірімен сәйкес келеді, ал екі аралдағы аттарды салыстыру олардың қайда қоныстанғанын көрсетеді. 1958 жылы халықтың шамамен жартысы Ниуафоуга оралды, ал қалғаны ʻЭуада қалды.
Niuafoou (meaning many new coconuts) is the northernmost island in the kingdom of Tonga. One of the Niua Islands, it is located in the southern Pacific Ocean between Fiji and Samoa, north of Tongatapu island group and northwest of Vavaʻu. It is a volcanic rim island with an area of and a population of 431 (as of 2021). In 1853, an eruption destroyed the village of ʻAhau and killed 25 people. An eruption beginning in August 1886 destroyed buildings and crops and created a new island in the lake. Another in 1912 involved thirty active cones and threw lava to a height of 500 feet. In 1929 an eruption destroyed the village of Futu, cut off the harbor, and killed all the vegetation on the western slopes of the island. In December 1935 an eruption centered on the Ahofakatau and Hina craters caused the evacuation of Belani and Togamamao, and produced a two mile wide lava flow. An eruption in September 1943 destroyed crops but caused no loss of life. A serious eruption began on 9 September 1946, beginning with a series of tremors and then a lava flow which destroyed the village of Angaha, including the government buildings and the wireless station. The village of Aleleuta was also destroyed, and lava flows had left only one third of the island still habitable. When radio contact was lost, an RNZAF aircraft on a flight to Samoa was requested to investigate, and reported the eruption to the outside world. The eruption was followed by a series of violent earthquakes. While the inhabitants initially planned to stay, in mid October the Tongan government issued a compulsory evacuation order. An initial attempt to evacuate the island using the New Zealand vessel Matua failed, as the ship arrived before the inhabitants were ready. The island was finally evacuated on December 21. The inhabitants were resettled in Nukualofa, where land had been provided by Queen Salote. In 1948 they were resettled in ʻEua. When they resettled, they named various places in ʻEua after the places they’d known in Niuafoʻou. As a result, the two islands now have many of the same place names, and a comparison of names on the two islands shows where each group of settled. In 1958, about half of the population returned to Niuafo'ou, and the rest remained in 'Eua.
Геология
Бұл диаметрі бар қалқанды жанартау, кең лава қалқанымен, үстіне кальдера құрылысы кезінде қираған композиттік конус қалдықтары орналасқан. Лавалар, шығыстағы Тонга субдукциялық аймағынан мұрагерлік алған, субдукцияға байланысты компоненттердің өзгеше мөлшерін қамтиды және толеиттік магма сериясына жатады.
Тарих
Ниуфоу халық аңызына сәйкес, Ниуфоу аралының ортасында көл емес, тау болған. Бірақ бір түні тау ұрланып, теңізге тасталды, содан кейін ол Тафахи аралына айналды. Ниуфоу 1616 жылы әлемді айналып келген Виллем Шутен мен Якоб Ле Мердің саяхаты барысында еуропалық карталарға енгізілді. Олар Нюатопутапу аралының тұрғындарымен аса сәтті кездеспеген соң, осы аралға жаңарып, күш алды деп үмітпен келді де, оны Goede Hoop (Жақсы үміт) деп атады. Олар жасыл басындағы қара жартастарды, көптеген кокос ағаштарын, жағалаудағы бірнеше үйлерді және қону орнына жақын бір ауылды көрді. Бірақ олардың "Ендрахт" (Бірлік) кемесі тікелей тоқтауға мүмкіндік таппады, сондықтан жылдам каноэлермен кемелеріне жақындаған жергілікті тұрғындармен сауда жасауға шектелді. Сауда жақсы жүрді, бірақ арал тұрғындары кеменің кішкентай дыбыс өлшеу қайығын ұрлап алуға тырысты, ал голландтар оларға оқ атып жауап берді. Осы оқиғадан кейін голландтар Нюатопутапу маңынан кетіп, жоспарлағандай батысқа қарай жалғаса берді. Бірақ олар солтүстікке бұрылып, Футуна мен Алофиге де соқты. 1896 жылы 1895 жылдың тамызында Корольдік теңіз күштерінің зерттеу кемесі Ниуфоу аралына келді. Келесі жылы лейтенант Бойл Сомервилл аралдың сипаттамасын жариялады. Ол жақында болған жанартаулық белсенділіктің белгілерін атап өтіп, былай деп жазды: "[Арал] оңтүстік-батысындағы бір жерді қоспағанда, барлық жері өсімдіктермен қалың жабылған, онда жақында пайда болған лава ағыны әлі жасыл түспен жабылмаған". 1909 жылдың сәуір айында аралға қатты тропикалық дауыл соқты, ол үйлерді қиратты және жеті адамның өмірін алды. 1912 жылға қарай кемелердің қонуының қиындығына байланысты, арал тұрғындары "қағаз жәшік поштасы" қызметін енгізді, пошта бисквит немесе керосин жәшігіне салынып, өтіп бара жатқан кемелерден суға тасталды және жүзушілер жинады. Бұл әдістің марка коллекционерлері арасында танымал болуы Ниуфоудың көп жылдар бойы "Қылай банка аралдары" деп аталуына әкелді. 1930 жылы сымсыз байланыс стансасы салынды. Сол жылы ғалымдар 1930 жылдың 21 қазанында болған күн тұтылуын бақылау үшін 65 футтық камерамен аралға сапар шекті. 2002 жылдың қаңтарында "Вака" дауылы аралды қиратып, жүздеген үйді бұзды және бір адамның өмірін алды.
Niuafoʻou was visited by a Royal Navy surveying ship, in August 1895. Lieutenant Boyle Somerville published a description of the island the following year. He noted signs of recent volcanic activity, writing "[the island] is thickly covered with vegetation throughout, with the exception of one place on the south west of the island, where a lava stream, recently formed, has not yet received its coating of green". In April 1909 the island was struck by a severe tropical cyclone, which destroyed houses and killed seven people. By 1912 the difficulty of ships landing had seen the inhabitants implement a "tin can mail service", with mail sealed in a biscuit or kerosene tin thrown overboard from passing ships and collected by swimmers. The popularisation of this method to stamp collectors led to Niuafoʻou becoming known as "Tin can islands" for many years. A wireless station was constructed in 1930. That same year, scientists traveled to the island with a 65 foot long camera to observe the Solar eclipse of October 21, 1930. In January 2002, the island was devastated by Cyclone Waka, which destroyed hundreds of homes and killed one person.
Экология
Бұл аралда тонгалық мегапода қоныстанған.