Кіріспе

Тумакуру ауданы – Үндістанның Карнатака штатындағы әкімшілік аудан. Жер аумағы 10 598 км² болатын бұл аудан Карнатакадағы үшінші ірі аудан, ал халық саны бойынша төртінші орында тұр. Штаттың астанасы Бенгалурудан бір жарым сағаттық жерде орналасқан. Аудан кокос өнімімен әйгілі және «Калпатару Наду» деп те аталады. Тумакуру – Карнатакадағы жалғыз үздірілген аудан (Павагада талугының қалған ауданмен географиялық байланысы жоқ). 2011 жылғы халық санауы бойынша аудан халқы 2 678 980 адамды құрайды, халық тығыздығы – 253 адам/км². 1862 жылы Читалдруг бөлімі таратылып, оның орнына Левин Бентам Боуринг басшылығымен Тумакуру (Нандидрог бөлімі) және Читтрадурга (Нагар бөлімі) жеке аудандар ретінде құрылды. Ауданның аумағы 10 598 км² және 2 678 980 халқы бар, оның 19,62%-ы 2011 жылғы мәліметтер бойынша қалалық жерлерде тұрады. Аудан кокос өнімімен танымал, оны «Калпатару Наду» деп атайды және үш парламенттік округке бөлінген. Тумакуру ауданының шекарасы он ауданмен жанасады, бұл штат бойынша ең көп көрсеткіш. Шекаралас аудандар: солтүстікке қарай Читтрадурга, батысқа қарай Хасан және Чиккамағалуру, оңтүстік-батысқа қарай Мандия, оңтүстікке қарай Раманагара, Бенгалуру ауылдық және Бенгалуру қалалық аудандары, шығысқа қарай Чиккабаллапура, ал солтүстік-шығысқа қарай Шри Сатья Сай және Анатапур аудандары (Андхра-Прадеш штаты). Ауданның географиясы көбінесе өзен аңғарларымен тілген биік жазықтардан тұрады. Оны солтүстіктен оңтүстікке қарай созылатын, шамамен 4000 фут (1219 метр) биіктікке жететін төбелер тізбегі кесіп өтеді, бұл Кришна және Кавери өзендерінің суайдыру алабын құрайды. Басты өзендері – Жаямангали және Шимша. Тумакуру ауданының минералдық ресурстары мол, төбелерден көп мөлшерде темір кені алынады, сондай-ақ сапалы құрылыс тасы да өндіріледі. Девараянадурга төбелерінің етегі орманмен жамылған. Бұл жерде барыс, үнді гиенасы, аю және жабайы шошқа сияқты жануарлар тіркелген. 1950 жылдарға дейін осы ормандарда жолбарыстар кездесетіні хабарланған, бірақ соңғы кезде кездейсоқ байқаулар туралы мәліметтер бар, олар растауды қажет етеді. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 39 дюймді құрайды.

Демография

2011 жылғы халық санағы бойынша Тумакуру ауданының халқы 2 678 980 адамды құрайды, бұл АҚШ-тың Невада штатының халқымен шамалас. Аудан халқының саны бойынша Карнатака штатында Бенгалуру, Белагави және Майсурудан кейін 4-орында тұр. Ауданның халық тығыздығы шаршы километрге 253 адамды құрайды.

Сипаттама

Тумакуру ауданының танымал тарихы Гангтармен басталады. Ганг әулеті христиан дәуірінің басынан 1025 жылға дейін штаттың оңтүстік және шығыс аудандарында билік етті. Осы ауданда табылған Ганг әулетінің ең ерте жазбасы шамамен 400 жылға дейін жетеді. Гангтардан кейін Түмкүрді Растракуттар мен Чалукиялар басқарды. Осы билеушілердің қол астындағы Ноламбалар ұзақ жылдар бойы аймақты биледі. Шолалар да ауданның бір бөлігін басқарды. Виджаянагара империясы 13-17 ғасырларда үстемдік құрды. 18-19 ғасырларда Түмкүрді Майсурдың Водейарлары тәуелсіздікке дейін басқарды. Тумакуру қалалық әкімшілігі 1916 жылы британдықтар мен Майсур Водейарлары тарапынан құрылды. Муниципалитет құрылғаннан кейін қала тұрғындарының өзін-өзі басқаруы басталды. 2010 жылы қаламен іргелес 22 ауыл қосылып, ол қалалық корпорацияға айналды. Халық саны 2011 жылғы халық санауы бойынша есептелді.

Экономика

Тумакуру қазір орта таптың басым қаласы, сауаттылық деңгейі 80% құрайды, негізінен саудагерлер, мемлекеттік қызметкерлер, шағын және орта кәсіпкерлер, жеке кәсіппен айналысатындар және т.б. Тұмқұрдың жалпы ішкі өнімі 6045184 млн рупий (2019–20) шамасында, ал өткен қаржы жылындағы табыс салығының жиынтық сомасы шамамен 800 миллион рупийді құрады. Азаматтардың ұмтылыс деңгейі өте жоғары. Ауыл шаруашылығы экономикасына негізделген Түмқұрдың негізгі плантациялық дақылдары кокос жаңғағы мен арек жаңғағы. Басты ақшалық дақылдар – күріш, раги және жер жаңғағы. Түмкір ауданында темір кені, марганец және гранит – негізгі минералдар. Бангалорға жақын орналасқандықтан, Карнатакаға кіреберіс болумен қатар, Ченнаи – Мумбаи өнеркәсіптік дәлізінде және Түмқұрдың ұсынып отырған инфрақұрылымының арқасында, Түмқұр Бангалор астанасының тығырыздығын азайтуға көмектесетін серік қала болу әлеуетіне ие. Сондай-ақ, ол Ұлттық инвестициялық және өндірістік аймақ (ҰИМЖ) ретінде белгіленді. Шамамен 13500 гектар жерді қамтитын ҰИМЖ және Нр Губбидегі HAL тікұшақтар өндірісі орналасқан 610 гектар жері аймақтарға бөлу негізіндегі заманауи инфрақұрылым мен жерді пайдалану, таза және энергия тиімді технологиялар, қажетті әлеуметтік инфрақұрылым, біліктілікті арттыру орталықтары және т.б. арқылы кешенді өндірістік қалашықтар ретінде дамытылады. Түмқұрда 9114,2 миллион рупийлік инвестициямен 24 ірі өнеркәсіп орны бар, ол 6445 адамды жұмыспен қамтиды. Қазіргі 15 орта және 23804 шағын және микро өнеркәсіп орындарында 132994 адам жұмыс істейді, ал инвестиция көлемі шамамен 7,90 миллиард рупийді құрайды. Сонымен қатар, Түмқұр және оған іргелес аудандардың қуатталу қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін Павагададағы 11000 гектар жерде 2000 МВт қуаттылықтағы күн электр стансасы салынуда. Түмқұр – Оңтүстік Карнатакадағы білім орталығы, оның құрамында Түмқұр университеті, екі медициналық колледж, бес инженерлік колледж, 38 бакалавриат және магистратура колледжі, бір стоматологиялық колледж, көптеген политехникалық, жоғары және бастауыш мектептер бар, олар барлық азаматтарға жоғары деңгейде білім беруде. 2014 жылдың 10 шілдесінде өткен 2014–15 жылдарға арналған Үндістан бюджетінде Түмқұрдың Оңтүстік Үндістандағы "Өндірістік ақылды" қала ретінде дамытылатын қалалардың бірі екені жарияланды. Қала "Ақылды қала" жобасына іріктелген 100 қаланың бірі ретінде таңдалды. Түмқұр қазір дамуға іріктеліп алынған 20 қаланың бірі болу үшін бәсекелесіп жатыр. Үндістан үкіметі бес жылға сәйкес келетін 1 миллиард рупийден грант беруге уәде берді, ал жергілікті билік органдары мемлекеттік көмекпен тағы 1 миллиард рупийді қосады. Осылайша, "Ақылды қала" бағдарламасы аясында бес жыл ішінде 10 миллиард рупийлік даму жоспарлануда. 2014–2016 жылдар аралығында Түмқұр аудандық сауда-өнеркәсіп палатасының төрағасы Сүрендра Шахтың басшылығымен ауданды "Білім индустриясының жаңа бағыт қаласы" (KIND) ретінде дамытуға жұмыстар жүргізілуде.

Білім

Бұл бастауыш білімнен жоғары білімге дейінгі білім алуға арналған жақсы оқу орталығы. Өз университеті бар. Осы қаланың ішінде жеті технологиялық мекеме, екі медициналық мекеме және бір стоматологиялық мекеме орналасқан. Аудан екі білім беру ауданына бөлінген: яғни, Тұмакуру (оңтүстік) және Тұмакуру (солтүстік) Мадугири білім беру ауданы. Тұмакуру (оңтүстік) Чикканайканахалли, Губби, Кунигал, Типтур, Тұмакуру және Турувекере кіретін 6 ауданды қамтиды. Ал Тұмакуру (солтүстік) Мадугири ауданы Коратагере, Мадугири, Павагада және Сира деген 4 ауданнан тұрады. Қазіргі таңда Тұмакуру (оңтүстік) білім беру орталығы болып есептеледі. Онда 2085 мемлекеттік бастауыш мектеп, 63 қаржыландырылатын бастауыш мектеп, 267 қаржыландырылмаған бастауыш мектеп және 2 орталық мектеп бар, жалпы 2417 бастауыш мектеп жұмыс істейді. Тұмакуру оңтүстік ауданында 147 мемлекеттік жоғары мектеп, 205 қаржыландырылатын жоғары мектеп, 123 қаржыландырылмаған жоғары мектеп және 2 орталық мемлекеттік жоғары мектеп бар. Тұмакуру солтүстік ауданында 1291 мемлекеттік бастауыш мектеп, 9 қаржыландырылатын бастауыш мектеп, 123 қаржыландырылмаған бастауыш мектеп бар. Сол сияқты, 113 мемлекеттік жоғары мектеп, 109 қаржыландырылатын жоғары мектеп және 57 қаржыландырылмаған жоғары мектеп бар.

Жазушылар

К. Б. Сиддаях, профессор, ақын және әлеуметтік белсенді.

Саясаткерлер

Г. Парамешвара, Қарнатака штатының бұрынғы бас министрінің орынбасары
Т. Б. Джаячандра, Қарнатака штатының бұрынғы заң министрі
Г. С. Басавараж, үнді саясаткері
С. Малликарджунайа, үнді саясаткері
К. Лаккаппа, үнді саясаткері