Кіріспе

Караваджоның суреті

"Мәсіхті ұстау" – итальяндық барокко шебері Микеланджело Мериси да Караваджоның Иса тұтқындалуы бейнеленген суреті. 1602 жылы римдік ақсүйек Сириако Маттейдің тапсырысымен салынған, қазіргі кезде Дублин қаласындағы Ирландия Ұлттық галереясында сақтаулы.

Сипаттама

Суретте жеті адам бейнеленген: солдан оңға қарай – Жақия, Иса, Яһуда, үш сарбаз (оң жақтағысы арт жағынан мүлдем көрінбейді), және сахнаны жарықтандырып тұрған шаммен келген адам. Олар тік тұр, денелерінің үштен екі бөлігі ғана көрсетілген. Яһуда Исаны сарбаздарға тану үшін оны сүйді. Сурет қараңғы фонға орналасқан, оның артындағы оқиға жасырылған. Суреттегі басты жарық көзі анық көрінбейді, бірақ ол сол жақтан, жоғарыдан түседі; екінші, әлсіз жарық көзі – оң жақтағы адам ұстап тұрған шам (бұл Караваджоның өзінің портреті деп саналады; сондай-ақ, бұл Петірдің бейнесі болуы мүмкін, ол Исаны бірінші болып сатқан, содан кейін Мәсіхтің нұрын әлемге жеткізген). Сол жақтағы адам (Иоанн) қашып барады; қолымен қозғалып, аузы ашылып, жапырақшасы желге ұшып, сарбаз кері тартып алады. Қорқып қашқан Иоаннның қимылы, суретшінің келгенімен қарама-қарсы. Ғалымдардың пікірінше, Караваджо осы арқылы, тіпті күнәкар адам, Исаның қайта тірілгеннен кейін мың жыл өткен соң, оның досынан да жақсы түсінетінін көрсеткісі келген. Суреттегі екі қызықты нәрсе: біріншісі, Иса мен Иоаннның бас-аяғы сол жақ жоғарғы бұрышта бірігіп кеткендей көрінеді, екіншісі – суреттің ортасында, алдыңғы жағында тұрған офицердің металлмен қапталған, жарқыраған қолы. Суреттің ортасындағы сарбаздың жылтыратылған металл иық қорғаны туралы Франко Мормандо, суретшінің оны айна ретінде бейнелегенін, өзіне қарап, жан дүниесін тексеру үшін пайдаланғанын айтады (мысалы, Караваджоның Детройттегі Марта мен Мария Магдалинасындай): сол заманғы рухани жазушылар мен уағыздаушылар сияқты, суретші көрермендерін 'Иуданың іс-әрекеттерін көріп, өздерінің күнәлары арқылы Исаға жасаған сатқындықтарын сезінуге шақырып отырған'.

Жоғалу және қайта ашу

XVIII ғасырдың соңына қарай бұл картина жоғалып кеткен деп есептелді, ал оның қайда екені шамамен 200 жыл бойы белгісіз болды. 1990 жылы Караваджоның жоғалған шедеврi Ирландияның Дублин қаласындағы Иса қоғамының резиденциясында танылды. Бұл жаңадан табылған туынды 1993 жылдың қараша айында жарияланды. Сурет 1930-жылдардың басынан бері Дублин иезуиттерінің тамақ залында ілінген, бірақ көптен бері Караваджоның голландиялық шәкірттерінің бірі – Герард ван Хонторст, сондай-ақ Герардо делле Нотти деп белгілі болған суретшінің жоғалған түпнұсқасының көшірмесі деп саналды. Бұл қателік сурет Роман Маттей отбасының қолында болған кезде жасалған, олардың атасы оны бастапқыда тапсырыс берген болатын. 1786 жылы Джузеппе Вази картинаны Хонторсттың туындысы деп жаңылыстырып, жазбаға енгізді. Бұл қате 1793 жылы Маттей отбасының мүліктерінің тізімінде қайталанды. 1802 жылы Маттей оны Хонторсттың туындысы ретінде Уильям Гамильтон Нисбетке сатты, ол оны Шотландиядағы үйінде 1921 жылға дейін іліп қойды. Сол онжылдықтың соңында, әлі танылмаған күйде, картина ирланд педиатры Мари Ли Вильсонға сатылды, ол 1930-жылдары оны күйеуінің атылғаннан кейін қолдау көрсеткені үшін иезуиттерге сыйға тартты. Оның күйеуі Персиваль Лиа Вильсон, Ирландия Корольдік полициясының Горьедегі округтік инспекторы, Уэксфорд округі, 1920 жылдың 15 маусымында Ирландия Республикалық Армиясы тарапынан атылған. "Мәсіхтің тұтқындалуы" картинасы Дублин иезуиттерінің қолында шамамен 60 жыл бойы сақталды, 1990-жылдардың басында Ирландия Ұлттық галереясының аға консерваторы Серджио Бенедетти оны танығанға дейін. Ол Лисон көшесіндегі иезуит қауымдастығының (Басшысы Барбер болған) бірнеше картиналарын қалпына келтіру мақсатында әке Ноэль Барбер, S.J. сұрауымен зерттеген болатын. Ластанған қабаттар мен түссізделген лактарды алып тастағаннан кейін картинаның жоғары техникалық деңгейі ашылды және ол Караваджоның жоғалған туындысы деп болжам жасалды. Бұл картинаның түпнұсқа екенін растауда үлкен еңбектің жемісі Франческа Каппелетти мен Лора Теста, Рим университетінің екі аспирантының еңбегі болды. Ұзақ зерттеулер барысында олар "Мәсіхтің тұтқындалуы" туралы алғашқы жазбаны, Караваджоға берілген бастапқы тапсырыс пен төлемдерді көрсететін ежелгі және тозып бара жатқан есеп кітабынан, Маттей отбасының архивінен таба алды. Сурет Лисон көшесіндегі иезуит қауымдастығынан, Дублиннен Ирландия Ұлттық галереясына берілді, олар доктор Мари Ли Вильсонның жомарттығын мойындайды. Ол 1999 жылы АҚШ-та Франко Мормандо ұйымдастырған "Қасиеттілер мен күнәкарлар" атты көрменің орталық экспонаты ретінде Бостон колледжіндегі МакМуллен өнер мұражайында, сондай-ақ 2006 жылы Амстердамдағы Ван Гог мұражайында өткен "Рембрандт / Караваджо" көрмесінде көрсетілді. 2010 жылы ол Караваджоның қайтыс болғанының 400 жылдығына орай Римдегі Scuderie del Quirinale-да ақпаннан маусымға дейін қойылды. 2016 жылы ол Лондонның Ұлттық галереясында көрсетілді.

Көшірмелері

Бұл суреттен кем дегенде 12 дана белгілі. Олардың арасында Боливиядағы Сукре соборының мұражайындағы және Манчестердегі Сент-Беде колледжіндегі, сондай-ақ бұрын Уолтер П. Крайслер кішінің коллекциясында сақталғандары бар. Одессадағы Батыс және Шығыс өнері мұражайында (Украина) Караваджоның өзі салған деп саналатын "Мәсіхті ұстау" картинасының көшірмесі бар. Сурет 2008 жылы мұражайдан ұрланып, Германияда табылды. Қайта қалпына келтіру және зерттеулерден кейін украин және ресейлік ғалымдар оның түпнұсқа иесі – Сириако Маттейдің інісі Асдрубале Маттей үшін Джованни ди Аттили жасаған көшірме екенін мәлімдеді. Асдрубаленің есеп кітаптарында 1626 жылы осы жұмыс үшін 12 скуди төленгені тіркелген.

Саннини нұсқасы: түпнұсқасы бар

1943 жылы Флоренциядағы Саннини отбасына тиесілі болған нұсқа Роберто Лонгидің назарына ілікті, ол оны көшірме деп есептеді. 2003 жылы дилер Марио Бигетти оның түпнұсқа болуын күдіктене отырып, оны сатып алуға келісім жасады. Мария Летиция Паолеттимен кеңескенде, рентген суреттерінде байқалатын көптеген түзетулер картинаның түпнұсқа екенін көрсетті. 1993 жылы Дублин нұсқасын сақтандырған сэр Денис Махон 2004 жылы Саннини нұсқасының Караваджоның түпнұсқасы екенін, ал Дублин нұсқасының өзінің Караваджо салған көшірмесі екенін мәлімдеді. Бұл туралы 2004 жылдың ақпан айында Ирландия және Ұлыбритания БАҚ-тарында жарияланды. Саннини нұсқасы заңдық талас нысаны болды және ресми күзетуге алынды, онда Маурицио Серачини жүргізген пигмент талдауында 1615 жылға дейін сурет салуда қолданылмаған Неаполь сарысы табылды. Серачини бұл оның түпнұсқа емес екенін дәлелдейді деді, ал Паолетти оған келіспеді. Джонатан Харрдың Дублин суреті туралы кітабы Серачинидің аргументін қабылдаса, ArtWatch ұйымының Майкл Дейли оған сенбеді.

Мәдени сілтемелер

Кевин Спейсидің "Жай ғана қадірлі қылмыскер" фильмінде Караваччоның "Христосты ұстау" картинасының табылғанына назар аударылды. 2001 жылы шыққан электроакустикалық импровизация тобы M. I. M. E. O.-ның "Караваччоның қолдары" альбомы осы картинадан шабыттанды. Картина 2009 жылы BBC-нің "Шедеврдің жеке өмірі" телесериалындағы арнайы Пасха бағдарламасының тақырыбы болды. Мел Гибсон "Мәсіхтің құмарлығы" фильмінің түсірілімдері Караваччо стилін имитациялауға бағытталғанын айтты. Фильмдегі тұтқындау сахнасындағы перспектива, жарықтандыру және фигуралардың орналасуы, саягөйлер Исаны ұстаған сәттегі картинадағыдай. Картина RTÉ конкурсында "Ирландияның сүйікті картинасы" атанымына үміткер ретінде қарастырылды.