Кіріспе

Италиялық суретші (1593 – шамамен 1656 ж.)

Артемизия Ломи немесе Артемизия Джентилески (/US/,/dʒ//ɛ//n//t//i/'/l//ɛ//s//k//i/, arteˈmiːzja dʒentiˈleski; 8 шілде 1593) – итальяндық барокко суретшісі. Джентилески 17 ғасырдың ең талантты суретшілерінің қатарында саналады, алғашқыда Караваджо стилінде жұмыс істеді. Ол 15 жасында кәсіби туындылар жасады. Әйелдерге көркем білім алуға немесе кәсіби суретші ретінде жұмыс істеуге мүмкіндік аз болған дәуірде Джентилески Флоренциядағы Accademia di Arte del Disegno мүшесі болған тұңғыш әйел және оның халықаралық тұтынушылары болды. Джентилескидің көптеген суреттерінде мифтерден, аллегориялардан және Киелі кітаптан алынған әйелдер бейнеленген, олардың ішінде құрбандар, өз-өзіне қол жұмсағандар және жауынгерлер бар. Оның ең танымал туындылары – «Сусанна және ақсақалдар» (әсіресе 1610 жылғы Поммерсфельден нұсқасы), «Джудит Холоферннің басын кеседі» (оның 1614–1620 жылғы нұсқасы Уффици галереясында сақталады) және «Джудит және оның қызметшісі» (оның 1625 жылғы нұсқасы Детройт өнер институтында). Джентилески әйел бейнесін шынайы түрде бейнелеу қабілетімен және түспен жұмыс істеу шеберлігімен, оның арқасында көлем мен драманы жеткізе білуімен танымал болды. Оның суретші ретіндегі жетістіктері көп жылдар бойы Агостино Тассиның оны жас кезінде зорлағаны және Джентилескидің сотта куәлік беру үшін азапталуы туралы оқиғаның артында қалды. Ұзақ жылдар бойы Джентилески тек қызығушылық тудырды, бірақ оның өмірі мен өнері 20 және 21 ғасырлардағы ғалымдар тарапынан қайта қарастырылды, оның талантына Лондонның Ұлттық галереясы сияқты халықаралық деңгейдегі көркем өнер мекемелерінде өткен ірі көрмелер арқылы жоғары баға берілді.

Ерте өмір

Артемизия Ломи Джентилески 1593 жылғы 8 шілдеде Римде дүниеге келген, бірақ Мемлекеттік мұражайдағы туу туралы куәлігі 1590 жылы туылғандығын көрсетеді. Ол Пруденция ди Оттавиано Монтони мен тосканалық суретші Орацио Джентилескидің үлкен баласы болды. Орацио Джентилески – Пиза қаласынан шыққан суретші. Римге келгеннен кейін оның сурет өнері өзінің биік деңгейіне жетті, ол Караваджоның жаңалықтарынан шабыт алып, одан нақты үлгілерді суретке түсіруді үйренді, оларды идеалдамай немесе әдемілемей, керісінше, күшті және шынайы драмалық бейнелерге айналдырды. Артемизия туғаннан кейін екі күн өткен соң Сан-Лоренцо шіркеуінде крещениеден өтті. Анасы 1605 жылы қайтыс болғаннан кейін Артемизия негізінен әкесінің тәрбиесінде өсті. Осы кезде Артемизия сурет салуға бет бұрған болуы мүмкін: әкесінің шеберханасында сурет салумен айналысқан Артемизия өздерімен бірге жұмыс істеген ағаларына қарағанда әлдеқайда ынталы және талантты болды. Ол сурет салудың, бояуларды араластырудың және сурет салудың негіздерін үйренді. 1612 жылы, 18 жасқа толғанда, Артемизия өте ұсынысқа ие таланттарға ие болды, әкесі Артемизия үш жыл ғана сурет салумен айналысқанына қарамастан, оған тең келмейтінін мақтан тұтты. Өмірінің осы кезеңінде Артемизия әкесінің сурет салу стилінен шабыт алды, ол өз кезегінде Караваджоның туындыларына күшті әсер етті. Алайда Артемизияның тақырыпқа қатысты көзқарасы әкесінікінен өзгеше болды, ол әкесінің салыстырмалы түрде идеалданған туындыларына қарағанда әлдеқайда натуралистік көзқарас танытты. Оның ең ерте сақталған туындысы – «Сусанна және қарттар» (1610, Шонборн коллекциясы, Поммерсфельден). Суретте Киелі кітаптан алынған Сусанна туралы оқиға бейнеленген. Сурет Артемизияның Караваджоның реализмін және қолданған әсерлерін қалай сіңіргенін көрсетеді, сонымен қатар Аннибале Карраччидің классицизміне және Болонья барокко мектебінің стиліне де бейжай қарамайды.

Агостино Тассидің зорлауы

1611 жылы Орацио Агостино Тассимен бірге Римдегі Паллавичини Роспильози сарайының ішіндегі Казино делле Музе күмбездерін безендіру жұмысын жүргізіп жатқанда, мамыр айының бір күні Тасси Джентилескилер үйіне келіп, Артемизиямен жалғыз қалғанда оны зорлады. Зорлауға тағы бір адам, Козимо Кворли қатысты. Джентилескидің досы Тузия оқиға кезінде болған, бірақ Артемизияға көмектесуден бас тартты. Артемизия олардың үйленуі арқылы оның ар-намысын қалпына келтіріп, болашағын қамтамасыз етеді деген үмітпен Тассипен қарым-қатынас жасады, бірақ ол оған үйлену туралы уәдесін орындамады. Зорлаудан тоғыз ай өткен соң, Артемизия мен Тасси үйленбейтінін білген әкесі Орацио Тассиге шағым түсірді. Соттағы басты мәселе Тассидің Джентилески отбасының абыройын түсіргені болды, Артемизияға қатысты айыптар қойылған жоқ. Сот барысында Артемизияның жауапорындағы шындықты тексеру үшін оған саусақтарды бұрап қинау жазасы қолданылды. Анасы қайтыс болғаннан кейін Артемизияның төңірегінде негізінен еркектер болды. Ол 17 жасқа келгенде Орацио үйлерінің жоғарғы қабатын Тузия есімді әйелге жалға берді. Артемизия Тузиямен дос болды, бірақ Тузия Агостино Тасси мен Козимо Кворлиге Артемизияның үйіне бірнеше рет келуге рұқсат берді. Зорлау күні Артемизия Тузиядан көмек сұрады, бірақ Тузия Артемизияны елемей, оқиға туралы ештеңе білмейтінін сықырлады. Өнер тарихшысы Жанна Морган Заруччи Тузияның сатқындығы мен зорлауға қатысуын, жыныстық құлдыққа түсірілген әйелге қатысты проститутканың рөлімен салыстырды. 1976 жылы Австралияның Кроу-Нест аймағында табылған «Ана мен бала» атты картинаны Джентилески салған болуы мүмкін. Егер оның туындысы болса, сәби 1614 жылы, зорлаудан екі жыл өткен соң туғандықтан, зорлаушы Агостино Тассиге жасалған жанама сілтеме ретінде қарастырылады. Суретте күшті және қайғы шеккен әйел бейнеленген, оның ауыруы мен көркемдік қабілеті айқын көрінеді.

Флоренция кезеңі (1612-1620)

Бір айдан кейін Орацио қызының Флоренциялық қарапайым суретші Пьерантонио Стиаттезиге үйленуін ұйымдастырды. Олар көп ұзамай Флоренцияға көшіп кетті. Флоренцияда өткізген алты жыл Артемизияның отбасылық өмірі мен кәсіби жолы үшін шешуші болды. Артемизия Медичи үйінің қамқорлығын көріп, қаланың мәдени өмірінде маңызды рөл атқарған сәтті сарай суретшісіне айналды. Флоренцияда Артемизияның суретшілік мансабы өте жақсы дамыды. Ол Accademia delle Arti del Disegno (Сызу өнері академиясы) қабылдаған алғашқы әйел болды. Ол өз заманының ең құрметті суретшілерімен, мысалы Кристофано Аллоримен жақсы қарым-қатынаста болды және Тоскананың Ұлы герцогы Козимо II де Медичи бастап, әсіресе Лотарингияның Ұлы герцогинясы Кристинаның қолдауы мен қорғауына ие болды. 1635 жылы ғалымға жазған хатынан көрінетіндей, Галилео Галилеймен танысуы Флоренциядағы жылдарына қатысты; мүмкін, ол оның компасты бейнелеуіне түрткі болған. Флоренцияның сарай мәдениетіне қатысуы оған ғана емес, меценаттарға қол жеткізуге, сонымен қатар білімін кеңейтуге және өнермен танысуға мүмкіндік берді. Ол оқу мен жазуды үйреніп, музыкалық және театрлық қойылымдармен танысты. Мұндай көркемдік шаралар Артемизияның суреттерінде сәнді киімдерді бейнелеуіне көмектесті: «Артемизия киелі кітаптағы немесе мифологиялық кейіпкерлерді заманауи киіммен бейнелеудің сарайлық өмірдің көрінісінің маңызды бөлігі екенін түсінді». 1615 жылы ол Микеланджело Буонарротидің (Микеланджелоның шөбересі) назарына ілікті. Ол белгілі туысын құрметтеу үшін Каса Буонарротиді салумен айналысып, Артемизиядан басқа, Агостино Чампелли, Сигисмондо Коккапани, Джован Баттиста Гидони және Заноби Роси сияқты флоренциялық суретшілерден төбеге сурет салуды сұрады. Артемизия сол кезде жүктілігінің соңғы кезеңінде болды. Әр суретшіге Микеланджеломен байланысты бір қасиеттің аллегориясын жасау тапсырылды, ал Артемизияға Илгіштің аллегориясы бұйрылды. Осы жағдайда Артемизия серияға қатысқан басқа суретшілерге қарағанда үш есе көп ақы алды. Артемизия өзінің тапсырмасын компас ұстаған жалаңаш жас әйелдің бейнесі түрінде бейнеледі. Оның суреті екінші қабаттағы Галерея төбесінде орналасқан. Сурет Артемизияға ұқсайды деп есептеледі. Шындығында, оның көптеген суреттерінде Артемизияның күшті кейіпкерлері өзін-өзі бейнелегендей көрінеді. Осы кезеңдегі басқа да маңызды туындылары: Ла Конверсионе делла Маддалена (Маддаленаның нанымға келуі), Лютамен суреттелген өзінің портреті (Уадсворт Афинеум өнер мұражайының қорында) және Джудитта con la sua ancella (Джудит және оның қызметшісі), қазір Палаццо Питтиде сақталады. Артемизия Холоферннің басын кескен Джудиттің екінші нұсқасын жасады, ол қазір Флоренциядағы Уффици галереясында тұр. Оның алғашқы Джудит Голоферннің басын кесуі (1612–13), көлемі кішкентай, Неапольдегі Museo di Capodimonte-де көрсетілген. Ол осы тақыпқа қызығушылық танытқан, Артемизияның Холоферннің басын кескен Джудиттің алты нұсқасы бар екені белгілі. Флоренцияда Артемизия мен Пьерантонио бес бала сүйді. Джованни Батиста, Агнола және Лизабелла бір жылдан аспайтын өмір сүрді. Екінші ұлы Кристофано Артемизия Римге оралғаннан кейін бес жасында қайтыс болды. Тек Пруденция ғана ересек жасқа жетті. Пруденция Палмира деп те аталды, бұл кейбір ғалымдардың Артемизияның алтыншы баласы болған деген қате пікірге келгеніне себеп болды. Пруденция Артемизияның анасының құрметіне аталған. Артемизияның қызы суретші болған және анасынан оқыған, бірақ оның еңбектері туралы ештеңе белгілі емес. 2011 жылы Франческо Солинас 1616-1620 жылдар аралығында жазылған отыз алты хаттан тұратын жинақты тапты, ол Флоренциядағы Джентилески отбасының жеке және қаржылық өміріне жаңа мән-жайлар қосты. Олар Артемизияның Флоренциялық бай ақсүйек Франческо Мария Марингиге құмар болғанын көрсетті. Оның күйеуі Пьерантонио Стиаттези олардың қарым-қатынасын білген және Артемизияның махаббат хаттарының артында Марингимен хат алмасып тұрған. Ол оған төзімділік танытты, себебі Маринги күшті одақтас болған және оларға қаржылық қолдау көрсеткен. Алайда 1620 жылы Флоренция сотында осы оқиға туралы әңгімелер тарады, бұл, ағымдағы заңдық және қаржылық қиындықтармен бірге, олардың Римге көшуіне себеп болды.

Римге оралу (1620-1626 жж.)

Алдыңғы онжылдықтағыдай, 1620-жылдардың басында Артемизия Джентилескидің өмірінде үнемі алабұдыраңдықтар болды. Оның ұлы Кристофано қайтыс болды. Римге келген кезде оның әкесі Орацио Генуяға аттанды. Сүйіктісі Марингимен байланысы нашарлаған сияқты көрінді. 1623 жылға қарай, оның күйеуі туралы ешқандай мәлімет сақталған құжаттарда кездеспейді. Римге келуі оған басқа суретшілермен ынтымақтастық құруға және қаланың кең өнер коллекционерлері желісінен демеу іздеуге мүмкіндік берді, осы мүмкіндіктерді Джентилески пайдаланды. Бір өнер тарихшысы осы кезең туралы: «Артемизияның римдік мансабы жылдам дамыды, қаржылық қиындықтар жеңілдеді» деп жазды. Дегенмен, папалық үлкен тапсырыстарға қол жеткізу қиын болды. Урбан VIII-нің ұзақ билеуі Пьетро да Кортонаның барокко стилімен ерекшеленетін үлкен декоративтік жұмыстар мен алтарьлық суреттерге басымдық берді. Джентилескинің мольбертте сурет салудағы тәжірибесі және әйел суретшілердің үлкен сурет салу циклдерін орындауға күші жетпейді деген күдік, Урбанның шеңберіндегі амбициялы меценаттардың басқа суретшілерге тапсырыс беруіне себеп болды. Бірақ Римге түрлі меценаттар келіп тұратын. Испанияда тұратын Фернандо Афан де Рибера, Алькаланың 3-ші герцогы, өзінің коллекциясына «Магдалена мен Давид» және «Мәсіх балаларды жарылқаған» суреттерін қосты. Осы кезеңде ол гуманист, өнер жинаушы және өнерді сүйетін Кассиано дал Поццомен танысты. Даль Поццо басқа суретшілермен және меценаттармен байланыс орнатуға көмектесті. Оның атағы өсті. 1625 жылы француз суретшісі Пьер Дюмонстиер II оның оң қолының қара және қызыл сазбен салынған суретін жасады. Римдегі меценаттардың көптігі түрлі стильдерге әкеп соқты. Караваджионың стилі өте ықпалды болды және көптеген суретшілерді оның стилін ұстануға (сондай-ақ «Караваджистер» деп аталды) итермеледі, мысалы Карло Сарачени (1620 жылы Венецияға оралған), Бартоломео Манфреди және Симон Вуэ. Джентилески мен Вуэ кәсіби қарым-қатынаста болды және бір-бірінің стильдеріне әсер етті. Вуэ Артемизияның портретін салған. Джентилески Римде тұратын фламанд және голланд суретшілерінің «Бентвегель» тобымен де байланыс орнатты. Болонья мектебі (әсіресе 1621-1623 жылдар аралығында Грегори XV билеу кезеңінде) танымалдылығын арттырды, ал оның «Сузанна және ақсақалдар» (1622) суреті көбінесе Герчино енгізген стильмен байланысты. Ол Алькала герцогы Фернандо Энрикес Афан де Рибераның шақыруымен Неапольге келген болуы мүмкін, ол оның үш суретіне ие болды: «Өкініш білдірген Магдалина», «Мәсіх балаларды жарылқаған» және «Арфамен Давид». Неапольге келгеннен кейін көп ұзамай салынған «Ұйықтаған Мәсіх баласы» - Артемизияның белгілі үш мыс жұмысының бірі, бірақ ол өмірі бойында мысқа шағын жұмыстар жасаған. Лондонға жасаған қысқа сапарынан және басқа сапарлардан басқа, Артемизия өмірінің соңына дейін Неапольде тұрды. 1634 жылдың 18 наурызында саяхатшы Буллен Реймс өзінің күнделігінде Артемизия мен оның қызы Палмираға (ол да сурет салады) ағылшын достарымен бірге барғандығын жазды. Ол көптеген танымал суретшілермен қарым-қатынаста болды, олардың ішінде Массимо Станционе болды, ол Бернардо де Доминичидің айтуынша, шынайы достық пен көркемдік ұқсастыққа негізделген көркемдік ынтымақтастықты бастады. Артемизияның жұмысы Станционеның түстерді қолдануына әсер етті, бұл оның 1630 жылғы «Бейбітшілікке көтерілу» картинасында көрінеді. Де Доминичи «Станционе Доменичинодан istoria құрастыруды үйренді, бірақ оның бояуын Артемизиядан үйренді» деді. Кейбіреулер оның 1656 жылы Неапольді басып алған қорқынышты обадан қайтыс болғанын және неапольдік суретшілердің бүкіл буынын құртқандығын болжайды. Осы кезеңдегі жұмыстарының арасында «Сузанна және ақсақалдар» (1622) бүгінде Брнода, бүгінгі Эль-Эскориалдағы «Розариймен бірге Құдай ана мен бала», бүгінгі Колумбуста (Огайо штаты) «Давид пен Батшеба» және Лейпцигтегі «Батшеба» бар. 2020 жылы Лондонда табылған «Голиаттың басы бар Давид» суретін өнер тарихшысы Джанни Папи «Бёрлингтон» журналында жарияланған мақаласында Артемизияның лондондық кезеңіне жатқызды. Тағы бір туынды, «Сузанна және ақсақалдар», бұрын Карл I-ге тиесілі болған, 2023 жылы Лондондағы Корольдік коллекцияда қайта табылды.

Өз заманының басқа әйел суретшілері

XVII ғасырдың басындағы әйел үшін Артемизияның суретші болуы сирек кездесетін және қиын таңдау болды, бірақ ерекше емес. Артемизия "өзінің әйел суретші ретіндегі орны мен әйелдердің өнерге қатысты қарым-қатынасының қазіргі бейнелері" туралы жақсы білген. Бұл оның аллегориялық автопортреті, "La Pittura" ретіндегі автопортретінде көрінеді, онда Артемизия муза, "өнердің символдық бейнесі" және кәсіби суретші ретінде бейнеленген. Ол Эрик Флинттің "От шеңбері" альтернативті тарих сериясында кездеседі, 1634: Галилео ісі (2004) және 1635: Дрисон оқиғасы (2008) кітаптарында айқын рөлде көрінеді, сондай-ақ 1632 әлеміндегі бірнеше қысқа әңгімелерде де пайда болады. Л. С. Хилтонның "Маэстра" (2016) романы Артемизияны басты кейіпкер үшін маңызды анықтама ретінде қолданады, ал оның бірнеше суреттері талқыланады. Джесс Лоридің "Салемнің шифры" (2016) романы Артемизияның "Олоферннің басын кесуі" суреті арқылы маңызды ақпаратты жеткізеді. Джой Маккалоудың "Қан, су және бояу" романы Артемизияның өмірін поэтикалық стильде баяндайды. 16 ғасырындағы Флоренциядағы оқиғаларға арналған "Арте" мангасы Артемизияның өміріне негізделген. Джина Сицильяноның қаламмен салған графикалық өмірбаяны "Мен кім екенімді білемін: Артемизия Джентилескидің өмірі мен заманы" (2019) жарық көрді. Артемизияның "Лютняшы" суреті Дэниел Сильваның 2021 жылғы "Челлист" шпиондық романында маңызды рөл атқарады. Николь Джарвистің "Көлеңкедегі портрет" (Titan Books, 2023) романы Артемизияның мансабы мен кек алу туралы айтады. Романшы Элизабет Фримантлдің "Байыпты емес" (2023) романы Артемизияның өмірі мен өнерін феминистік көзқараспен қайта жазады.

Театрда

Артемизия, әсіресе оның «Олоферннің басын кесетін Джудит» картинасы, Венди Вассерштейннің «Хейди хроникалары» (1988) пьесасында еске алынады, онда басты кейіпкер Хайди өзінің әйел суретшілер курсының аясында осы картина туралы лекция оқиды. Пьесаның соңында Хайди Джуди деп атаған қызды асырайды, бұл картинаға тікелей сілтеме болып табылады. Канадалық драматург Салли Кларк Артемизияға жасалған зорлауға дейін және одан кейін болған оқиғаларға негізделген бірнеше сахналық пьеса жазды. 1988 жылы Nightwood Theatre тапсырысымен жазылған «Нұсқаусыз өмір» спектаклі 1991 жылдың 2 тамызында Торонтодағы Theatre Plus театрында тұңғыш рет қойылды. Джой Маккалоудың «Қан, су, бояу» пьесасы Артемизия Джентилески туралы айтады. Пьесаның қойылымдары 2015 және 2019 жылдары Сиэтлде өтті. Breach Theatre-дің «It's True, It's True, It's True» (2018) пьесасы сот процесінің стенограммаларынан алынған, латын және итальян тілдерінен күнделікті сөйлеу тіліне аударылған және алғаш рет Эдинбург Фриндж фестивалінде қойылды, онда The Stage Edinburgh және Fringe First сыйлықтарын жеңіп алды. Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапардан кейін, ол 9 ақпанда BBC Four телеарнасында көрсетілді. Лора Швендингердің музыкасымен және Джинджер Страндтың либреттосымен жазылған «Артемизия» атты дерекқорлық опера, Американдық өнер және әдебиет академиясының Айвс опера сыйлығының иегері ($50,000), опера үшін ең ірі сыйлық. «Артемизияның» тұңғыш көрсетілімі Нью-Йоркте Trinity Wall Street оркестрлік нұсқасында Санкт-Полс капелласында Кристофер Алденнің режиссерлігімен және Лидия Янковскаяның дирижерлігімен 2019 жылдың 7 және 9 наурызында Times Arrow фестивалі аясында; ал Сан-Францискода Солтүстік жағалау камералық ансамблімен 2019 жылдың 1 және 2 маусымында өтті.