Кіріспе

Шотланд архитектор, тас шебері және кәсіпкер Уильям Адам (1689 – 24 маусым 1748) – шотланд архитектор, тас шебері және кәсіпкер. Ол Шотландиядағы өз заманының ең көрнекті архитекторларының бірі болды, көптеген ауылдық үйлер мен қоғамдық ғимараттарды жобалап, салдырды және көбінесе архитектурамен қатар мердігерлік қызметін де атқарды. Оның ең белгілі туындылары – Эдинбург қаласына жақын орналасқан Хоптун үйі және Банф қаласындағы Дафф үйі. Оның ерекше, көркем стилі Палладиан стиліне негізделген, бірақ Ванбру және Еуропа архитектурасынан шабыттанған барокко элементтерімен толықтырылған. 18 ғасырда Адам Шотландияның «Жалпыға ортақ архитектор» деп есептелді. Алайда, 20 ғасырдың басынан бері архитектура сыншылары оның жұмыстарын көбірек саралап қарастыра бастады, мысалы, Колин МакУильям оның еңбектерінің сапасы «өте әртүрлі» екенін айтты. Адам 1704 жылға дейін, 15 жасқа толғанға дейін Киркалди гимназиясында оқыған, содан кейін әкесінен тас шеберлігін үйренген болуы мүмкін. Оның сэр Уильям Брюстің Кинросс үйінде шәкірт болғаны жиі айтылады, бірақ мерзімдер бұл мүмкін емес. Джон Флеминг Адам егер Брюстің оқушысы болған болса, онда бұл 1699 жылдан 1703 жылға дейін Брюс салған Хоптун үйінде болған болуы керек деп санайды. 1717 жылы Адам Киркалди тас шеберлерінің гильдиясының толық құқықты мүшесі болды, ал 1720 жылға дейін Франция мен Төмен елдерге саяхаттап, елдік үйлерді аралап, Остенд каналын көрді. 1716 жылдың 30 мамырында Адам Робертсонның қызы Мэриге үйленді және жұбайлар Абботсхоллдегі Глэдни үйіне көшіп кетті.

Атақ-даңққа қол жеткізу

Уильям Адамның осы бастамалардан қалай табысты сәулетші болғаны белгісіз, бірақ 1721 жылы ол Floors Castle-дегі маңызды жобалармен айналысты, онда ол Ванбрудың жобасын іске асырды және Хоптун үйіне қосымша құрылыстар жобалады. Джон Гиффорд Адамның өрлеуін 18 ғасырдың басындағы ең белгілі сәулетші Джеймс Смит зейнеткерлікке шығуымен байланыстырады, ол кезде 70 жаста болды. Смит сияқты Адам да білікті масон болды, отбасы арқылы әлеуметтік байланыстарға ие болды және табысты бизнес кәсіпкерлігінің қаржылық қолдауына сүйенді. Алайда, Смит пен Брюс сияқты епископалдардан айырмашылығы, Адам британ үкіметінің вигтер билігінде болған кезде пресвитериандық виг болды. Адамның сенімдері көбірек қабылданатын болды, бірақ ол эмигранттағы якобит және әуесқой сәулетші Джон Эрскинмен, Мар графымен де қарым-қатынасын сақтап қалды. Адамның саяси ұстанымы оған Джон Далримпл, 2-ші Стейр графы және Пенникуиктің сэр Джон Клерк сияқты ықпалды демеушілерді табуға мүмкіндік берді, олар оның клиенттері ғана емес, сонымен қатар оған мемлекеттік лауазымдар мен келісімшарттар алуға көмектесуге тырысты. Мысалы, сэр Джон Клерк Адамды «Эдинбург қаласы туралы заң жобасы» бойынша қалалық сәулетші қызметіне ұсынды, бұл оның елордадағы жаңа қоғамдық жұмыстарды бақылауына мүмкіндік берген болар еді. 1727 жылы Стейр Адамды Шотландиядағы Корольдің жұмыстарының инспекторы қызметіне тағайындауға тырысты, бірақ келесі жылы ол Шотландиядағы Корольдің жұмыстарының кеңсе меңгерушісі және сақтаушысы лауазымын иеленді. 1730 жылы Адам Солтүстік Британиядағы Артиллерия Кеңесіне бас масон болып тағайындалды. Лондонда Адам саяси байланыстарды жаңаруға тырысты, сонымен қатар жоспарланған сәулеттік жобалар кітабы үшін гравер іздеді, ол ақырында Vitruvius Scoticus болып өсті. Лондонда болғанда ол Уильям Айкманға портретін жасату үшін поза берді.

Сәулетші, кәсіпкер және үй иесі

1728 жылға қарай Адам көмір өндіру, тұз қайнату, карьерлерді пайдалану және ауыл шаруашылығын жақсарту сияқты көптеген айналысатын істерімен сәтті сәулетші ретінде бекініп қалды, бірақ сол жылы оның серіктесі және қайын атасы Уильям Робертсон қайтыс болды. Сол жылы Уильям Адам мен Александр МакГилл Джеймс Гиббстің «Архитектура кітабының» жазылушылар тізімінде сәулетшілер деп аталды. 1728 жылдың 21 ақпанында Адам Эдинбургтің азаматы болып тағайындалды және отбасымен бірге Коугейттегі үйге көшіп, кейіннен үлкен үй салды. Оның кәсіби қызметі кеңейе берді. 1721 жылы Хоптунға тапсырыс алғаннан бері ол Куинсферри маңындағы тас карьерлерін жалға алып, құрылыс келісімдері үшін тас қамтамасыз етті. 1734 жылдан бастап ол Лейтте сарайлар, астық сақтау қоймалары мен қоймаларды жалға алды, сондай-ақ Кокензиде көмір шахталары мен тұз өндіріс орындарын жалға алды, ал кейіннен жақын орналасқан Пинкиде 1742–44 жылдары шахталарды қамтамасыз ету үшін канал салды. Басқа инженерлік жұмыстарға Инвересктегі төбеден өткен су желісі және 1741 жылы Форт пен Клайд каналын салуға жасалған әрекет кірді, бұл жоба 30 жылдан кейін басқалар тарапынан іске асырылды. Оның 1731 жылдан бергі басты назарында Блэр Крамбет болды, ол сол жылы 8010 шотланд фунт стерлингіне сатып алған Кинросс графтығындағы меншік еді.

Кейінгі өмірі

1741 жылы Адам Уильямға, Брако лордына қарсы сот ісін бастауға мәжбүр болды, Дафф Хаусындағы жұмысы үшін төленбеген гонорарларын қайтарып алу мақсатында. Ресми шарт болмағандықтан, клиент пен сәулетші кескінделген тас жұмыстарының бағасы бойынша келісе алмады. Оның үш үлкен ұлы 1746 жылға қарай отбасылық іске қатысты, Джеймс пен Джон екеуі де әкесіне қосылу үшін Эдинбург университетін ортасынан тастап кетті.

Сәулет жұмыстары

Адам өзінің дизайны үшін алуан түрлі дереккөздерді пайдаланып, ерекше жеке стильдегі сәндік безендіруді жасады. Ол француз, итальян және ағылшын үлгілер жинақтарына, соның ішінде Гиббстің сәулет кітабына көп сүйенді, олардан стильдік тұрақтылыққа аса мән бермей еркін қарыз алды. Архитектор ретінде шамамен 30 жыл қызмет еткен Адам 40-тан астам ауылдық үйлерді жобалады, кеңейтті немесе қайта жаңартып, көптеген мемлекеттік тапсырыстарды орындады. Ол сондай-ақ ландшафтық бақтарды жобалады, мысалы, Ньюлистон және Таймут қамалындағы бақтар. Хоптаунды сер Уильям Брюс бар болғаны 20 жыл бұрын салған еді, ал Адам оңтүстік-шығыс қанатын қайта құруға шақырылды. 1725 жылы аяқталған бұл жұмыстардың мақсаты – шығыс жағына жаңа, батыл әрі шеттерінде иілісқан бөліктері бар қасбет жасау болды. Джон Флемингтің айтуынша, «Шотландияда бұрын мұндай ауқымды немесе фантастикалық жұмыс жасалмаған». Келесі жылдары Адам Хоптаунға оралып, 1726 жылдан бастап оңтүстік колоннадасын, 1728 жылдан бастап солтүстік қанатын және 1736 жылдан бастап павильондарды салды. Бұл жұмыстар графтың қайтыс болған 1742 жылы аяқталды, ал жобаны Адамның ұлдары оның өлімінен кейін аяқтады. Адам бақтарды да жобалады, олар Брюстің осьтік стиліне сәйкес келеді. Басқа ерте жобалардың ішінде Шотландиядағы алғашқы венециялық терезесі бар Драм Хаус және Эдинбургке жақын орналасқан Мависбанк үйі бар. 1723 және 1727 жылдар аралығында салынған Мависбанк үйі Шотландиядағы алғашқы палладиан вилласы болды, бұл Адам мен үй иесі, Пеникуиктің әуесқой сәулетшісі сер Джон Клерк арасындағы ынтымақтастық еді. Соңғысы көп еңбекті өзіне алды және Адамның кейбір ұсыныстарын сынға алды, бірақ дәлелдер Адамның бірнеше мәселеде өз пікірін қабылдағанын көрсетеді. Хоптаундағыдай, Адам мұнда да клиентімен ерекше жақын қарым-қатынаста болды, пікірлердің әртүрлілігіне қарамастан. Оның ең амбициялық ерте жұмысы – барокко стиліндегі, Ванбругтің ықпалымен салынған Арнистон үйі, Горебриджге жақын орналасқан. Арнистон Роберт Дундасқа, Джон Далримплге, 1-ші Эрал Стайрге байланысты заңгер және саясаткерге салынды. Арнистон Адамның жобалаған кең аумағын, партерді, каскадты және Артур тауына бағытталған негізгі аллеяны қамтиды. Адамның 1730-шы жылдардағы маңызды жұмысы – Дафф үйі, ол жергілікті және шетелдік ықпалдарды үйлестіре отырып, «барокко киіміндегі ортағасырлық сарай» ретінде таныстырылды. 1735 және 1739 жылдар аралығында салынған Дафф үйінің құрылысында Адам Уильям, лорд Браконың мердігері және сәулетшісі болды. Джеймс Гиббс лорд Бракоға басқа үй салдырған еді, бірақ ол Даффтың тапсырысын қабылдамады және оның орнына Адамды ұсынды. Дафф үйінің басты қасбеті биіктігімен және бұрыштағы биік мұнараларымен ерекшеленеді, бұл үйдің тік болуын күшейтеді. Бұл стиль Адаммен бірге Дун үйінде жұмыс істеген әуесқой сәулетші, қуғынға түскен Якобит Мар графының жобаларымен байланысты. Гамильтон герцогының «Иттер үйі» және Гамильтон маңындағы аңшылық үйі – Шателхеролт 1743 жылы аяқталды. 1730 жылдары Адам Таймут қамалын кеңейтіп, бақтарды жобалады, бірақ оның жұмысы 19 ғасырда қазіргі ғимарат үшін орын жасау үшін көп бөлігімен бұзылды. 1746 жылдан бастап Адам «Бас инспектор» және мердігер ретінде Роджер Морристің готикалық дизайнымен Инверарай қамалының құрылысын қадағалады. Оның рөлі – клиент, Аргиллдің 3-ші герцогы Арчибальд Кэмпбеллдің атынан сәулетшімен хат алмасу және Морриске егжей-тегжейлі дизайн бойынша кеңес беру болды. Сондай-ақ, Инверарайдағы жаңа қаланың жоспарының алғашқы нұсқасын ұсынды. Оның соңғы архитектуралық жұмысы 1744 жылы Лорд Ловат үшін Доуни қамалындағы жаңа үйге арналған еді. Тас жеткізілді, бірақ құрылыс басталған жоқ, өйткені Лорд Ловат 1745 жылғы Якобит көтерілісіне қатысты және оның мүлкі үкіметтік әскерлермен тоналып алынды.

Қоғамдық ғимараттар

Адамның алғашқы қоғамдық құрылыс тапсырыстары Абердинде болды, онда ол 1729 жылдан 1730 жылға дейін қала үйін, немесе қала әкімшілігін салды, ол кейіннен бұзылыпты, сондай-ақ 1730 жылдан 1732 жылға дейін Роберт Гордонның ауруханасын салды, қазір тәуелсіз мектеп. Әлемдегі алғашқы емханалардың бірі саналатын ол, дәрігер Александр Монроның қадағалауымен құрылып, 1884 жылы бұзылды. Құрылыстың қалдықтары қаланың әртүрлі жерлерінде табылуы мүмкін. Эдинбургте Адам 1738 жылдан 1741 жылға дейін Джордж Уотсонның ауруханасын салды, ол 2004 жылы бұзылды, ал 19 ғасырда Дэвид Брайс оны жаңа Корольдік аурухананың бір бөлігі ретінде қосты. 1747 жылы ол Инвернесске жақын орналасқан Форт-Джордж үшін тас және кірпіш жұмыстарын жүргізуге шақырылды, алайда жоба Адамның қайтысынан аз уақыт бұрын ғана басталды. 1760 жылға дейін әр жазда оның ұлдарының бірі Форт-Джорджте полковник Скиннердің, Солтүстік Британияның бас инженерінің басшылығымен жұмыстарды қадағалап өткізді. Дегенмен, екі жағдайдың да Уильям Адамның еңбегіне тікелей қатысы болған жоқ. Теориялық емес, практикалық адам болғандықтан, Адам құрылыс дизайнының бағытына тікелей әсер ететін жеткілікті күшті стильді дамыта алмады. Оның сәулет тарихына қалдырған ең маңызды мұрасы – үш сәулетші ұлы, әсіресе Роберт Адам, оның «Адам стилін» жасаушы ретіндегі жетістіктері әкесінікінен асып түсті. Роберт өзінің стилін Римде ұзақ оқығаннан кейін қалыптастырғанмен, Джон Флеминг үш ағайындының жұмысына әкесінің де ықпалы бар екенін анықтады және архитектурадағы «қозғалыс» Адам қағидасы Уильямның Ванбруға деген құрметінен шабыттанғанын болжайды. Нақтырақ айтқанда, Флеминг аталарымен жұмыс істеу ағайынға сәулет өнерінің техникалық аспектілерін жақсы меңгеруге және олардың басқа жағдайда қол жеткізе алмайтын клиенттермен танысуға мүмкіндік бергенін атап өтеді.

Сыншыл бағалау

Адамның замандастары оның "архитектурадағы шеберлігін" мақтағанмен, соңғы архитектура тарихшылары оның жұмысының сапасы әртүрлі екенін анықтады. 18-19 ғасырларда ол Шотландияның "әмбебап архитекторы" ретінде қабылдалды, ал 19 ғасырдың соңында Макгиббон мен Росс "Шотландияның қамал және тұрғын архитектурасында" Уильямның таланты ұлы Робертке "кем дегенде" тең екенін айтты. 20 ғасырда Адамның жұмысына көбірек сынды көзқарас қалыптасты. Мысалы, Иан Ханна "Тастан құрылған Шотландия тарихында" (1934) Адамды "бірқатар қарапайым классикалық сәулетші" деп тапты. Артур Т. Болтон Роберт пен Джеймс Адам туралы (1922) толық еңбегінің кіріспесінде әкесінің жұмысын "ауыр және қарапайым" деп, "Ванброу мен Гиббстен Кентке дейінгі идеялардың жинағы" ғана деп есептеді. Джон Флеминг оның "көпшілік кітаптардан дұрыс өңделмеген, арнайы импровизацияларына" көңілі толмады және оған "архитектор ретінде үлкен атаққа ие болуға болмайды" деп шешті. Джон Саммерсон "Architecture in Britain, 1530–1830" (1953) еңбегінде Адамның жұмысын ескермеді, себебі ол, мысалы, Хаддо Хаустағыдай, ағылшын палладиандық канондарына сәйкес келмейді. Джон Флеминг пен Колин МакУильям Адамның ең жақсы жұмысын серіктестікте жасағанына келіседі. Флемингтің Адам "өз пікірі бар және талғампаз адамның басшылығымен ең жақсы жұмыс істеді" деген пікірін МакУильям қайталап, Уильям Адам "әрқашан ең жақсысын жасады, бірақ ең жақсы архитектуралық жұмыстарын жасағанда бастапқы кітаптарымен ғана емес, сонымен қатар жандара саналармен байланыста болды" деді. Джон Адам Блэр Адамды өзінің ұлы, заңгер және саясаткер Уильям Адам KC-ға берді, оның ұрпақтары осы иелікті сақтап келеді, және олардың арасында бірнеше белгілі саясаткерлер, әскерилер және мемлекеттік қызметкерлер бар.