Кіріспе

Шотланд суретшісі (1785–1841)

Сэр Дэвид Уилки (18 қараша 1785 – 1 маусым 1841) – шотланд суретшісі, ең әйгілісі жанрлық сахналарымен танымал. Ол тарихи сахналар, портреттер, соның ішінде ресми түрдегі патшалық портреттер, және Еуропа мен Таяу Шығысқа жасаған саяхаттарынан алынған көріністер сияқты түрлі жанрларда сәтті сурет салған. Оның негізгі жұмыс орны Лондон болды, бірақ ол Гибралтардан теңізде қайтыс болып, Таяу Шығысқа жасаған алғашқы сапарынан оралғанда жерленді. Оны кейде "халық суретшісі" деп те атады. Ол король Уильям IV және королева Викторияның ресми суретшісі болды. Патшалық портреттерінен басқа, бүгінде оның ең танымал суреті, әлдебір "Челси зейнеткерлері" 1822 жылғы Ватерлоо туралы хабарды Апсли үйінде оқып отырған картинасы болар.

Ерте өмір

Дэвид Уилки 1785 жылғы 18 қарашада Шотландияның Файф графтығындағы Питлесси қаласында дүниеге келген. Ол Культс, Файфтың шлюхтерлік миссионерінің ұлы еді. Кэролайн Уилки оның туысы болған. Ол өнерге деген сүйіспеншілігін ерте жасынан қалыптастырды. 1799 жылы Питлесси, Кингскеттл және Купар мектептерінде оқығаннан кейін, әкесі оның суретші болуына бастапқыда келіспеді. Левен графының ықпалымен Уилки Эдинбургтегі Трастилер академиясына қабылданды және Джон Грэмнің басшылығымен өнерді оқуға кірісті. Уильям Алланнан (кейіннен сэр Уильям Аллан және Шотландия Корольдік академиясының президенті) және Уилкидің туындыларын граверлеген Джон Бернеттен оның алғашқы оқулары, табандылығы мен жақын қолдану қабілеті, жәрмеңкелер мен базарларды аралауы, және оның эскиздер кітабына ерекше және суретте немесе оқиғада көзге түсетін нәрселерді түсіруі, сондай-ақ Александр Карс пен Дэвид Аллан есімді екі шотланд суретшісінің қарапайым өмірден көріністерін бейнелейтін туындыларына деген құрметі туралы қызықты әңгімелер жеткен. Оның осы кезеңдегі суреттерінің ішінде Макбеттен алынған сюжет, Прозерпинаны іздеген Церера және Диана мен Калисто туындылары бар, соның ішінде 1803 жылы Трастилер академиясынан он гинеялық сыйлық алған. Сол жылы салған өзінің және анасының қарындашпен суреттері, қазір Букклех герцогының қолында сақтаулы, Уилкидің өте шеберлікке және мінезді бейнелеу қабілетіне жеткенін көрсетеді. Аллан Рамзидің бір көрінісі және Гектор Макнейлдің "Шотландияның қайғысы" балладасы бойынша жасалған эскиз кейіннен танымал "Ауыл саясаткерлері" туындысына айналды. 1804 жылы Уилки Трастилер академиясын тастап, Культсқа оралды. Ол сол жердегі пасторлық үйге орналасып, өзінің алғашқы маңызды суреті – "Питлесси жәрмеңкесін" (суреттеме) салуға кірісті, онда шамамен 140 адам бейнеленген, және ол көршілерінің және отбасы мүшелерінің портреттерін салған. Бұл күрделі фигуралық туындыдан басқа, Уилки сол кезде үйде де, Кингхорн, Сент-Эндрюс және Абердинде де портреттерге көп тапсырыс алды. 1805 жылдың көктемінде ол Шотландиядан Лондонға кетті, өзімен бірге "Жақсылық ақысы" немесе "Ауылдық сарбазды" алып кетті, ол көп ұзамай 6 фунт стерлингке (2021 жылы 512,50 фунт стерлинг) сатылды. Бұл туынды 1806 жылы Корольдік академияда көрсетілген кезде үлкен қызығушылық тудырды, ал келесі жылы суретшінің өмір бойы досы сэр Джордж Бомонттың тапсырысы бойынша "Соқыр скрипкашы" туындысы жарық көрді.

Тарихи көріністер

Уилки енді тарихи көріністерге көшті және Александр Дэвисон құрап жатқан ағылшын тарихының галереясы үшін Нейтерд коттеджіндегі Альфредтің суретін салды. Ол картинаны аяқтаған соң, жанрлық суреттерге қайта оралып, «Карта ойнаушылар» және 1807 жылы туған ауылына сапар барысында жұқтырған қызбадан жазылған кезде салынған тамаша «Жалыққан күн» суретін жасады. Оның келесі үлкен жұмысы – «Пивохана есігі», кейін «Ауыл мерекесі» деп аталды (қазір Ұлттық галереяда), оны Джон Джулиус Ангерштейн 800 гинеяға сатып алды. 1813 жылы оған шаһзада-регенттің тапсырысымен танымал «Көзі жоқтар ойыны» картинасы жарасты, ал 1818 жылы оған «Пенни тойы» картинасы қосылды.

Құрметтер

1809 жылы қарашада ол Корольдік академияның заңдарында белгіленген жасқа толуға шамалы жеткен кезде академияның мүшесі болып сайланды, ал 1811 жылы ақпанда толық құқықты академик атанды. 1812 жылы ол Палл Моллда өзі жинаған туындыларының көрмесін ұйымдастырды, бірақ бұл тәжірибе қаржылық жағынан табыссыз болды.

Құрлықтағы саяхат

1814 жылы ол өзінің кабинеттік суреттерінің ең нәзік және кемелді аяқталғандарының бірі – «Таныстыру хаты»н жасады. Сол жылы ол континентке алғашқы сапарын жасады, ал Парижде Луврде жиналған өнер туындыларын тиімді және қуанышпен зерттеді. Сол кез туралы қызықты мәліметтер оның фактілерге негіделген күнделігінде және оның жолдасы, Бенджамин Хейдон мен ағасы Седомирдің көркем әңгімелі күнделігінде сақталған. Отанға оралғаннан кейін ол өзінің ең танымал және драматикалық туындыларының бірі – «Жалдау үшін жинау» жұмысын бастады. 1816 жылы ол өзінің көптеген суреттерін граверлеген Раймбахпен бірге Нидерланды мен Бельгияны аралап шықты. Бавария королінің тапсырысы бойынша салынған «Тәуелділікті оқу» 1820 жылы Мюнхендегі Жаңа Пинакотекада аяқталды. Екі жылдан кейін, 1816 жылы Веллингтон герцогы тапсырыс берген және 1200 гинеяға (2021 жылы £102,600) бағаланған «Челси зейнеткерлері Ватерлоо хабарламасын оқып отыр» деген үлкен суреті Корольдік академияда қойылды. 1817 жылы Шотландияға қайтып келгеннен кейін ол сэр Уолтер Скотт пен оның отбасын суреттеді, («Эбботсфорд отбасы» деп аталды) – шотланд шаруаларының киіміндегі кішкентай толық бой суреттері бар кабинеттік өлшемдегі сурет, бұл сурет сэр Адам Фергюсонның Эбботсфордқа сапары кезінде берген тапсырысы бойынша салынды.

Король Георг IV Шотландияға сапармен келді

1822 жылы Уилки Эдинбургке сапар шекті, Шотландияға король Георг IV-нің сапарынан сурет салуға лайықты тақырыпты таңдау үшін. Корольдің Холируд сарайының кіреберісінде қарсы алынуы соңында таңдалған оқиға болды; және келесі жылы, суретші Рейберн қайтыс болғаннан кейін Шотландияның Корольдік суретшісі болып тағайындалғанда, ол монархтан позда алуға мүмкіндік алып, осы тақырып бойынша тынымсыз жұмыс істей бастады. Бірақ оны аяқтауға бірнеше жыл кетті; себебі, барлық осындай салтанатты жұмыстар сияқты, бұл да суретші үшін қиын, жағымсыз және аяқталғаннан кейін қанағаттандырмайтын тапсырма болып шықты. Оның денсаулығы күшті жұмыс пен ауыр тұрмыстық сынақтар мен жауапкершіліктерден зардап шекті.

Шетелдік сапарларға тағы үш жыл

1825 жылы ол шетелге саяхаттауға тырысты: Парижді аралағаннан кейін Италияға барды, онда Римде баспагерлерінің банкроттығынан туған жаңа апаттар туралы хабар алды. 1826 жылы Топлиц пен Карлсбадта ем алуға тырысты, бірақ көп пайдасы болмады, содан кейін Уилки Италияға, Венеция мен Флоренцияға қайта оралды. 1827 жылдың жазын Женевада өткізді, онда ол "Дория ханшайым паломниктердің аяқтарын жуып жатыр" суретін салуға жеткіліктідей жазылып алды. Бұл туынды, Римде салған бірнеше кішкентай суреттері сияқты, суретшінің айналысқан итальяндық өнердің күшті ықпалында болды. Қазан айында Испанияға өтіп, 1828 жылдың маусымында Ұлыбританияға оралды. Осы үш жылдық шетел саяхатының Уилки өнеріне тигізген әсерін бағалау мүмкін емес. Бұл стильдегі толыққанды өзгеріс болды. Ұлыбританиядан кеткенге дейін ол негізінен голланд жанрлық суретшілерінің ықпалында болды, олардың техникасын мұқият зерттеді, сурет салар кезде студиясында жиі олардың туындыларын үлгі ретінде ұстады және олардың әдісін ағылшын және шотланд өмірінің көріністерін бейнелеуге қолданды. Тениерс оның басты ұстазы болған сияқты; оның ертерек туындыларында осы шеберге тән өткір, нақты, жандағы сенімділік, сәл басылған түс және айқын, күміс сұр тонды кездестіреміз. Ал оның кейінірек кезеңіндегі туындыларында – "Челси зейнеткерлері", "Хайленд виски зауыты" және "Қабырғадағы қоян" сияқтылар, Бёрнеттің екінші стилінде орындалған, бірақ оны оның алғашқы стилінің дамуы және жетілуі деп қарастыруға болады. Ол Тениерстің қасиеттерін Остадқа тән байлық пен толықтырумен біріктіре бастады. Бірақ енді ол итальяндық шеберлердің, Диего Веласкестің және ұлы испан суретшілерінің әсеріне ілесіп, олардың сиқырын сезінді.

Кейінгі жылдар

Уилки өзінің соңғы кезеңінде салған жұмыстарында, бұрынғы туындыларының егжей-тегжейлі өңдеуін, нәзік бітіруін және сәлге боялған түстерін, кең жайылған стильмен, әсердің зордығымен, тонның байлығымен және күшті, жарқыраған түстермен алмастырды. Оның тақырыптары енді жанрлық суретшінің қарапайым тұрмысына жатпады: кең әдісімен ол көбінесе шетелдегі саяхаттарынан туған ойлармен тарихтан көріністерді бейнелеуге тырысты. Оның стильдік және тақырыптық өзгерісі сол кезде қатты сынға ұшырады; ол біршама дәрежеде бұрынғы туындыларының таныс тақырыптарына, қызығушылығына және әсерлілігіне көңіл бөлген жұртшылықтың ықыласын жоғалтты, және оның өнерінің осы соңғы кезеңі оларды жетелеуге тырысқан тарихи сахналарға іздеуге аздап дайын болды. Халықтың бағасының негізінде шындық жатты: Уилки, шын мәнінде, жанрлық суретші ретінде ең ұлы болды. Бірақ оның стильдік өзгерісі техникалық тұрғыдан тым қатал сынға ұшырады. Оның кейінгі жұмыстары, әрине, формасы мен сызбалары бойынша бұрынғы туындыларына қарағанда жиі кемшіліктерге толы болса да, олардың кейбіреулері ("Күйеу қалыңдық", 1838 жыл) басқару шеберлігі мен күрделі және күшті түстердің үйлесімділігін меңгеруде нақты дамуды көрсетті. Уилкидің шетелдік тақырыптары – Пиффери, принцесса Дориа, Сарагосаның қызы, испандық Подадо, партизандық кеңес, партизанның отбасымен қоштасуы және партизанның отбасына оралуы – ағылшын патшалық коллекциясына өтті; бірақ Толедоның екі испан монахы, сондай-ақ, мойындаушының мойындауы, Лансдаун графына тиесілі болды. Ұлыбританияға оралғаннан кейін Уилки Холируд сарайына корольдің келуін аяқтады – оның бұрынғы және кейінгі стильдерінің ерекше үйлесімі, Хейдонның «май мен су сияқты» деп атаған «қоспасы». Оның Джон Нокстың қауым иелері алдындағы уағыздауы да шетелге кеткенге дейін басталған еді; бірақ ол кейінгі стильде салынды, сондықтан өңдеу мен бейнелеуде қанағаттанарлық бірлік пен үйлесімділікке ие болды. Бұл суретшінің кейінгі кезеңіндегі ең сәтті туындыларының бірі болды. 1830 жылдың басында Уилки сэр Томас Лоуренстің орнын басып, корольдің ресми суретшісі болып тағайындалды, ал 1836 жылы ол рыцарлық атаққа ие болды. Оны соңына дейін қамтыған негізгі суреттер: Ла Рабидадағы монастырдағы Колумб (1835); Фонтенблодағы Наполеон мен Пий VII (1836); Жозефина және бақсы (1837); Королева Викторияның алғашқы кеңесіне төрағалық етуі (1838 жылы көрмеге қойылды); және генерал сэр Дэвид Бэйрд Типпу Сұлтанның денесін табуы (1839 жылы аяқталды). Ол портреттер салумен де көп айналысты, оның көптеген туындылары патшалық тапсырыстар болды. Оның портреттері көрнекті және жалпы композициясы бойынша өте жақсы, бірақ бет-әлпеттері көбінесе сызу және мінездемеде жетіспейді. Ол модельдерін жақсы жағынан көрсетуге сирек сәттілікпен қол жеткізді, ал оның әйелдер портреттері, әсіресе, көбінесе қанағаттандырмады. Оның кабинеттік өлшемдегі портреттерінің жақсы мысалы – сэр Роберт Листонның портреті; оның В. Эсдейлге ұқсауы – үш төрттен бір бөлігі; ал оның ең жақсы толық бой портреттерінің бірі – Купар қалалық залындағы Лорд Келлидің галереялық портреті. 1840 жылдың күзінде Уилки шығысқа сапар шегуге шешім қабылдады. Нидерланды мен Германиядан өтіп, Константинопольға жетіп, Сириядағы соғыс салдарынан тұтқындалған кезде жас сұлтанның портретін салған. Содан кейін ол кемемен Смирнаға барып, Иерусалимге сапар шекті, онда ол шамамен бес апта бойы тығыз жұмыс істеді. Оның соңғы жұмысы Александрияда салған Мұхаммед Әли пашаның портреті болды. Қайтып келе жатқанда ол Мальтада ауруға шалдығып, Гибралтарға дейінгі сапарының қалған бөлігінде ауырған, ақырында 1 маусым күні таңертең Британияға бара жатқанда теңізде қайтыс болды. Оның денесі Гибралтар шығанағының тереңіне жіберілді. Уилкидің өлімін Джозеф Мэллорд Уильям Тернер «Бейбітшілік – теңізде жерлеу» атты майлы суретімен еске алды.

Жетістіктер

Аллан Каннингхэмнің Сэр Дэвид Уилкидің өмірі, суретшінің күнделіктері мен оның байқаушы және жақсы ойластырылған "Көркем туындыларға сыни ескертпелері" 1843 жылы жарық көрді. Редгрейвтің "Ағылшын мектебінің суретшілерінің ғасыры" және Джон Бернеттің "Көркем өнер туралы практикалық эсселері" де оның туындыларын сын тұрғысынан бағалау үшін пайдалы болады. Оның суреттерінен жасалған өте көп және сапалы гравюралардың тізімін 1840 жылғы қаңтардағы "The Art Union" журналында табуға болады. Суретшілік шеберлігінен басқа, Уилки тамаша гравер де болды. Оның ең жақсы гравюралары, мысалы, "Жақсы киінген адам" (Лейнг, VII), "Папа түкірмеге қарап отыр" (Лейнг, VIII) және "Қолдар отыратыны" (Лейнг, IV) сияқты туындылары, ең ұлы граверлердің жұмыстарымен тең деңгейде. Өмірінде ол жеті пластинкадан тұратын жинақ шығарды, ал 1875 жылы Дэвид Лейнг оның офорттары мен құрғақ нүктелерінің толық сериясын каталогтап, жариялады, сондай-ақ жоғалған бірнеше мыс пластиналардың орнын репродукциялармен толтырды, осы еңбектерін "Дэвид Уилки мен Эндрю Геддестің гравюралары" деп атады.

Мұра

Уилки өзінің әріптесі, академик Уильям Коллинстің ұлының шайқас атасы болды. Бала екеуінің де есімімен аталып, жазушы Уилки Коллинз ретінде танымал болды.

Көркем шығармаларда

Розамунде Пилчердің "Қысқы күн тұрысы" романында шынайы Вилки суреті ме, әлде көшірмесі ме деген сұрақ (жауабы кітаптың екінші жартысында ғана беріледі) маңызды рөл атқарады.