Кіріспе

1918 жылы Александр Блок жазған өлең. «Он екі» (Lang ru) – Александр Блоктың даулы, ұзын өлеңі. 1918 жылдың басында жазылған бұл өлең 1917 жылғы Қазан революциясына поэзиялық жауаптың алғашқы үлгілерінің бірі еді.

Өмірбаян

Поэма суреттейді он екі Қызыл гвардияшының (он екі елшіге теңестірілген) революциялық Петроград көшелерімен марш жасауын, олардың айналасында қаһарлы қысқы боран ашулы түрде соғып тұрғанда. Поэмадағы он екі елшінің көңіл-күйі, буржуазиялық және контрреволюциялық деп саналатын нәрселерге деген негізгі және тіпті садистік агрессиядан қатаң тәртіпке және "революциялық міндет" сезіміне дейін ауытқып, тербеліп тұрады. Он екінің арасынан шыққан, бірақ революциялық көңіл-күйде емес Иванмен бірге ұсталған бір әйел, он екінің бірі (Петр) тарапынан өлтіріледі. Ол оқиғадан ерекше әсер алғандай көрінеді және кейін жолдастарына бұл әйелге ғашық болғанын айтады. Бірақ, қалғандары оған осы революциялық уақытта жеке трагедиялардың маңызы жоқ екенін еске салғаннан кейін, кісі өлтіруші өзінің нығайтылған бейінін қайта алып, маршқа қатысады. Өлеңнің соңғы шумағында, ең көп дау тудырған жері – қарлы боранда Иса Мәсіхтің кейпі көрінеді, ол он екінің маршын бастап келеді. "Көңіл-күй жасайтын дыбыстар, полифониялық ырғақтар және қатал, жаргон тілі" (Encyclopædia Britannica осылай сипаттағандай) арқасында "Он екі" Блокты көптеген жанкүйерлерінен тез арада алшақтатты. Айыптаулар қорқынышты талғамсыздықтан бастап, жаңа большевиктік билік алдындағы құлшынысқа және бұрынғы идеалдарына сатқындыққа дейін жетеді. Екінші жағынан, көптеген большевиктер Блоктың мистикасын және аскетизмін, әсіресе Мәсіх туралы айтылуын жек көреді. 1918 жылдың 3 наурызында социалистік революциялық газет "Еңбек туы" басылымда жарық көргеннен кейін, поэма ресейлік зиялы қауымның басым бөлігі тарапынан сыналып, шабуылға ұшырады. Блоктың бұрынғы жанкүйерлері, әріптестері және тіпті достары онымен қарым-қатынасын үзді. Академик Шкловскийдің айтуынша, "Он екіні" түсінгендердің саны аз болды, себебі барлығы Блокты әрқашан қастерлі тұлға деп санады. Шкловский Пушкиннің "Қола аттысымен" салыстырған қылмыстық-революциялық Петроградты бейнелейтін "Он екі" картинасы жаңа суреттерге ие болды. Ол: "Он екі – ирониялық туынды. Ол тіпті халықтық ұйқаспен емес, "жарық" тілінде жазылған. Савояровтың көшедегі әншілер стилі". Шкловский Савояровтың "рагг" жанрындағы әндері туралы айтты, онда ол қылмыскерге ұқсап киініп, сахнаға шығар еді. Хореограф Джордж Баланчин Савояровтың ұрылар әндерін орындағанын еске алады: "Алёша, ша! – жарты тонға төмен, жалғанды айтуды тоқтатыңыз". Соғыс кезінде Савояров Александр Блокпен кездеседі, ол 1914-1918 жылдары оның кинотеатрлар мен кафелердегі концерттеріне онша рет қатысқан. Кейде Блок өзінің өлеңдерін және пьесаларын оқып беретін актерлерді алып келетін. 1918 жылы ол әйелі Любовь Менделеева Блокқа Савояровтың қойылымдарын көрсетті, осылайша ол оның эксцентрикалық мінез-құлқын "қабылдап" алуына мүмкіндік берді ("Он екі" поэмасын оқу үшін). Ол күнделігіне былай деп жазды: "Люба ақыры Савояровты көрді, ол турнеде шағын түрінде ойнайды. Егер "миниматурада" шынайы өнер болса, неге ол тамақтан кейін және кешкі астан бұрын әрдайым өнер көрсететін александриялықтардың талантын өлшеуге болады?" Блок "Он екіні" өзі оқымады, өйткені ол оны жақсы оқи алмайтын. Әдетте, оның әйелі оны оқып беретін. Бірақ Любовь Блоктың "Он екіні" оқығанын тыңдаған көрермендердің пікірінше, ол "жаман театралдылыққа" түсіп, нашар орындады. "Иығына дейін жеткен қолы бар үлкен әйел сахнаға асығып шығып, қатты айқайлап, ыммен сөйлеп, отыра қалып, қайтадан секіріп тұрды". Кейбір тыңдаушыларға Блоктың Любовь Дмитриевнаның оқығанын тыңдағаны да ұнамайтын сияқты көрінді. Бірақ бұл мүмкін емес еді, өйткені Блок оған әрдайым кеңес беріп, оны Савояровтың концерттеріне алып бару сияқты өлеңді қалай жатқанын көрсетті. Блок "Он екі" поэмасын дәл осылай, әсіресе, қатал және эксцентрикалық түрде, Савояровтың Санкт-Петербургтегі қылмыскер рөлін ойнағандай етіп айту керек деп ойлаған. Алайда Блоктың өзі оқуға үйренбеген, оқығысы да келмеген. Ол үшін, өзі айтқандай, "сатиралық әндерді жырлайтын әртүрлі ақын" болу керек еді.