Кіріспе

4 ғасырдағы Кесария епискобы және қасиетті Акакий (Ἀκάκιος; туған күні белгісіз, 366 жылы қайтыс болды) – христиан епискобы, шыққан орыны Сирия болған болуы мүмкін; Акакий Евсевийдің шәкірті және оның өмірбаянын жазған, сондай-ақ Кесария Палестина епископтығының ізбасары болды. Акакий ең бастысы Иерусалимдік Кириллға қарсы қаһарлы оппозициясымен және кейін Ариан дауларының аса шиеленіскен кезеңдерінде атқарған рөлімен еске алынады. Оның атымен Акакий теологиялық қозғалысы аталды. Әйгілі Григорий Назианздің жиырма бірінші уағызында автор Акакийді «ариандардың тілі» деп сипаттайды.

Арийлер партиясының беделді мүшесі

Өмір бойы Акаций бір көзді (грекше ό μονόφθαλμος) деген лақап атымен белгілі болды; бұл, әрине, жеке кемшілігінен туындаған, бірақ сонымен қатар оның мінез-құлқының тұрақсыздығына және күдікті, екіұшты сөздер айту шеберлігіне байланысты сарказмдық атау болуы мүмкін. 341 жылы Акаций Антиохия соборында болды, онда император Констанций II қатысқанда тоқсан епископтан тұратын топ "Алтын базиликаны" киелі деп жариялады және ол осы кезде жасалған екіұшты дінге қол қойды, онда "Homoousion" термині және "зат" туралы барлық айтылған сөздер алынып тасталды. Осы себепті, Евсевийлік партияның басқа епископтарымен бірге, 343 жылы Сардика соборында ол қызметтен алынды. Өз үкіміне наразылық білдірген ол, басқа епископтармен бірге Филипполис қаласына қашып, онда судьяларына, соның ішінде Папа Юлий мен Кордобалық Хозийге қатысты айыптау және шеттету туралы үкім шығаруға көмектесті. Никейліктер тарапынан оған тағайындалған жазалар оның беделін кеміткен жоқ. Иеронимнің сөзіне сүйенсек, Констанций II-ге деген оның ықпалы осы жылдар бойына соншалықты зор болғандықтан, 357 жылы Папа Либерий қызметтен алынып, жер аударылғанда, Акаций Феликс антипапасын оның орнына тағайындауға қол жеткізді.

Иерусалимдік Кириллмен келіспеушіліктер

358 жыл Акакий мен Иерусалим епископы Кирилл арасындағы жанжалдың шегіне жеткен жылы болды. Иерусалимнің Кирилі тағайындалғаннан кейін көп ұзамай туған түсініспеушілік, көбінесе канондық үстемдік мәселесіне байланысты болды. Бірнеше жыл бойы дінсіздік туралы айыптаулар мен қарсы айыптаулар одан әрі жалғасты, содан кейін Акакий палестиналық епископтардың көмегімен Кириллдің қызметтен алынуын қамтамасыз етті, олар оны мойынбұрушылық айыбын қарауға көндірді. Кирилл жер аударылды, бірақ екі жыл ішінде Селеукия соборының шешімімен шіркеуіне қайта келді. Алайда, Акакийдің император Констанций II алдындағы ықпалы Кириллдің Иерусалимдегі қызметін қайта орнатуға кедергі келтірді, және 360 жылы Кирилл тағы да айыпталып, бұл жолы Константинополь синодында сотталды. Кирилл мойынсұнып, 361 жылы император Юлиан таққа отырғанға дейін елден кетіп, шіркеуін тастап кетті.

Селеукия Синоды

Акаций Констанций II шақыруға ұсынған экуменикалық кеңесті екіге бөліп, оның құзырын жойған дінбасылардың арасында басты рөл атқарды. Батыс епископтары 359 жылы Риминиде бас қосса, ол Шығыс әріптестерімен бірге Сириядағы Селеукия Исаурияда (қазіргі Силифке, Түркия) жиналды. Сол жерде Акакий өзінің атымен аталған, қарбалас топқа жетекшілік етті. Көпшілік Антиохияның жартылай ариандық имандылығын ("Арнау имандылығын") бекіткен соң, Тарс Сильван Луциандық имандылығын растауды ұсынды, бірақ Акакий және оның тобы наразылық таныту үшін жиналыстан шығып кетті. Осыған қарамастан, имандылық келесі күні таңертең жабық есіктердің артында қол қойылды, ал Акакий бұл әрекетті дереу "қараңғылықтың ісі" деп сипаттады. Сәрсенбі күні Анкиралық Василий мен Константинопольдік Македоний I, Пуатьелік Иларий, Иерусалимдік Кирилл және Евстафий келді. Кириллдің өзі де айыпталып жатқан еді, және Акакий оның және басқа да айыпталған епископтардың жиналысқа оралуын қабылдамады, олар кеткенше. Ұзақ пікірталас барысында оның жоспары мақұлданды, Констанций II-нің өкілі Леонас тұрып, Акакийдің қолына берген жаңа имандылықтың көшірмесін оқыды. Ол "Гомоусион" және "Гомоиусион" терминдерін "Жазбадан бөтен" деп қарастырды, "Аномеон" терминін анафемалады және Ұлдың Әкеге "ұқсастығын" анық мойындады. Жартылай ариандық көпшілік бұл формуланы қабылдамады, ол "Ұлдың Әкеге ұқсастығын" "тек қана ерік бойынша ұқсастық" (oμοιον κατα την βούλησιν μόνον) деп түсіндірді, және Акакийді және оның жақтастарын қызметтен шеттетуге шешім қабылдады.

Константинополь Синоды және оның салдары

Акакий мен оның жақтастары сот шешімін күтпей, Константинопольге барып, императорға шағымдарын жеткізді. Акакий тез арада Констанций II-нің назарына ілікті. Константинопольде жаңа кеңес шақырылды, оның басшысы Акакий болды. Оның тың еңбегінің арқасында кеңес Риминилік Иманды қабылдады. Жеңіске жету үшін, ол Антиохиялық Евдоксиймен бірге Никея кеңесінің қаулыларын және Гомоузион туралы әңгімені тоқтатуға бар күштерін жұмсады. 361 жылы Шығысқа қайтқанда Акакий және оның жақтастары бос қалған епископтықтарға жаңа епископтарды сайлады, ал Мелетий Антиохия епископы болды. Никеялық Жовиан императорлық таққа отырғанда, Акакий пен оның достары пікірлерін өзгертті және 363 жылы өз еріктерімен Никеялық сенімін қабылдады. 364 жылы Арийлік Валент император таққа отырғаннан кейін Акакий қайтадан арийшілдікке қайтып, Антиохиялық Евдоксиймен бірікті. Бірақ ол Лампсакідің македониялық епископтары кеңесінде қолдау таппады, ал Селеукиядағы оның қызметтен алынуы бекітілді. Барониус айтуынша, ол 366 жылы қайтыс болды.

Әдеби шығармалары

Акакий – зор білімді дін қызметкері, ғылымның меценаты, Евсевий құрған Кесария кітапханасын пергаменттермен байытқан. Ол «Нақыл сөздер» кітабына арналған он жеті томдық трактат жазды, сондай-ақ алты томдық «Әртүрлі мәселелер» (грекше σύμμικτα ζητηματα) немесе түрлі тақырыптарға арналған эсселер жазды; мұның бәрі және басқа да кітаптары, мысалы, Евсевий туралы жазған өмірбаяны, қазірде жоғалып кеткен. Ал, Саламис Епифаний өзінің «Панарион» еңбегінде Акакийдің Анкиралық Марцелге қарсы «Антилогия» еңбегінің маңызды бір бөлігін сақтап қалды.