Кіріспе
Нью-Джерси штатындағы қарулы қақтығыстар, АҚШ
1967 жылғы Ньюарк көтерілісі – Нью-Джерси штатының Ньюарк қаласы көшелерінде болған зорлықты, қарулы қақтығыстың бір эпизоды болды. 1967 жылдың 12-17 шілдесі аралығында төрт күнге созылған Ньюарк көтерілісі кем дегенде 26 адамның қаза болуына және жүздеген адамның ауыр жарақаттануына әкелді. Көптеген ғимараттар қиратылып, өрт сөндірушілердің арасында өрттердің шығуы салдарынан зақымданып немесе жойылды. Қақтығыстың қызығында Ұлттық гвардия танктер мен басқа да әскери техникамен қаланы басып алуға шақырылды, бұл ұлттық баспасөзде кеңінен таралған және өте шоқтығушылық тудырған бейнелерге әкелді. Көтерілістен кейін Ньюарктың көптеген орта тап пен бай тұрғындары, сондай-ақ ақ жұмысшы табының көп бөлігі тез тастап кетті. Бұл жылдам қашқындық ондаған жылдарға созылған инвестициялардың төмендеуіне және қаланың құлдырауына, соның ішінде қылмыс деңгейінің өсуіне және бандиттік әрекеттерге әкелді. Ньюарк көтерілісі – қаланың өсіп келе жатқан афроамерикалық халқының, жақында сандық көпшілікке айналған, және ескі саяси құрылымы арасындағы ұзақ уақыт бойы қайнап келген қақтығыстың шешімді нүктесі болды. Бұл саяси табанды бұрынғы буын кезінде Ньюаркта орнатып алған афроамерикалық емес этникалық топтардың өкілдері басып алған. Жергілікті биліктегі эндемиялық коррупция және кең таралған нәсілдік дискриминация 1967 жылға дейін қаланың саяси билік құрылымына қара нәсілді халқының көбірек өкілдерін қосуға кедеріс келтірген болуы мүмкін. Сонымен қатар, Ньюарк көтерілісі – үлкен ұлттық құбылыстың бір бөлігі болды, ол «1967 жылдың ұзақ ыстық жазы» деп аталған АҚШ-та болған 150-ден астам нәсілдік көтерілістердің бірі еді. Кейбір тарихшылар қақтығыстың наразылық элементіне назар аудара отырып, оны 1967 жылғы Ньюарк көтерілісі деп атады.
Өмірбаян
Деиндустриализация және қала маңындағы аудандардың дамуы Ньюарк қаласының демографиялық өзгерістеріне маңызды үлес қосты. Ақ орта тап өкілдері Солтүстік Джерсидегі басқа қалаларға қоныс аударды, бұл елдегі ең ірі ақтардың қашуының мысалдарының бірі болды. 1944 жылғы Әскери қызметтен қайта оралу актісінің қабылдануына байланысты, Екінші дүниежүзілік соғыстан жақында оралған ақ ардагерлердің саны артып, Ньюарктан қала маңына көшіп кетті, онда ведомстволық тас жолдарға қол жеткізу жақсарған, төмен пайыздық мөлшерлемемен ипотека алуға және колледждерге түсуге мүмкіндік болды. Ньюарктан ақ ардагерлердің қала сыртындағы аудандарға көшіп кетуі тез арада Орталық бөлімге қара нәсілді адамдардың қоныс аударуымен алмастырылды. Алайда, қара нәсілділер жұмыс және тұрғын үй ісінде кемсітушілікке ұшырады. Нәсілдік белгілеу, «қызыл сызық» жүргізу және білім беру, оқыту және жұмыс орындарында мүмкіндіктердің шектелуі қаланың афроамерикандық тұрғындарының әлсіздік және құқықтарын жоғалту сезіміне әкелді. Әсіресе, көптеген адамдар саяси өкілдіктен шеттетілгенін және жиі полицияның қатыгездігіне ұшырағанын сезінді. Ньюарк полиция департаменті 1966 жылдың наурыз айында Қоғамдық қатынастар бюросын құрды. Ньюарк полиция департаментінің директоры Доминик Спина бюджеттік өтінішті қабылдамайтынын мәлімдеді, өйткені оның мақұлдануы екіталай болды. Бұл Орталық бөлімнің тұрғындарына ұнамады және аймақтағы жағдайдың шиеленісуіне әкелді, себебі тұрғындар полицияның қара нәсілді тұрғындарға қатыгездік жасаған жағдайларда жауапкершілікке тартылмайтынын көрді. Қаланың халқының 50%-дан астамы қара нәсілділерді құрады. Қара көшбасшылар Ньюарк полиция департаментінің ақ офицерлермен басымдықты сақтағанына наразылық білдірді, олар қара жастарды себепсіз тоқтатып, сұраққа тартатын. Ньюарктегі тәртіпсіздіктер Лос-Анджелестегі тәртіпсіздіктерден екі жыл кейін болды және нәсілдік шиеленіс жоғары болған кезде орын алды. Тарихшылар экономиканың құлдырауы, жұмыссыздықтың өсуі және ақ саясатшылар басқаратын, афроамерикандық тұрғындардың көпшілігі бар қаланың осы кезеңдегі шиеленісті күшейткенін айтады. Смит Оңтүстіктен келген, онда ол трубашы болған, бірақ шығындарын жабу үшін Ньюаркқа көшіп келген. Смит жергілікті такси компаниясында жұмысқа орналасып, Ironbound ауданында бір бөлмелі пәтерді және сары такси көлігін күніне 16,50 долларға жалға алды. Алғашқы тұтқындауға куә болған бір адам Растық теңдік конгресінің, Біріккен бостандық партиясының және Ньюарк қоғамдық жобасының мүшелерімен қосымша тергеу жүргізу үшін байланысқа түсті; оларға кейіннен Смиттің 4-ші округтік уақытша ұстау жанына кіруге рұқсат берілді. Полиция Смит алған жарақаттарды көргеннен кейін, оны Нью-Джерси штатындағы Ньюарктегі Бет-Исраел ауруханасына ауыстыруды талап етті, және олардың талабы қабылданды. Қала әкімі Аддоницио одан әрі зорлық-зомбылық болуы мүмкін деген алаңдаушылық білдірмеді. 13 шілдеде ол CORE өкілі Роберт Курвинмен, Эссекс округінің лауазымды адамы Эрл Харриспен, мұғалім Гарри Уилермен және UCC кеңесінің мүшесі Дьюк Мурмен кездесті. Олар қала әкіміне үш талап қойды: Аддоницио осы талаптарды қарастыру үшін 48 сағат керек екенін айтты. Кездесуден кейін ол Орталық бөлімге барды, онда оларға жауап беру үшін тез әрекет ету қажеттігін түсінді. Кездесу аяқталар тұсында Демократиялық қоғам үшін студенттер ұйымының Ньюарк бөлімшесінің мүшелері ауданда сағат 19:30-да 4-ші округте митинг өтетінін хабарлайтын қолмен жазылған парақтарды таратты. 14 шілдеде сағат 19:30-да Фредерик Тото атты полиция қызметкері Ньюарк көшелерінде патрульдік қызмет атқару кезінде атылды. Ол патрульші Бутроспен бірге көшеде патрульдік бақылауда болған кезде снайпер биік ғимараттан оларға атқылап, детектив Тотоны жаралады. Ол Санкт-Майкл медициналық орталығына жеткізілді, онда хирургтар оның өмірін сақтап қалу үшін операция жасады, бірақ сәтсіз аяқталды. Тото тәртіпсіздіктердегі алғашқы полиция құрбаны болды. Ол биік ғимараттан атып өлтірілгеннен кейін, 200-ден астам Ұлттық гвардия сарбаздары мемлекеттік және қалалық полициямен бірігіп, снайпер орналасқан деп саналған ғимаратқа оқ ашты, нәтижесінде 25 адам тұтқындалды. Руфус Консиль Тотоға оқ атылғаннан кейін қысқа уақыттан соң, кешкі ас ішкен стейкхаустан шығып бара жатқанда атып өлтірілді. Айзек Харрисон мен Роберт Ли Мартин де Тотоға оқ атылған жерге жақын жерде қаза тапты. Тотоның өлімі қаладағы тәртіпсіздіктерге еліміздің назарын аударды.
Racial profiling, redlining, and lack of opportunity in education, training, and jobs led the city's African–American residents to feel powerless and disenfranchised. In particular, many felt they had been largely excluded from meaningful political representation and often subjected to police brutality. Newark established a Community Relations Bureau in their police department as early as March 1966. Newark's Police Department director, Dominick Spina, rejected the budget request as he thought it would not be approved. This was much to the disliking to the residents of the Central Ward and it led to more tensions growing in the area as residents saw that in cases of police brutality on black residents, the police would not be held accountable. while the city grew to be over 50% black. Black leaders were increasingly upset that the Newark Police Department remained dominated by white officers, who would routinely stop and question black youths with or without provocation. The riots in Newark occurred 2 years after riots in Los Angeles and came at a time when racial tensions were high. Historians believe that the shrinking of the economy, increased unemployment, and a city with a majority African American population which was being run by white politicians increased tensions during that era. Smith was originally from the South where he was a trumpet player but had moved to Newark to help pay for his expenses. Smith got a job at a local taxi company, renting himself a one room apartment in the Ironbound District along with a yellow taxi cab for $16.50 per day. One witness to the initial arrest contacted members of the Congress of Racial Equality, the United Freedom Party, and the Newark Community Union Project for further investigation; they were subsequently granted access to Smith's 4th Precinct holding cell. After seeing the injuries Smith sustained from the police, they demanded he be moved to Beth Israel Hospital in Newark, New Jersey, and were granted their request. Mayor Addonizio seemed unconcerned about the possibility of further violence occurring. On July 13 he met with Robert Curvin of CORE, an Essex County official named Earl Harris, a teacher named Harry Wheeler, and Duke Moore, a member of the UCC's board. They made three demands of the mayor:
Addonizio said that he needed 48 hours to consider these demands. When he left the meeting, he went to the Central Ward where he realized he would need to take action on them much sooner. At close to the time when the meeting was ending, members of the Students for a Democratic Society's Newark branch distributed handwritten leaflets in the area indicating there would be a rally at the 4th Precinct at 7:30p. m.
Detective Frederick Toto was shot while patrolling in the streets of Newark at 7:30p. m. on July14. He was patrolling the streets with Patrolman Butross when a sniper fired at them from a high rise, striking Detective Toto. He was sent to St. Michael's Medical Center where surgeons unsuccessfully attempted life saving surgery. Toto was the first police casualty of the riots. After he was shot at from the high rise, over 200 National Guard soldiers combined with state and city police opened fire on the building where they believed the sniper to be positioned, arresting 25 people in response. Rufus Council was shot and killed a short time after Toto when he was leaving a steakhouse where he had eaten dinner. Isaac Harrison and Robert Lee Martin were both also killed in the vicinity of Toto's shooting. Toto's death attracted national attention to the riots in the city.
Медиа қамту
Фотограф Бад Ли көтеріліс кезінде "Life" журналының тілшісі Дейл Виттнермен бірге Ньюаркта болды. Сол жерде Ли полиция қызметкерінің 24 жастағы Уильям Фуррды атып өлтіргенін көрсететін бірнеше қаралы фотосурет түсірді. Фурр, тоналған Mack's Liquors дүкенінен алты бөтелке сыра ұрлауға тырысқан кезде атылып құлады. Ли мен Виттнер бұрын Фуррмен танысқан еді, ол наразылық жағдайы туралы қарапайым мұсылманмен сөйлесіп жатқан Виттнердің әңгімесіне бұрқылдап кірген болатын. Сонымен қатар, ол полиция қызметкерінің мылтығынан шыққан шашыраған оқтардан жарақат алған 12 жастағы Джо Басс кішінің суретін түсірді, оқтар Фуррды өлтірген кезде Бассқа тиіп кеткен. Басс жараларынан құтылып сауығып кетті және оның суреті 1967 жылдың 28 шілдесінде "Life" журналының мұқабасында жарияланды.
Жауап
Көтерілістерге құқық қорғау органдары күшті жауап берді. Полиция мен Ұлттық гвардияның 7917 қызметкері жұмылдырылды, нәтижесінде 1465 адам қамауға алынды және 26 адам қаза тапты. Жағдайды одан әрі ушықтырған нәрсе – Ұлттық гвардия, штаттық полиция және жергілікті полиция күштерінің әрекеттерін үйлестірудегі қиындықтар болды, себебі үш ұйым үш түрлі радиожиілік диапазоны арқылы байланыс жасады.
Соңынан және әсері
Көтерілістер Ньюарк пен оның көршілес қалаларының құлдырауының маңызды факторы ретінде жиі айтылса да, қала ішіндегі кедейліктің туындауына ұзақ мерзімді нәсілдік, экономикалық және саяси күштер де әсер етті. 1960-1970 жылдары өнеркәсіп қаладан кеткен кезде, ақ орта тап та келіп, мұқтаж халықты қалып қойды. 2000 жылдан бастап Ньюарк полицейлерінің этникалық құрамы өзгерді: қала халқының 52% қара, 34% латиноамерикандық және 14% ақ болған кезде, Ньюарк полиция бөлімінде 37% қара, 27% латиноамерикандық және 36% ақ қызметкер болды. 2016 жылға қарай, құрамындағы қара нәсілді полицейлердің үлесі 35% құрады, ал латиноамерикандық полицейлердің үлесі 41% -ға жетті.
Танымал мәдениетте
Көтерілістер 1997 жылы Филипп Роттың "Американдық пасторал" романында, сондай-ақ 2016 жылғы Эван Макгрегордың режиссерлік еткен және Женифер Коннелли мен Дакота Фэннингпен бірге ойнаған фильмде бейнеленген. Оқиғалар Пол Остердің 2017 жылғы "4 3 2 1" романының бір бөлімінде орын алады. "Революция '67" – "Эмми" жүлдесіне ұсынылған, Ньюарк қаласындағы Мэрилу мен Жером Бонгиорноның көтерілістер туралы жасаған толық метражды деректі фильмі. Ол 2007 жылы PBS телеарнасындағы POV сериясының аясында көрсетілді және 1967 жылғы Ньюарк көтерілістерінің себептері мен салдарына талдау жасайды. "Сопрано" сериалының "Down Neck" атты эпизодында Тони Сопраноның анасы Ливия Сопрано көтерілісті тікелей эфирде теледидардан тамашалап отырған көрініс бар. 2021 жылдың қыркүйегінде "Сопрано" сериалының алғашағы – "Ньюарктің көптеген қасиеттілері" фильмінің тұсаукесері өтті, ол көтерілістер кезінде ішінара орын алады.