Амстердам тарихының бастаулары

Кіріспе

Амстердамның ұзақ және оқиғалы тарихы бар. Қаланың бастауы 12 ғасырда Амстель өзенінің жағасында тұратын балықшылардың сол кезде үлкен тұзды судың кіреберісі болған IJ маңында су жолына көпір салған кезде басталды. Көпір астындағы ағаш құлыптар ауылды IJ суының көтерілуінен қорғайтын бөгет ретінде қызмет етті, ол жиі алғашқы елді мекенді су басатын. Амстель өзенінің сағасы, қазіргі Дамрак орнында, табиғи порты құрады, ол үлкен кемелерден (koggeships) кішірек кемелерге тауар ауыстыру үшін маңызды болды, олар тауарды ішкі аймаққа тереңірек тасыды. "Амстельдегі бөгет" (Амстердам) деген "Aemstelredamme" елді мекеніне сілтеме жасайтын ең көне құжат 1275 жылғы 27 қазанда жасалған. Бұл құжат бойынша ауыл тұрғындары Голландия графы Флорис V-тен көпірден төленетін жол ақысынан босатылды.

2005-2012 жылдар аралығында жүргізілген қазба жұмыстары Амстердамның бастауының "тек" 12 ғасырдан әлдеқайда ертерек екенін көрсетті. "Noord Zuid lijn" метросының құрылысы кезінде археологтар көше деңгейінен 30 метр тереңдікте неолит дәуірінен (Жаңа тас дәуірі) шыққан бағана балталары, тас балға және қыш ыдыстарды тапты. Бұл Амстердам немесе оның алдыңғысы шамамен 2600 жылдан бері адамдармен қоныстанған дегенді білдіреді.

Ортағасырлық феодализм

1204 жылы Кенемер тұрғындары Амстель бөгетіндегі қамал – Аемстельді басып алды, осының нәтижесінде Утрехт епископының атынан аймақты басқарған Гийсбрехт ван Аемстельдің үйі қиратылды. Кейіннен голланд ақыны Жост ван ден Вондель осы оқиғаны тарихи пьеса – «Гийсбрехт ван Аемстель» пьесасында бейнеледі, ол содан бері жыл басындағы алғашқы аптада қойылып келеді. Жүз жыл өткен соң (1304), оның ұрпағы Гийсбрехт ван Аемстель VI Амстердам аймақтарына құқығын талап етуге тырысты, бірақ ол және оның отбасы Фландрияға қуылды. Амстердам тарихындағы маңызды жыл – 1275 жыл. Аемстеланд Утрехт князь-епископтығының әкімшілік билігіне бағынғанда, Голландия графы Флорис V Аемстеландтың ішкі аймағында саудагерлерге, теңізшілерге және балықшыларға жол төлемінен босатуды ұсынды. 27 қазан 1275 жылы жасалған бұл «Көрме хат» құжаты «Аемстелредэм» – Амстердам атауының ең ерте жазылған мысалы болып табылады. Бұл Аемстелредэм маңындағы тұрғындарға Голландия графтығында көпірлер, шлюздер мен бөгеттерде жол төлемін төлемей еркін жүру құқығын берді. Бұл жас, дамып келе жатқан қаланың болашақ байлығының бастауы болды: жол төлемінен босатылған саудагерлер Скандинавия, Дания, Германия сияқты елдерден Аемстелредэм портына жеткізілген тауарларды Амстердам мен айналасындағы жерлерде бәсекеге қабілетті бағамен сата алды. 1296 жылы граф Флорис V өлтірілгеннен кейін Амстеланд қайтадан Стихтке қарасты. 1327 жылға қарай атау Аемстердамға айналды. 16 ғасырдың екінші жартысында Нидерландтар Испанияның Габсбург патшасы Филипп II-ге қарсы көтеріліс жасады. Көтеріліске негізінен жергілікті ақсүйектердің саяси билігінің жоқтығы және протестанттар мен католиктер арасындағы діни қақтығыстар себеп болды, соңғысын Король қолдады. Амстердам соғысты Корольдің жағында бастағанмен, 1578 жылғы «Alteratie» арқасында жағын өзгертіп, Вильгельм I Орандықты қолдады. Бұл көтеріліс сексен жылдық соғысқа және, әрі қарай, Голландияның тәуелсіздігіне әкелді. Көтерілістің бір салдары – Амстердамда діни төзімділіктің белгілі бір деңгейде қалыптасуы болды. Ресми түрде тек кальвинистер ғана құдайға сыйынғанға рұқсат етілді, бірақ іс жүзінде жеке үйлерде католиктердің «жасырын шіркеулері», сондай-ақ лютерандық және меннониттік шіркеулер де жасырын түрде мойындалды. Қалада Рим католиктерінің аз ғана бөлігі қалғанмен, халықтың көп бөлігі кальвинистік реформат шіркеуіне және басқа да протестанттық діндерге жатты. Алайда, кез келген мемлекеттік лауазымға тек реформат шіркеуінің мүшелері ғана тағайындалатын болды. Осы жылдары діни соғыстар Еуропаны шарлады және көптеген адамдар Голландия Республикасы мен Амстердамға қашып, пана тапты. Испания мен Португалиядан келген бай яһудилер, Антверпеннен келген протестанттар және Франциядан келген гугеноттар Амстердамда қауіпсіздік іздеді.

In 1204, the inhabitants of Kennemer conquered the first aggrem Aemestel, the castle at the Amstel dike, thus resulting in the destruction of the house of Gijsbrecht van Aemstel, who, by name of the Bishop of Utrecht, ruled the area. This event was later used by the Dutch poet Joost van den Vondel to write a historical play, the Gijsbrecht van Aemstel, which since then has been staged every first week of the new year. A hundred years later (1304), his descendant, Gijsbrecht van Aemstel VI, tried to claim his alleged rights over the Amsterdam regions, but found himself and his family banished to Flanders. A more important year in the history of Amsterdam was 1275. While Aemstelland fell under the administrative jurisdiction of the Prince Bishopric of Utrecht, Count Floris V of the County of Holland the hindland of Aemstelland, granted traders, sailors and fishermen exemption from tolls. This "Gift Letter" document, dated 27 October 1275, is the oldest recorded usage of the name "Aemstelredamme" Amsterdam. This meant the inhabitants from the vicinity of Aemstelredamme acquired a right to travel freely through the County of Holland without having to pay tolls at bridges, locks, and dams. This was the very start of the later richness of the young evolving city: by not having to pay tolls, traders could sell merchandise, shipped to Aemstelredamme harbour from everywhere (Scandinavia, Denmark, Germany), at a more competitive price in Amsterdam and the hinterland. After the murder of Count Floris V in 1296, Amstelland again belonged to the Sticht. By 1327, the name had developed into Aemsterdam. The second half of the 16th century brought a rebellion of the Low Countries against the Hapsburg king Philip II of Spain. The uprising was mainly caused by the lack of political power for the local nobility and by the religious conflict between Protestants and Catholics, the latter supported by the Crown. Although Amsterdam began the war on the Crown's side, it changed sides with the Alteratie of 1578 and gave its support to William I of Orange. The rebellion led to the Eighty Years' War and eventually Dutch independence. One of the results of the uprising was that Amsterdam enjoyed a certain degree of religious tolerance. Officially, only Calvinist worship was permitted, but in practice Catholic "clandestine churches" at private homes were tacitly tolerated, as were Lutheran and Mennonite ones. In the city, a large Roman Catholic minority remained, but the majority of the people belonged to the Calvinist Reformed Church and other Protestant denominations. However, the holding of any public office was restricted to members of the official Reformed Church. During these years religious wars raged throughout Europe and many people fled to the Dutch Republic and Amsterdam, where they sought refuge. Wealthy Jews from Spain and Portugal, Protestants from Antwerp and the Huguenots from France sought safety in Amsterdam.

"Алтын ғасыр" (15851672)

17 ғасыр Амстердамның алтын ғасыры болды. Қаладан Солтүстік Америкаға, Индонезияға, Бразилияға және Африкаға кемелер жүзіп, жаһандық сауда желісінің негізін қалады. Амстердам саудагерлері әлемнің төрт бұрышына экспедицияларды қаржыландырып, кейіннен Голландия отарларының бастауын берген теңіз артындағы иеліктерді алды. Бұл саудагерлік топтардың ең беделдісі – 1602 жылы құрылған Голландиялық Шығыс Индия компаниясы болды, ол бизнесін қаржыландыру үшін акция шығаратын алғашқы көпұлттық корпорацияға айналды. Теңізшілерге өздері тасымалдаған жүкке инвестиция салуға мүмкіндік беріп, жеке жұмысшыларға тасымалдаған тауарларына үлестік қожайын болуға ынталандырды және олардың корпоративтік нәтижелерге адалдығын арттырды, ал бұрын теңізшілер көшпенді агенттер еді. Рембрандт осы ғасырда сурет салды, ал қала осы кезеңде каналдарының бойында едәуір кеңейді. Амстердам Еуропадағы тауарларды қайта тиеудің ең маңызды орталығы болды және әлемдегі жетекші қаржылық орталыққа айналды.

Регенттер билігі

1660-шы жылдардың ортасына қарай Амстердам қолданыстағы сауда, коммерция және ауыл шаруашылығы деңгейіне сәйкес оңтайлы халыққа (шамамен 200 000 адам) жетті. Қала Голландия штаттарына салықтардың ең үлкен үлесін төледі, ал Голландия штаттары жалпы штаттарға түскен салықтың жартысынан астамын төледі. Амстердам салық талаптарын төлеуде ең сенімді болып саналды және осылайша төлемдерді тоқтата тұру қаупін тиімді пайдалана алды. Амстердамды регенттер басқарды – қала өмірінің барлық саласын бақылайтын, бірақ жабық болған үлкен олигархия, сонымен қатар Голландияның сыртқы саясатында шешуші роль атқаратын. Билеуші топқа қала ішінде жеткілікті байлыққа ие және ұзақ уақыт тұрған адамдар ғана қосыла алатын. Амбициялы және бай саудагер отбасының алғашқы қадамы – ұзақ тарихы бар регент отбасымен некелесу еді. 1670-ші жылдары Триптер отбасының (швед қару-жарақ өндірушілерінің Амстердамдағы филиалы) Бургомастер Валькениердің ұлымен одаласуы, соңғысының ықпалын және қолдауын арттырып, кеңестегі үстемдігін күшейтті. Осылайша Амстердам олигархиясы өзінің ауқымы мен ашықтығы арқасында күш алды. Кішкентай қалаларда отбасылық мүдделер мүшелерді саяси шешімдерде біріктіре алатын, бірақ туысқандық некелер нәтижесінде мүшелердің сапасы төмендеуі мүмкін еді. Амстердамда бұл желі соншалықты кең болғандықтан, бір отбасының мүшелері қарама-қарсы фракцияларға жатуы және әртүрлі мүдделерді қудалауы мүмкін еді. 1670-ші және 1680-ші жылдары билікке жеткен жас жігіттер 1690-шы жылдарға және тіпті жаңа ғасырға дейін өздерінің билігін нығайта берді. Амстердам регенттері тұрғындарға жақсы қызмет көрсетті. Олар су жолдарына және басқа да маңызды инфрақұрылымға, сондай-ақ қарттарға арналған қалалық қайырымдылық үйлеріне, ауруханалар мен шіркеулерге көп қаражат жұмсады. Регенттер жеке инвестицияларды қолдағандықтан, өмір сүру деңгейі көтерілді, себебі коммерциялық тұрғыдан тиімді және жетілдірілген жел диірмендерінің құрылысы тауарларды өңдеуге және суарналарды пайдалануға арналған тиімді зауыттарды әкелді, бұл ең алғашқы өнеркәсіптік экономикалардың біріне мүмкіндік берді. Амстердамның байлығы сауда арқылы туды, ал сауда өз кезегінде кәсіпкерлерді, олардың тегіне қарамастан, ақылмен қолдау көрсету арқылы сақталды. Бұл жүйе жеке бизнеске төмен пайыздық мөлшерлемелермен қолдау көрсетілді, ал сол кезде монархиялар басқарған елдер пайда табуға тырысты. Бұл ашық есік саясаты төзімді билеуші топтың дәлелі ретінде қарастырылды. Бірақ төзімділік қаланың ыңғайы үшін қолданылды. Сондықтан Португалиядан келген бай сефард яһудилері құттықтап, азаматтық құқықтан басқа барлық артықшылықтарға ие болды, ал Шығыс Еуропадан келген кедей ашкеназ яһудилері мұқият тексерілді және қалаға тәуелді болғандар басқа жерге көшуге шақырылды. Сол сияқты, 1681 жылы Людовик XIV-тің діни саясаты осы протестанттарды Франциядан қуып шыға бастаған кезде гугенот иммигранттарына тұрғын үй беру туралы шешім қабылданды; бірақ Голландияның ауылдық жерлерінен немесе басқа қалаларынан көшірілген голландтарға ешқандай көмек көрсетілмеді. Регенттер иммигранттарды шіркеулер салуға ынталандырды және 1670-ші жылдары ең радикалды секталар мен жергілікті католиктерден басқа барлығына шіркеулер мен ғибадатханалар үшін жерлер немесе ғимараттар ұсынды (тіпті католиктер де Бегинхофтың ішіндегі капеллада тыныш жаттыға алатын).

By the mid 1660s Amsterdam had reached the optimum population (about 200,000) for the level of trade, commerce and agriculture then available to support it. The city contributed the largest quota in taxes to the States of Holland which in turn contributed over half the quota to the States General. Amsterdam was also one of the most reliable in settling tax demands and therefore was able to use the threat to withhold such payments to good effect. Amsterdam was governed by a body of regents, a large, but closed, oligarchy with control over all aspects of the city's life, and a dominant voice in the foreign affairs of Holland. Only men with sufficient wealth and a long enough residence within the city could join the ruling class. The first step for an ambitious and wealthy merchant family was to arrange a marriage with a long established regent family. In the 1670s, one such union, that of the Trip family (the Amsterdam branch of the Swedish arms makers) with the son of Burgomaster Valckenier, extended the influence and patronage available to the latter and strengthened his dominance of the council. The oligarchy in Amsterdam thus gained strength from its breadth and openness. In the smaller towns, family interest could unite members on policy decisions but contraction through intermarriage could lead to the degeneration of the quality of the members. In Amsterdam, the network was so large that members of the same family could be related to opposing factions and pursue widely separated interests. The young men who had risen to positions of authority in the 1670s and 1680s consolidated their hold on office well into the 1690s and even the new century. Amsterdam's regents provided good services to residents. They spent heavily on the water ways and other essential infrastructure, as well as municipal almshouses for the elderly, hospitals and churches. The regents favoring of private investment also helped to raise standards of living, as construction of commercially viable and advanced windmills brought more efficient factories for refining goods and irrigation pumps to the region, allowing for one of the earliest industrial driven economies. Amsterdam's wealth was generated by its commerce, which was in turn sustained by the judicious encouragement of entrepreneurs whatever their origin. This arrangement was supported by low interest rates to private businesses, whereas communities governed by monarchies at the time sought to siphon profits. This open door policy has been interpreted as proof of a tolerant ruling class. But toleration was practiced for the convenience of the city. Therefore, the wealthy Sephardic Jews from Portugal were welcomed and accorded all privileges except those of citizenship, but the poor Ashkenazi Jews from Eastern Europe were far more carefully vetted and those who became dependent on the city were encouraged to move on. Similarly, provision for the housing of Huguenot immigrants was made in 1681 when Louis XIV's religious policy was beginning to drive these Protestants out of France; no encouragement was given to the dispossessed Dutch from the countryside or other towns of Holland. The regents encouraged immigrants to build churches and provided sites or buildings for churches and temples for all but the most radical sects and the native Catholics by the 1670s (although even the Catholics could practice quietly in a chapel within the Begijnhof).

Жарақат

Алайда, қаланың саудалық мәртебесі 1663 жылдан 1666 жылға дейін бубондық обаның таралуына себеп болды, оның Алжирден Амстердамға келгені болжамдалады. (Оба 1665 жылдың маусым айында Лондонның сауда орталығында да пайда болды.) Бастапқыда әсері шамалы болғанмен, 1663 жылдың күзінде және 1664 жылы күшейді. Белгілі суреттер жинаушысы Ян Й. Хинлопеннің әйелі мен кіші қызы, сондай-ақ Рембрандттың серіктесі Хендрике Стоффлс сол күзде осы аурудың құрбаны болды. Сэмюэл Пепистің мәлімдемесіне сәйкес, 1663 жылдың соңында Гамбург пен Амстердамнан келген кемелер отыз күнге карантинге алынды. 1664 жылы Амстердамда 24 148 адам жерленді. Осы кезеңде халықтың 10 пайызынан астамы қайтыс болды – аурумен байланысқа түскен әрбір адам қауіпте болды. Сол кезде адамдар обаның себебін жаңа каналдар қазумен байланыстырды. Кереметі, темекі түтіні обаға қарсы тиімді шара ретінде қарастырылды. Обаның таралу қаупі және Англиямен соғыс жағдайы туғанда, 1664 жылдың мамырында ағылшын елшісі: «Өткен аптада Амстердамда 338 адам қайтыс болды, егер оба іштен осылай өсіп, оның патшалықпен соғысы басталатын болса, онда олар сонда салған жаңа үлкен қаланың қажеті болмайды» деді. Бай адамдар аурудан сақтану үшін қалаларды тастап кетті, бірақ 1664 жылғы пандемияның ең ауыр аптасында Амстердамда 1041 адам жерленді, ал 1665 жылдың жаз соңында Лондонда 7000 адам жерленді, бұл қала екі есе үлкен еді. Қала басшылары халықты салат, шпинат немесе құрма жеудің денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін екендігі туралы ескертті. Vroedschap театрды жапты және тек 1666 жылы қойылымдарды қайта бастауға рұқсат берді, бірақ Ян Й. Хинлопеннің 1666 жылы қайтыс болуына оба себеп болды делінеді. Теңіздегі теңізшілер салыстырмалы түрде қауіпсіз болды.

Құлдырау және жаңғыру

XVIII ғасыр мен XIX ғасырдың басында Амстердамның гүлденуі төмендеді. Англо-голландия соғыстары және Голландия Республикасының Ұлыбритания және Франциямен болған Франко-голландия соғысы Амстердамға ауыр соққы берді. 1795 жылы Ескі Жеті Біріккен Нидерланд Республикасынан Батавия Республикасына көтеріліс болды. Содан кейін 1806 жылы Голландия Корольдігі құрылды. Батавия Республикасы өзендердің аттарымен аталатын 8 департаментке бөлінді. Наполеон соғыстары кезінде Амстердамның жағдайы ең төменгі шегіне жетті. Дегенмен, жағдай төменгі елдерді біріктірген (1815-1830) Нидерланд Біріккен Корольдігінің құрылуымен бірте-бірте жақсара бастады. Амстердам ең ірі қала болды, бірақ Гаага мен Брюссель үкімет орталықтары болып табылды. Амстердамда Самуэль Сарфати сияқты адамдар жаңа бастамалар көтерді, олар шабытты Парижде тапты. XIX ғасырдың соңында өнеркәсіптік революция Амстердамға жетті. Амстердам-Рейн каналы Амстердамды Рейн өзенімен тікелей байланыстыру үшін, ал Нордзе канал порты Солтүстік теңізімен байланыстыру үшін қазылды. Екі жоба да Еуропаның қалған бөлігімен және әлеммен байланысты жақсартты. Олар экономикаға үлкен серпін берді. Өнеркәсіптік революция голланд аймалынан Амстердам қаласына жұмысшылардың көптеп келуіне әкелді. Бұл Амстердамда социализмнің өркендеу кезеңімен бірге болды. Голланд билігі социализмді жоюға тырысып, социалистерге зорлық-зомбылық көрсетті. 1880 және 1890 жылдары полиция мен социалистер арасындағы қақтығыстар апта сайын орын алды. 1886 жылы болған "Шабақ көтерілісі" (Palingoproer) аса танымал оқиға болды, онда полиция заңсыз шабақ тарту ойынын тамашалаған наразылардың көшбасшыларын басып таба алмағаннан кейін 26 демонстрант әскер тарапынан қаза болды. Тағы бір оқиға – 1887 жылғы "Қызыл көтеріліс" (Orange riots) болды, онда оранжистер социалистік пабты қиратты және социалистерді тұтқындады, ал оранжистер ешқандай жаза алмады. 1890 жылдардағы ең танымал социалистік көшбасшылар көбінесе түрмеде отырғандар еді. Бір социалист полицияға деген ашуынан полицияның бас инспекторын өлтіруге тырысты. Ол инспектордың шляпасына оқ атты және полиция қызметкерлерінің ұрып-соғуынан кейін ұзақ жылға түрмеге жабылды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол лавр гүлімен әшекейленген басына тағып, қаһарман ретінде қарсы алынды, ал Амстердам жұмысшыларымен толы көшелерде адамдар жылап тұрды. XIX ғасырдың соңы кейде Амстердамның екінші Алтын ғасыры деп аталады. Жаңа мұражайлар, Орталық вокзал және Концертгебуо салынды. Сонымен қатар, қаланы шабуылдан қорғау үшін сумен жабуға болатын 42 бекініс пен жерді қамтитын ерекше сақина – Амстердам бекінісі (Stelling van Amsterdam) салынды. Осы кезеңде Амстердам халқы айтарлықтай өсті.

The 18th and early 19th centuries saw a decline in Amsterdam's prosperity. The Anglo Dutch Wars and the Franco Dutch War of the Dutch Republic with the United Kingdom and France took their toll on Amsterdam. In 1795, the upheaval from the old Republic of the Seven United Netherlands to the Batavian Republic occurred. Subsequently was the transition to the Kingdom of Holland in 1806. The Batavian Republic was divided into 8 departments named after rivers. During the Napoleonic Wars, Amsterdam's fortunes reached their lowest point. However, circumstances slowly began to improve with the establishment of the United Kingdom of the Netherlands which unified the low countries (1815 1830). Amsterdam was the largest city, but The Hague and Brussels were the government centers. In Amsterdam, new developments were started by people like Samuel Sarphati who found their inspiration in Paris. At the end of the 19th century, the Industrial Revolution reached Amsterdam. The Amsterdam Rijn kanaal was dug to give Amsterdam a direct connection to the Rhine and the Noordzee kanaal to give the port a connection with the North Sea. Both projects improved communication with the rest of Europe and the world dramatically. They gave the economy a big boost. The industrial revolution led to a huge influx of worker migrants from the Dutch countryside into the city of Amsterdam. This occurred during the rise of socialism in Amsterdam. The Dutch authorities tried to destroy socialism by treating socialists with violence. During the 1880s and 1890s, fights between the police and the socialists occurred on a weekly basis. A notorious event was the Palingoproer (eel riots) in 1886, when 26 demonstrators were killed by the army after the police were unable to control a riotous crowd of men watching an outlawed game of eel pulling. Another was the Orange riots of 1887, which included the destruction of a socialist pub by orangists and the arrest of the defending socialists, while the organists were not punished at all. The most popular socialist leaders of the 1890s were those who had been in jail most of the time. One socialist was so angry with the police, that he tried to kill the chief superintendent of the police. He shot a hole in the hat of the superintendent and was sentenced to many years in jail after being beaten up by policemen. After his release, he was welcomed as a hero during a parade with a laurel wreath on his head, while people were crying in the crowded streets filled with workers from Amsterdam. The end of the 19th century is sometimes called Amsterdam's second Golden Age. New museums, the Centraal Station and the Concertgebouw were built. Also built was the Stelling van Amsterdam, a unique ring of 42 forts and land that could be inundated to defend the city against an attack. Amsterdam's population grew significantly during this period.

20 ғасыр

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нидерланды бейтарап қалды, бірақ Амстердам азық-түлік тапшылығынан соғыстың салдарына ұшырады. Жұмысшы әйелдер әскери жабдықтары бар кемені тонауға тырысқанда, әскер шақырылды. Жұмысшылар жұбайларына қосылып тонауға қатысты, ал солдаттар оларға атыс ашты. Алты адам қаза тауып, шамамен 100 адам жарақат алды. Соғыс аралық кезеңде қала кеңейе берді, ең бастысы – Джордан ауданының батысындағы Фредерик Хендрикбурт және айналасындағы шағын аудандарда. 1932 жылы Зюдерзеені Солтүстік теңізден бөліп тұрған Афслуйтдейк бөгеті аяқталды. Зюдерзее енді болмай қалды. Бөгеттің артындағы жаңа көлге Исселмер деп ат қойылды. Амстердам тарихында алғаш рет теңізбен тікелей байланысы үзілді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистер Нидерландыға басып кіріп, Амстердамды 1945 жылы жеңіліске дейін басып алды. Нидерландыдағы еврейлер ешқашан жабық геттода тұрмаған, бірақ бейресми еврей кварталы болған. Нацистік оккупация кезінде еврейлер басқа жерлердегі үйлерінен күшпен шығарылып, еврей кварталында тұруға міндеттелді. Осыдан кейін 100 000-нан астам голландтық еврей депортацияланды, соның ішінде танымал неміс еврейі Анна Франк және оның қарындасы Марго Франк, олар еврей кварталынан жасырынып қалды. Нидерланды еврей халқының үштен екі бөлігі Холокост кезінде қаза тапты, бұл нацистік оккупация астындағы Батыс Еуропадағы ең жоғары көрсеткіш. Соғысқа дейін Амстердам әлемдегі алмаз саудасының орталығы болды. Алмаз саудасының көп бөлігі еврей кәсіпкерлері мен шеберлердің қолында болғандықтан, алмаз саудасы дерлік тоқтатылды. Соғыстан кейін Амстердамға еврейлердің азасы ғана оралды. Еврей кварталындағы ғимараттар көбінесе қирап, бос тұрды. 1944 жылдың қысында, "Аштық қысы" кезінде, нацистер азық-түлік пен қажетті жабдықтарды тоқтатып, ғимараттарды отын үшін ағаштан және жиһазdan тазартты. Қалғандары шіруге тасталды. Қазіргі таңда аймақ 1980 жылға дейін салынған ғимараттардың болмауымен сипатталады, осы жылы аймақ қайта жаңартылды. Опера театры мен Стопера кешеніндегі қала әкімшілігі ғимараты 1980 жылдары ескі еврей кварталының орнында салынды.

Соғыстан кейін

Амстердам 1952 жылғы Олимпиада ойындарына (жазғы ойындар) үмітткер болды, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Ойындар Хельсинкиге берілді. 1970 жылдары Суринам, Түркия және Мароккодан келген иммигранттардың саны күрт өсті. Бұл өсім Пурмеренд, Альмер және Амстердамға жақын жерлердегі басқа қалаларға адамдардың қоныс аударуына әкелді. Дегенмен, бұрын жұмысшы табының мекені болған Пиджп және Йордаан сияқты аудандар, жаңадан байыған йоппилер мен студенттер үшін ізделіс орындарына айналды. Нидерландтың кедей қаласы болған Амстердам индустриялық экономикадан қызмет көрсету экономикасына бет бұрылыс жасап, экономикалық тұрғыдан гүлденген қалаға айналды. 1992 жылы Амстердамның Оңтүстік-Шығысындағы Бийльмермеерде "Эль-Ал" жүк ұшағы апатқа ұшырады. "Бийльмер апаты" деп аталған бұл оқиға кем дегенде 43 адамның қаза болуына себеп болды. Мыңжылдықтың басында қауіпсіздік, этникалық кемсітушілік және діни және әлеуметтік топтар арасындағы жіктеп-ажырату сияқты әлеуметтік мәселелер күшеюде. Амстердам халқының 45%-ының ата-анасы голланд емес. Суринам, Голланд Антиль аралдары, Марокко және Түркиядан келген адамдар ірі әлеуметтік топтарды құрайды. Амстердам өзінің (қабылданатын) әлеуметтік төзімділігімен және әртүрлілігімен ерекшеленеді. 2004 жылдың 2 қарашасында ислами фундаменталист Мохамед Буйеридің голланд режиссері Тео ван Гогты өлтіруі әлеуметтік төзімділікке қауіп келтірді. Амстердам мэрі Йоб Коэн мен интеграция жөніндегі оның орынбасары Ахмед Абуталеб "бірлікті сақтау" саясатын қалыптастырды, ол әлеуметтік диалогты, төзімділікті және заң бұзушыларға қатысты қатаң шараларды қамтиды.

Әлеуметтік күрес

1960 және 1970 жылдардағы мәдени революция Амстердамды Еуропаның сиқырлы орталығы (magisch centrum) етті. Жұмсақ есірткілерді қолдануға төзімділік танытылды және осы саясат қаланы хиппилер үшін танымал орынға айналдырды. Алайда, 1966–1986 жылдар аралығын Герт Мак «жиырма жылдық қалалық соғыс» (twintigjarige stadsoorlog) деп сипаттады: қаланың радикалды жастары мен оның үкіметі арасындағы ұзақ әлеуметтік күрес. Соғыс жергілікті анархистік қозғалыстың, Провоның пайда болуымен басталды, себебі ол билік пен буржуазиялық қоғамды (бейбіт) оқиғалармен және Дада бағытындағы абсурдтықпен қоздыруды ұнатты. Амстердам полициясы Провоға күшпен қарсы шабуыл жасады; Мак полицияның зорлық-зомбылығын Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі оқиғаларға сілтеме жасай түсіндіреді, онда қарсыласу қозғалысы нацистікке жақын полиция бастығын өз кандидаттарымен алмастыра алмады, осылайша полиция билігі авторитарлық қолда қалды. Бұл жағдайлар туристердің көптігінен қиналған Венециямен салыстыруға әкелді. 2003 жылы IJ өзенінен солтүстікке қарай орналасқан қала бөлігін орталықпен байланыстыратын метро желісінің құрылысы басталды. Жоба даулы болды, себебі 2008 жылға қарай құны бюджеттен үш есе асып кетті, орталықтағы ғимараттарға зақым келтіру қаупі болды және құрылыс бірнеше рет тоқтатылып, қайта басталды. 52-ші метро желісі (ағылшын тілінде Noord/Zuidlijn немесе North/South Line деп аталады) 2018 жылдың 21 шілдесінде Амстердам мэрі Фемке Халсема тарапынан ресми түрде ашылды. 2014 жылдан бері қаланың жаңғыртуы мен қайта жаңартуына, әсіресе қала орталығымен тікелей шектесетін Фредерик Хендрикбурт сияқты аудандарға жаңа назар аударылды. Қаланың дәстүрлі орталығын жаңарту және кеңейту «Амстердам 2040» құрылымдық көрінісінің бір бөлігі болып табылады. 2024 жылдың наурыз айында Голландия королі Голландияның Ұлттық Холокост мұражайының ашылуында сөз сөйледі. Израиль президенті Исаак Герцогтың қатысуына байланысты наразылық туды. Наразылар оның келуіне қарсы болды, бірақ мұражайдың ашылуына қарсы емес еді. Полиция мыңға жуық наразыны рәсімнен алшақтатты.

The cultural revolution of the 1960s and 1970s made Amsterdam the magisch centrum (magical center) of Europe. The use of soft drugs was tolerated and this policy made the city a popular destination for hippies. The period 1966–1986, however, was described by Geert Mak as the "twenty years' urban war" (twintigjarige stadsoorlog): an extended period of social struggle between the city's radical youth and its government. The war started with the appearance of the local anarchist movement, Provo, so called because it liked to provoke authorities and bourgeois society with (non violent) happenings and Dada inspired absurdism. The Amsterdam police struck back at Provo with force; Mak explains the extreme police violence by reference to events in the direct aftermath of World War II, when the resistance proved unable to replace the Nazi friendly head of police with their own candidate, thus leaving police power in authoritarian hands. These developments have evoked comparisons with Venice, a city already overwhelmed by the tourist influx. Construction of a metro line connecting the part of the city north of the IJ to the center was started in 2003. The project is controversial because its cost exceeded its budget by a factor three by 2008, because of fears for damage to buildings in the center, and because construction had to be halted and restarted multiple times. The metro 52 line (called the Noord/Zuidlijn, or North/South Line in English) was officially opened on 21 July 2018 by the mayor of Amsterdam, Femke Halsema. Since 2014, renewed focus has been given to urban regeneration and renewal, especially to areas directly bordering the city center such as Frederik Hendrikbuurt. This urban renewal and expansion of the traditional center of the city is part of the Structural Vision Amsterdam 2040 initiative. In March 2024, the Dutch king spoke at the opening of the Dutch National Holocaust Museum. There was controversy at the ceremony because of the attendance of the President of Israel, Isaac Herzog. Protesters targeted his presence and were not demonstrating against the opening of the museum. Police kept the thousand or so demonstrators away from the ceremony.

Мәдени өмір

15-16 ғасырларда Амстердамның мәдени өмірі негізінен мерекелерден тұрды. 16 ғасырдың соңында Амстердамның Редерикерскамері (Реторика палатасы) поэзия мен драма оқу бойынша түрлі палаталар арасында жарыстар ұйымдастырды. 1638 жылы Амстердамда алғашқы театр ашылды. Осы театрда 1642 жылдан бастап балет қойылымдары көрсетілді. 18 ғасырда француз театры кең таралды. Амстердамда 1677 жылдан бастап операны көруге болады, бастапқыда итальян және француз опералары, ал 18 ғасырда неміс опералары қойылды. 19 ғасырда халық мәдениеті Амстердамның Нес аймағында шоғырланды (көбінесе водевиль және музыкалық залдар). Еуропалық классикалық музыкадағы маңызды жаңалықтардың бірі – метроном 1812 жылы Дитрих Николаус Винкельмен ойлап табылды. Осы ғасырдың соңында Рийксмузей және Gemeentelijk мұражайлары салынды. 1888 жылы Концертгебуоверкест оркестрі құрылды. 20 ғасырмен бірге кино, радио және теледидар пайда болды. Студиялар Хилверсум және Аальсмеерде орналасқан болса да, Амстердамның бағдарламалауға әсері өте зор. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін халық мәдениеті Амстердамдағы басты мәдени құбылысқа айналды.