Хаарлем, Нидерланды: Солтүстік Голландия провинциясының астанасы, Еуропаның ірі қалалық аймақтарының бірінде орналасқан. 1245 жылы қала мәртебесі алған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Голландиядағы қала, Нидерланды
Нидерландтың Харлем қаласы және муниципалитеті (; ағылшын тілінде Харлемнің алдыңғысы) – Нидерландыдағы қала және муниципалитет. Ол Солтүстік Голландия провинциясының астанасы. Харлем Рандстадтың солтүстік жиегінде орналасқан, бұл Еуропадағы ең көп халқы бар қалалық аймақтардың бірі; сонымен қатар ол Амстердам қалалық аймағының бір бөлігі болып табылады. Харлемде 2023 жылы тұрғындар саны болды.
City in North Holland, Netherlands
the Dutch city and municipality
Харлем 1245 жылы қала мәртебесін алды, бірақ алғашқы қала қабырғалары 1270 жылға дейін салынбады. Қазіргі қала бұрынғы Шотен муниципалитетінің және бұрын Блумендаал мен Хеемстедеге қарасты аумақтардың бір бөлігін қамтиды. Қаладан өзге, Харлем муниципалитетіне Спаардам ауылының батыс бөлігі де кіреді. Спаардамның жаңа аудандары көршілес Хаарлеммер муниципалитетіне қарасты.
Haarlem (; predecessor of Harlem in English) is a city and municipality in the Netherlands. It is the capital of the province of North Holland. Haarlem is situated at the northern edge of the Randstad, one of the more populated metropolitan areas in Europe; it is also part of the Amsterdam metropolitan area. Haarlem had a population of in
Haarlem was granted city status or stadsrechten in 1245, although the first city walls were not built until 1270. The modern city encompasses the former municipality of Schoten as well as parts that previously belonged to Bloemendaal and Heemstede. Apart from the city, the municipality of Haarlem also includes the western part of the village of Spaarndam. Newer sections of Spaarndam lie within the neighbouring municipality of Haarlemmermeer.
География
Харлем Спаарне өзенінің жағасында орналасқан, сондықтан оған Spaarnestad (Спаарне қаласы) деген есім берілген. Ол Амстердамнан шамамен батысқа қарай және жағалау құмды төбелеріне жақын жерде жатыр. Харлем ғасырлар бойы түлкі гүлінің өсірілуіне арналған ауданның тарихи орталығы болған, осы себепті оны Bloemenstad (гүл қаласы) деп те атайды.
Haarlem is located on the river Spaarne, giving it its nickname Spaarnestad (Spaarne city). It is situated about west of Amsterdam and near the coastal dunes. Haarlem has been the historical centre of the tulip bulb growing district for centuries and bears its other nickname Bloemenstad (flower city) for this reason.
Тарих
Haarlem ортағасырлық дәуірге дейінгі бай тарихқа ие, себебі ол Лейденді Алкмармен байланыстыратын, теңіз деңгейінен жоғары орналасқан strandwal (жағажай жотасы) деп аталатын тар жер суаймағында жатыр. Бұл тар жердегі адамдар батыстан Солтүстік теңіздің, ал шығыстан Иж және Харлем көлінің суларына қарсы күресті. Харлем солтүстік-оңтүстік бағытындағы кемелер мен саяхатшылардан түсетін жол ақысы арқасында байыды. Кеме қатынасы экономикалық тұрғыдан маңыздырақ бола бастағанда, Амстердам қаласы Голландияның алтын ғасырында Солтүстік Голландияның негізгі қаласы атанды. Halfweg қаласы қала маңына айналды, ал Haarlem тыныш жатаққа айналды, осы себепті Haarlem-нің ортағасырлық ғимараттарының көп бөлігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Олардың көпшілігі қазір Rijksmonuments деп аталатын Нидерланд мұрасының тізіліміне енгізілген. Haarlem-дегі Rijksmonuments тізімі осы ғимараттардың көпшілігі орналасқан ескі қала орталығындағы аудандар туралы мәлімет береді.
Haarlem has a rich history dating back to pre medieval times, as it lies on a thin strip of land above sea level known as the strandwal (beach ridge), which connects Leiden to Alkmaar. The people on this narrow strip of land struggled against the waters of the North Sea from the west, and the waters of the IJ and the Haarlem Lake from the east. Haarlem became wealthy with toll revenues that it collected from ships and travellers moving on this busy north–south route. As shipping became increasingly important economically, the city of Amsterdam became the main Dutch city of North Holland during the Dutch Golden Age. The town of Halfweg became a suburb, and Haarlem became a quiet bedroom community, and for this reason Haarlem still has many of its central medieval buildings intact. Many of them are now on the Dutch Heritage register known as Rijksmonuments. The list of Rijksmonuments in Haarlem gives an overview of these per neighbourhood, with the majority in the old city centre.
Орта ғасырлар
Haarlem туралы ең көне дерек 10 ғасырға жатады. Атауы, әдетте, "Haarlo heim" сөзінен туындаған деп есептеледі. Бұл атау үш элементтен құралған: haar, lo және heim. Ескі голланд тіліндегі топонимдерде lo сөзі әрқашан "орманды" білдіреді, ал heim (heem, em немесе um) – "үйді" немесе "мекенді". Haar сөзінің бірнеше мағынасы бар, олардың бірі Haarlem-нің құм төбесінде орналасқан екенін көрсетеді: 'биік жер'. Осылайша, Haarlem немесе Haarloheim атауы "орманды құм төбесіндегі мекен" дегенді білдіреді. "Де Бек" деп аталатын арна болған, ол Spaarne өзенінің батысындағы торфты жерлерден су ағызу үшін қазылған. Заманалар өте келе Бек жер астына көшірілді, себебі қала кеңейіп, құрылысқа көбірек орын қажет болды. Уақыт өте келе ол толып, 19 ғасырда толығымен жабылды. Ауылдың орны өте қолайлы болды: Spaarne өзенінің жанында және оңтүстіктен солтүстікке қарай өтетін маңызды жолдың бойында. 12 ғасырға қарай ол бекінілген қалаға айналды, ал Haarlem Голландия графтарының резиденциясына айналды. 1219 жылы Haarlem салт аттылары I Виллем графынан құрмет алды, себебі олар бесінші крест жорығында Египет порты Дамиеттаны (голланд тілінде Дамиат, қазіргі Димиат) бағындырған. Haarlem графтың қылышы мен айқыш белгісін қалалық гербінде бейнелеу құқығын алды. 1245 жылдың 23 қарашасында граф Виллем II Haarlem қаласына қала құқығын берді. Бұл бірқатар жеңілдіктерді білдірді, оның ішінде шериф пен судьялардың графтың орнына әділдік жүргізу құқығы. Бұл қаланың өсіп келе жатқан қажеттіліктеріне сәйкес келетін жылдам және тиімді сот жүйесін құруға мүмкіндік берді. 1270 жылы Кенмерланд аймағынан қоршау алғаннан кейін қаланың айналасына қорғаныс қабырғасы салынды. Бұл қабырға ағаш қақпалары бар топырақтан жасалған болуы мүмкін. Алғашқыда қала Spaarne, Oudegracht, Ridderstraat, Bakenessergracht және Naussaustraat арасында орналасқан. 14 ғасырда қала кеңейді, Burgwalbuurt, Bakenes және Oudegracht айналасындағы аймақ қала құрамына кірді. Ескі қорғаныс кеңейтілген қала үшін жеткілікті мықты болмады, сондықтан 14 ғасырдың соңында 16,5 метр биіктігіндегі және 15 метр ендігі каналы бар қабырға салынды. 1304 жылы фламандтар қалаға шабуыл жасады, бірақ олар Manpad шайқасында Витте ван Хеймстед тарапынан жеңіліске ұшырады. Қаланың барлық ғимараттары ағаштан салынғандықтан, өрт қаупі өте жоғары болды. 1328 жылы қаланың көп бөлігі өртеніп кетті. Sint Bavokerk қатты зақымдалды, оны қайта құруға 150 жылдан астам уақыт кетті. 1347 жылдың 12 маусымында қалада тағы да өрт болды. 1351 жылы болған үшінші ірі өрт графтың қамалын және қалалық әкімдікті қоса алғанда, көптеген ғимараттарды қиратты. Графқа Haarlemде қамалға мұқтаждық болмады, өйткені оның Гаагадағы (Ден-Хаг) қамалы барлық функцияларды өз мойнына алды. Граф бұл жерді қалаға сыйға тартты, кейіннен оның орнына жаңа әкімдік ғимараты салынды. Ескі қаланың пішіні шаршы болды, бұл ежелгі Иерусалимнің пішінінен шабыттанды. Әр өрттен кейін қала жылдам қалпына келтірілді, бұл сол жылдары қаланың байлығын көрсетеді. 1381 жылы қалаға қара өлім (Black Death) келді. Лейденнен келген дін қызметкерінің бағалауынша, бұл ауру сол кездегі халықтың шамамен жартысын құрайтын 5000 адамды өлтірді. 14 ғасырда Haarlem ірі қала болды. Ол тарихи Голландиядағы Dordrechtтен кейінгі және Делфт, Лейден, Амстердам, Гуда және Роттердамнан бұрынғы екінші ірі қала еді. 1429 жылы қала Spaarne өзенімен өтетін кемелерді қоса алғанда, жол ақысын жинау құқығын алды. Орта ғасырдың соңында Haarlem тоқыма өнеркәсібі, кеме жасау және сыра қайнатумен гүлденген қала болды. 1428 жыл шамасында қала Генуя графинесі Жаклиннің әскерімен қоршауға алынды. Haarlem бавариялық Якобаға қарсы Кодтармен және Кодтармен соғыста болды. Жаудың қолынан Haarlemmerhout орманы толығымен өртеніп кетті.
The oldest mention of Haarlem dates from the 10th century. The name probably comes from "Haarlo heim". This name is composed of three elements: haar, lo and heim. In Old Dutch toponyms lo always refers to 'forest' and heim (heem, em or um) to 'home' or 'house'. Haar, however, has several meanings, one of them corresponding with the location of Haarlem on a sand dune: 'elevated place'. The name Haarlem or Haarloheim would therefore mean 'home on a forested dune'. There was a stream called "De Beek", dug from the peat grounds west of the river Spaarne as a drainage canal. Over the centuries the Beek was turned into an underground canal, as the city grew larger and the space was needed for construction. Over time it began to silt up and in the 19th century it was filled in. The village had a good location: by the river Spaarne, and by a major road going south to north. By the 12th century it was a fortified town, and Haarlem became the residence of the Counts of Holland. In 1219 the knights of Haarlem were laurelled by Count Willem I, because they had conquered the Egyptian port of Damietta (or Damiate in Dutch, present day Dimyat) in the fifth crusade. Haarlem received the right to bear the Count's sword and cross in its coat of arms. On 23 November 1245 Count Willem II granted Haarlem city rights. This implied a number of privileges, among which the right for the sheriff and magistrates to administer justice, instead of the Count. This allowed for a quicker and more efficient judiciary system, more suited to the needs of the growing city. After a siege from the surrounding area of Kennemerland in 1270 a defensive wall was built around the city. Most likely this was an earthen wall with wooden gates. Originally the city started out between Spaarne, Oudegracht, Ridderstraat, Bakenessergracht and Naussaustraat. In the 14th century the city expanded, and the Burgwalbuurt, Bakenes and the area around the Oudegracht became part of the city. The old defenses proved not to be sufficiently strong for the expanded city, and at the end of the 14th century a 16½ metre high wall was built, complete with a 15 metre wide canal circling the city. In 1304 the Flemish threatened the city, but they were defeated by Witte van Haemstede at Manpad. All the city's buildings were made of wood, and fire was a great risk. In 1328 nearly the whole city burnt down. The Sint Bavokerk was severely damaged, and rebuilding it would take more than 150 years. Again on 12 June 1347 there was a fire in the city. A third large fire, in 1351, destroyed many buildings including the Count's castle and the city hall. The Count did not need a castle in Haarlem because his castle in The Hague (Den Haag) had taken over all functions. The count donated the ground to the city and later a new city hall was built there. The shape of the old city was square—this was inspired by the shape of ancient Jerusalem. After every fire the city was rebuilt quickly, an indication of the wealth of the city in those years. The Black Death came to the city in 1381. According to an estimate by a priest from Leiden the disease killed 5,000 people, about half the population at that time. In the 14th century, Haarlem was a major city. It was the second largest city in historical Holland after Dordrecht and before Delft, Leiden, Amsterdam, Gouda and Rotterdam. In 1429 the city gained the right to collect tolls, including ships passing the city on the Spaarne river. At the end of the Middle Ages, Haarlem was a flourishing city with a large textile industry, shipyards and beer breweries. Around 1428, the city was put under siege by the army of Jacqueline, Countess of Hainaut. Haarlem had taken side with the Cods in the Hook and Cod wars and thus against Jacoba of Bavaria. The entire Haarlemmerhout wood was burnt down by the enemy.
Испан қоршауы
Бриелл қаласын Гейзен революциялық әскері бағындырғаннан кейін, Харлем муниципалитеті Гейзенді қолдауға кірісті. Испания королі Филипп II бұл жағдайға наразы болды және Альбаның 3-ші герцогы Фернандо Альварес де Толедоның ұлы Дон Фадрике (голланд тілінде Дон Фредерик) басшылығында солтүстікке әскер жіберді. 1572 жылдың 17 қарашасында испан әскері Зуфен қаласының барлық тұрғындарын өлтірді, ал 1 желтоқсанда Наарден қаласы да осындай тағдырға ұшырады. 1572 жылдың 11 желтоқсанында испан әскері Харлемді қоршады; қаланың қорғанысын қала губернаторы Вигболт Рипперда басқарды. Кену Симонсдохтер Хасселер есімді күшті жесір, тағы үш жүзге жуық әйелмен бірге қаланы қорғауға көмектесті. Қоршаудың алғашқы екі айында жағдай тепе-тең болды. Испан әскері қала қабырғаларына жетіп, оларды жарылту үшін туннельдер қазыды; қорғаушылар өз кезегінде қазып, испандықтардың туннельдерін қиратты. 1573 жылдың 29 наурызында жағдай нашарлады: испан короліне адал Амстердам әскері Haarlemmermeer көлін бақылап алып, Харлемді сыртқы әлемнен толық оқшаулады. Оранж князі Испания флотын Haarlemmermeer көлінде жоюға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Қалада аштық күшейді, жағдай соншалықты шиеленісті болды, 27 мамырда көптеген (испандықтарға адал) тұтқындар түрмеден алынып, өлтірілді; испандықтар бұрын өз әскери тұтқындарын дарға асып көрсеткен еді. Шілде айының басында Оранж князі Лейден қаласының жанында 5000 сарбаздан тұратын әскер жинады, Харлемді азат ету үшін. Алайда, ол жеке өзі олармен бірге барудан қалды, ал испандықтар оларды Манпадта тұтқындады, онда олар шешулі жеңіліске ұшырады. 1573 жылдың 13 шілдесінде, жеті айлық қоршаудан кейін қала капитуляциялады. Көптеген қорғаушылар қырғынға ұшырады, ал кейбіреулері Спаарне өзеніне тасталды. Губернатор Рипперда мен оның лейтенанты басы кесілді. Тұрғындар өздері мен қала үшін 240 000 гульден төлеп, еркіндік сатып алуға рұқсат алды, сондай-ақ қалада испан гарнизоны орналасуы керек болды. Дон Фадрике Сент-Баво шіркеуінде жеңіске жеткені үшін Құдайға шүкіршілік етті. Алайда, келісім шарттары орындалмады, испан сарбаздары қала тұрғындарының мүлкін тонады. Харлемнің түпкілікті құлауына қарамастан, харлемдіктердің жеті ай бойы бүкіл испан әскеріне қарсы тұра алғаны Голландияның қалған бөлігін басқыншыларға қарсы күресуге шабыс тартты, ал олардың ұзаққа созылған қарсыласуы Оранж князіне елдің қалған бөлігін соғысқа дайындауға және қаруландыруға мүмкіндік берді. Бұл қоршауда испан әскерінен шамамен 12 000 сарбаз қаза тапты.
When the city of Brielle was conquered by the Geuzen revolutionary army, the municipality of Haarlem started supporting the Geuzen. King Philip II of Spain was not pleased, and sent an army north under the command of Don Fadrique (Don Frederick in Dutch), son of Fernando Álvarez de Toledo, 3rd Duke of Alba. On 17 November 1572 all citizens of the city of Zutphen were killed by the Spanish army, and on 1 December the city of Naarden suffered the same fate. On 11 December 1572 the Spanish army besieged Haarlem; the city's defenses were commanded by city governor Wigbolt Ripperda. Kenau Simonsdochter Hasselaer, a powerful widow, helped defend the city together with some three hundred other women. During the first two months of the siege, the situation was in balance. The Spanish army was digging tunnels to reach the city walls and blow them up; the defenders dug in turn and undermined the Spaniards' tunnels. The situation worsened on 29 March 1573: the Amsterdam army, faithful to the Spanish king, controlled Haarlemmermeer lake, effectively blocking Haarlem from the outside world. An attempt by the Prince of Orange to destroy the Spanish navy on the Haarlemmermeer had failed. Hunger in the city grew, and the situation became so tense that on 27 May many (Spanish loyal) prisoners were taken from the prison and murdered; the Spaniards had previously gibbeted their own prisoners of war. In the beginning of July the Prince of Orange assembled an army of 5,000 soldiers near Leiden to free Haarlem. However, he was prevented from accompanying them in person and the Spanish forces trapped them at the Manpad where they were decisively defeated. On 13 July 1573, after seven months of siege, the city surrendered. Many defenders were slaughtered; some were drowned in the Spaarne river. Governor Ripperda and his lieutenant were beheaded. The citizens were allowed to buy freedom for themselves and the city for 240,000 guilders and the city was required to host a Spanish garrison. Don Fadrique thanked God for his victory in the Sint Bavo Church. However, the terms of the treaty were not kept, with the Spanish soldiery plundering the townspeople's property. Despite Haarlem's ultimate fall, the fact that the Haarlemers had been able to stand for seven months against the whole Spanish array inspired the rest of Holland to resist the invaders, and their prolonged resistance allowed the Prince of Orange to prepare and arm the rest of the country for war. Some 12,000 of the Spanish army had fallen during the siege.
Үлкен өрт
Қала 1576 жылдың 22-23 қазаны аралығындағы түні үлкен өртке ұшырады. Өрт Spaarne салмақ үйінің жанында, жалдамалы әскерлер күзет орны ретінде пайдаланған "Анкертже" сыра зауытында басталды. Олар отпен жылынып жатқанда, от бақылаудан шығып кетті. Өртті өзенмен кемелермен келген шаруалар көрді. Бірақ әскерлер өздері сөндіре аламыз деп, барлық көмектерден бас тартты. Бұл орын алмай, өрт шамамен 500 ғимаратты, соның ішінде Санкт-Гангольф шіркеуін және Санкт-Елизавета ауруханасын қиратты. Кейін жалдамалы әскерлердің көпшілігі тұтқындалды, ал біреуі көп адамның көз алдында Грот-Маркт алаңында дарға асылды. Сол заманғы карталар өрт салған зиянды нақты көрсетеді: қаланың ішінде кең жолақ қирады. Қоршау және өрттің бірлескен салдарынан қаланың үштен бірі дерлік жойылды.
The city suffered a large fire in the night from 22 to 23 October 1576. The fire started in brewery het Ankertje, near the weighhouse at the Spaarne, which was used by mercenaries as a guarding place. When they were warming themselves at a fire it got out of control. The fire was spotted by farmers, who sailed their ships on the river. However, the soldiers turned down all help, saying that they would put out the fire themselves. This failed, and the fire destroyed almost 500 buildings, among them St Gangolf's church and St Elisabeth's hospital. Most of the mercenaries were later arrested, and one of them was hanged on the Grote Markt in front of a large audience. Maps from that era clearly show the damage done by the fire: a wide strip through the city was destroyed. The combined result of the siege and the fire was that about a third of the city was destroyed.
Алтын дәуірі
Өрт пен ұзақ қоршау қалаға ауыр соққы берді. 1577 жылы испандықтар кетіп, Вьер келісімі бойынша протестанттар мен католиктерге тең құқықтар берілді, алайда үкіметте протестанттар басымдық танытты және біржола тәркіленген католиктердің мүліктері қайтарылмады. Экономиканы жаңғырту және сыра қайнату және ақтарту бизнесіне жұмысшыларды тарту мақсатында (Харлем осы салаларда құмды далалардан таза судың арқасында танымал болды), Харлем кеңесі діни сенімдердің әртүрлілігіне төзімділік танытып, өнер мен тарихты дамытуға көшті. Бұл испандықтардың қалаларын басып алуынан қашқан фламанд және француз иммигранттарының (католиктер мен гугеноттар) көптеп келуіне себеп болды. Қала қабырғаларын қайта жарату жоспарларына орай кеңейту жоспарлары орын алды. Елдің басқа бөліктері сияқты, Біріккен провинцияларда да Алтын ғасыр басталды.
The fire and the long siege had taken their toll on the city. The Spanish left in 1577 and under the Agreement of Veere, Protestants and Catholics were given equal rights, though in government the Protestants clearly had the upper hand and Catholic possessions once seized were never returned. To restore the economy and attract workers for the brewing and bleaching businesses (Haarlem was known for these, thanks to the clean water from the dunes), the Haarlem council decided to promote the pursuit of arts and history, showing tolerance for diversity among religious beliefs. This attracted a large influx of Flemish and French immigrants (Catholics and Huguenots alike) who were fleeing the Spanish occupation of their own cities. Expansion plans soon replaced plans of rebuilding the destroyed city walls. Just like the rest of the country, the Golden Age in the United Provinces had started.
Киіз және жібек
Жаңа азаматтар зығыр және жібек өндірісі мен саудасында мол тәжірибеге ие болды, соның арқасында қаланың халқы 1573 жылы 18 000-нан 1622 жылы шамамен 40 000-ға дейін өсті. 1621 жылы халықтың 50%-дан астамы Фландрияда туған адамдарды құрады. Харлем зығыры әйгілі болды және қала гүлденді. Бүгінде Ян Луикен мен оның ұлы жазған "Кәсіптер кітабынан" сол кездегі тоқыма саудагерлерінің бейнесін көруге болады.
The new citizens had a lot of expertise in linen and silk manufacture and trading, and the city's population grew from 18,000 in 1573 to around 40,000 in 1622. At one point, in 1621, over 50% of the population was Flemish born. Haarlem's linen became notable and the city flourished. Today an impression of some of those original textile tradesmen can be had from the Book of Trades document created by Jan Luyken and his son.
Инфрақұрылым
1632 жылы Харлем мен Амстердам арасындағы сүйрейтін канал, Харлемертреквейт ашылды, ол елдегі алғашқы сүйрейтін канал болды. 1576 жылғы өрт салдарынан қала ішіндегі бос жатқан жерлер жаңа үйлер мен ғимараттармен толтырылды. Қала қабырғасының сыртында да ғимараттар салынып, 1643 жылы қабырғадан тыс 400-ге жуық үй саналды. Қала әкімшілігі қала қабырғасының сыртында ғимараттардың болуына ыңғайсыз қарады. Себебі, бұл ғимараттар қалаға шабуыл жасалған жағдайда осал болар еді, сонымен қатар қабырғалардың сыртында салықтар мен қалалық ережелерге бақылау жеткіліксіз болды. Сондықтан 1671 жылы қаланы солтүстікке қарай кеңейту жөнінде маңызды жоба қолға алынды. Екі жаңа канал қазылып, жаңа қорғаныс қабырғасы (қазіргі Staten en Prinsenbolwerk) салынды. Екі ескі қала қақпасы – Янспорт және Крюиспорт бұзылды. Қаланың міндетті түрде төртбұрышты болуы керек деген түсінік қабылданбады.
In 1632 a tow canal between Haarlem and Amsterdam, the Haarlemmertrekvaart was opened, the first tow canal in the country. The empty areas in the city that were a result of the fire of 1576 were filled with new houses and buildings. Even outside the city wall buildings were constructed—in 1643 about 400 houses were counted outside the wall. Having buildings outside the city walls was not a desirable situation to the city administration. Not only because these buildings would be vulnerable in case of an attack on the city, but there was also less control over taxes and city regulations outside the walls. Therefore, a major project was initiated in 1671: expanding the city northwards. Two new canals were dug, and a new defensive wall was constructed (the current Staten en Prinsenbolwerk). Two old city gates, the Janspoort and Kruispoort, were demolished. The idea that a city had to be square shaped was abandoned.
Мәдени өмір
Антверпен құлағаннан кейін көптеген суретшілер мен шеберлер Харлемге көшіп келді және қалалық әкімшіліктен қалалық үйді безендіруге тапсырыс алды. Бұл суреттер Харлемнің даңқты тарихын және оның мақтан тұтатын өнімдерін көрсету үшін жасалған. Харлемнің мәдени өмірі гүлденді, Франс Халс және Якоб ван Руисдаль сияқты суретшілер, архитектор Ливен де Кей және Харлемде көптеген суреттер салған Ян Стин қалаға өркендеу әкелді. Харлем қалалық кеңесінің өкілдері өз қалаларын насихаттауда ерекше шығармашылық танытты. Грот-Маркт, орталық базар алаңында, баспа машинасының ойлап табушысы деп есептелетін Лоуренс Янссон Костердің мүсіні орнатылған. Бұл алаңдағы оның екінші және ірі мүсіні. Алғашқысы қалалық үйдің артындағы, «Гортус» деп аталатын шағын бақта тұр (қазіргі күні Stedelijk Gymnasium мектебі орналасқан). Көптеген ғалымдар аз ғана деректер Иоганн Гутенбергтің баспа машинасының алғашқы еуропалық ойлап табушысы екенін көрсетеді деп келіседі, бірақ Харлем балалары оны Лау деп білді, және 20-ғасырдың басына дейін осылай оқытылды. Бұл аңыз Харлем баспагерлеріне жақсы қызмет етті, сондықтан голландтың алтын ғасырындағы ең маңызды голланд тарих кітаптары Харлемде жарық көрді: Адриан Юниус («Батавия»), Дирк Волкертсон Корнхерт («Еңбектер»), Карел ван Мандер («Шилдербоек»), Самуэль Ампцинг («Харлемге сипаттама және мадақ»), Петрус Скривериус («Батавия Иллюстрация») және Питер Кристиансон Бор («Голланд соғыстарының бастауы»).
After the fall of Antwerp, many artists and craftsmen migrated to Haarlem and received commissions from the Haarlem council to decorate the city hall. The paintings commissioned were meant to show Haarlem's glorious history as well as Haarlem's glorious products. Haarlem's cultural life prospered, with painters like Frans Hals and Jacob van Ruisdael, the architect Lieven de Key and Jan Steen who made many paintings in Haarlem. The Haarlem councilmen became quite creative in their propaganda promoting their city. On the Grote Markt, the central market square, there's a statue of Laurens Janszoon Coster who is allegedly the inventor of the printing press. This is the second and larger statue to him on the square. The original stands behind the city hall in the little garden known as the Hortus (where today the Stedelijk Gymnasium school is located). Most scholars agree that the scarce evidence seems to point to Johann Gutenberg as the first European inventor of the printing press, but Haarlem children were taught about Lau as he is known, well into the 20th century. This legend served the printers of Haarlem well, however, and it is probably for that reason the most notable Dutch history books from the Dutch Golden Age period were published in Haarlem; by Hadrianus Junius (Batavia), Dirck Volkertszoon Coornhert (Works), Karel van Mander (Schilderboeck), Samuel Ampzing (Description and Ode to Haarlem), Petrus Scriverius (Batavia Illustrata), and Pieter Christiaenszoon Bor (Origin of the Dutch wars).
Ашытқы
Гарлемде сыра қайнату өте маңызды өнеркәсіп болды. 16 ғасырға дейін сыраға қажетті су қаладағы каналдардан алынды. Бұл каналдар Spaarne және IJ арқылы теңіз суымен байланысты болды. Алайда, каналдардағы судың ластануы күшейді, сондықтан ол сыра қайнатуға жарамсыз болды. Содан кейін қаланың оңтүстік-батысындағы бір жерден таза су алу басталды. Бірақ, сол судың сапасы да жеткіліксіз болды. 17 ғасырдан бастап құмды далалардан суды қалаға тасымалдау үшін Сантваерт каналы пайдаланылды. Су кемелерде бөшкелерге салып тасымалданды. Су алынған жер Брауверскольки деп аталады, ал сол жерге дейінгі канал әлі де бар, қазір ол Сыра өндірушілер каналы (Brouwersvaart) деп аталады. Гарлем Нидерландыдағы ірі сыра өндірушілердің бірі болды. Ол өндірген сыраның көп бөлігі Солтүстік Голландияда тұтынылды. Испан қоршауы кезінде қалада 50-ге жуық сыра қайнату компаниясы болды; ал 45 жыл өткен соң, 1620 жылы қалада жүзге жуық сыра қайнатушылар болды. 1657 жылы қара өлімнің тағы бір эпидемиясы болды, ол қаланы алты ай бойы қиратты. 17 ғасырдың соңынан бастап қаладағы экономикалық жағдай ұзақ уақытқа нашарлады. 1752 жылы қалада тек жеті сыра зауыты қалды, ал 1820 жылы қалада тіркелген сыра зауыты болған жоқ. 1990 жылдары Haarlems Biergenootschap қоры ескі рецепттердің бір бөлігін жаңа Jopen сыра брендімен қайта жаңғыртты, ол "Haarlem сырасы" деп сатылады. 2010 жылы Jopen Гарлем орталығындағы бұрынғы шіркеуде сыра зауытын ашты, ол Jopenkerk деп аталды. 2012 жылы Гарлем Zijlstraat көшесінде Uiltje Bar ашылып, жаңа жергілікті сыра зауытына ие болды, ол қолмен жасалған сыраларға маманданған.
Beer brewing was a very important industry in Haarlem. Until the 16th century the water for the beer was taken from the canals in the city. These were, through the Spaarne and the IJ, connected to seawater. However, the water in the canals was getting more and more polluted, and no longer suitable for brewing beer. A place south west of the city was then used to take fresh water in. However, the quality of that water was not good enough either. From the 17th century a canal (Santvaert) was used to transport water from the dunes to the city. The water was transported in barrels on ships. The location where the water was taken is called the Brouwerskolkje, and the canal to there still exists, and is now called the Brewers' Canal (Brouwersvaart). Haarlem was a major beer producer in the Netherlands. The majority of the beer it produced was consumed in North Holland. During the Spanish siege there were about 50 brewing companies in the city; while 45 years later in 1620 the city numbered about one hundred breweries. There was another epidemic of the Black Death in 1657, which took a heavy toll in the six months it ravaged the city. From the end of the 17th century the economic situation in the city turned sour, for a long time. In 1752 there were only seven beer breweries left, and in 1820 no breweries were registered in the city. In the 1990s the Stichting Haarlems Biergenootschap revived some of the old recipes under the new Jopen beer brand, that is marketed as a "Haarlem bier". In 2010 Jopen opened a brewery in a former church in central Haarlem called the Jopenkerk. In 2012 Haarlem gained a new local brewery with Uiltje Bar in the Zijlstraat, which specializes in craft beers.
Тюльпан орталығы
1630 жылдардан бері Харлем түлкі гүлдері үшін маңызды сауда орталығы болып келді, және түлкі гүлдеріне шамадан тыс жоғары баға төленген түлкі маниясы кезінде осы қала эпицентрде болды. 1656 жылы Лейден-Харлем каналы – Лейдсеварт ашылғаннан кейін, Роттердамнан Амстердамға жолаушылар қайығымен, автобуспен қарағанда көбірек саяхаттау әдетке айналды. Каналдар жолаушылар тасымалы үшін ғана қазылды, баяу болғанымен, ыңғайлы жағдай ұсынып тұрды. Бұл жол жолаушыларды Харлемнің оңтүстігіндегі гүл егістіктері арқылы жүргізді. Харлем 17 ғасырдың екінші жартысынан бастап және 18 ғасыр бойы бұрынғы жолаушылар каналдары жүйелерінің бойымен алғашқы теміржолдар салынғанға дейін жолаушылар үшін маңызды тоқтау орны болды. Харлем оңтүстікке қарай кеңейген сайын, гүл егістіктері де кеңейді, және бүгін көктемде Роттердам мен Амстердам арасында пойызбен саяхаттайтындар Лейден мен Харлем арасында гүлдейтін гүл егістіктерін көреді.
Since the 1630s, Haarlem has been a major trading centre for tulips, and it was at the epicentre during tulip mania, when outrageous prices were paid for tulip bulbs. From the time that the Leiden Haarlem canal Leidsevaart was opened in 1656, it became popular to travel from Rotterdam to Amsterdam by passenger boat rather than by coach. The canals were dug for passenger service only, and were comfortable though slow. The towpath led these passengers through the bulb fields south of Haarlem. Haarlem was an important stopover for passengers from the last half of the 17th century and through the 18th century until the building of the first rail tracks along the routes of former passenger canal systems. As Haarlem slowly expanded southwards, so did the bulb fields, and today rail travelers between Rotterdam and Amsterdam in Spring will see blooming bulb fields on the stretch between Leiden and Haarlem.
18 ғасыр
Сауда орталығы Амстердамға қарай тартылғандықтан, 18-шы ғасырда Харлем қаласы төмендеді. Алтын ғасыр саудагерлер мен жақсы жағдайдағы шағын бизнес иелерінен құралған үлкен жоғары орта тапты қалыптастырды. Амстердам мен Харлем арасындағы трекшют байланысының сенімділігін пайдаланып, көптеген адамдар Амстердамдағы жұмыс орнымен қатар Харлемде демалысқа немесе жазғы үйге ие болды. Амстердамның халқы тығыздалған сайын, каналдар жазда жағымсыз иіс шығара бастады, сол себепті Харлем көбінесе жатындық ауданға айналды. Көптеген бай адамдар көктемде отбасыларын жазғы үйлеріне көшіріп, тұрақты мекенжайлары арасында сапарлап тұрды. Жазғы демалысқа ең танымал орындар Харлемнің оңтүстігіндегі Спаарне өзенінің бойы болды. Питер Тейлер ван дер Хюльст және Генри Хоуп сонда жазғы үйлер салды, сондай-ақ көптеген амстердамдық саудагерлер мен қалалық кеңесшілер де. Бүгінде Spaarne өзенімен қайықпен саяхаттау мүмкін, бұл жаз айларында танымал туристік бағытқа айналды. 18-шы ғасырда Харлем Утрехт ескі католик шіркеуінің тәуелді діни орталығы болды.
As the centre of trade gravitated towards Amsterdam, Haarlem declined in the 18th century. The Golden Age had created a large upper middle class of merchants and well to do small business owners. Taking advantage of the reliability of the trekschuit connection between Amsterdam and Haarlem, many people had a business address in Amsterdam and a weekend or summer home in Haarlem. Haarlem became more and more a bedroom community as the increasingly dense population of Amsterdam caused the canals to smell in the summer. Many well to do gentlemen moved their families to summer homes in the Spring and commuted between addresses. Popular places for summer homes were along the Spaarne in southern Haarlem. Pieter Teyler van der Hulst and Henry Hope built summer homes there, as well as many Amsterdam merchants and councilmen. Today, it is still possible to travel by boat along the Spaarne and this has turned into a popular form of tourism in the summer months. In the 18th century Haarlem became the seat of a suffragan diocese of the Old Catholic Church of Utrecht.
Француздық билік
18 ғасырдың соңында Оранжға қарсы бірнеше комиссия құрылды. 1795 жылдың 18 қаңтарында "Staatse" армиясы Ворден қаласының жанында жеңіліске ұшырады. 19-шы күніне дейінгі түнде, статхолдер Вильгельм V Оранский елден қашқан түні, комиссиялар жиналып революция жасады. Комиссиялар қан төгілмейтін төңкеріс арқылы қала әкімшіліктерін ауыстырды, ал ертесі күні қала Оранж әулетінің тираниясынан "құтылды". Революция бейбіт ағып өтті, Оранжқа адал жандар ешқандай зиян көрмеді. Содан кейін Батавия Республикасы жарияланды. Француз армиясы екі күннен кейін, 20 қаңтарда, босатылған қалаға кірді. 1500 сарбаздық армияға азық-түлік және киім-кешек тұрғындар тарапынан ұсынылды. Жаңа ұлттық үкімет күшті орталықтандырылды, ал қалалардың рөлі мен ықпалы төмендеді. Батавия Республикасы Франциямен өзара қорғаныс шартын жасасқандықтан, Англиямен соғысқа қатысты. Теңіздегі Англияның күшті ықпалы сауда мүмкіндіктерін айтарлықтай шектеді, нәтижесінде Нидерланд экономикасы зардап шекті.
At the end of the 18th century a number of anti Orange commissions were founded. On 18 January 1795 the "Staatse" army was defeated near Woerden. During the night preceding the 19th, the same night that stadtholder William V of Orange fled the country, the various commissions gathered and implemented a revolution. The commissions changed the city's administrators in a bloodless revolution, and the next morning the city was 'liberated' of the tyranny of the House of Orange. The revolution was peaceful and the Orange loyal people were not harmed. The Batavian Republic was then proclaimed. The French army entered the liberated city two days later, on 20 January. An army of 1,500 soldiers was provided with food and clothing by the citizens. The new national government was strongly centralised, and the role and influence of the cities was reduced. The Batavian Republic had signed a mutual defense pact with France, and was thus automatically at war with England. The strong English presence at sea severely reduced the trading opportunities, and the Dutch economy suffered accordingly.
19 ғасыр
19 ғасырдың басында әрқашан Харлем экономикасының маңызды тірегі болған тоқыма өнеркәсібі нашар жағдайда болды. Қатты халықаралық бәсекелестік және Англияда қолданылып жүрген бу машиналарына негізделген жаңа, революциялық өндіріс әдістері Харлем өнеркәсібіне ауыр соққы берді. 1815 жылы қалада шамамен 17 000 адам тұрды, олардың көп бөлігі кедейлікте өмір сүрді. Сол жылы Нидерланды Біріккен Корольдігінің құрылуы көптеген адамдарға үміт сыйлады, олар жаңа үкімет астында экономика жанданарына және тоқыма өнеркәсібі сияқты экспортқа бағытталған экономикалық қызметтер қалпына келеді деп сенді. 19 ғасырдың басында қорғаныс қабырғалары өз мағынасын жоғалтты, ал сәулетші Зохер кіші бұрынғы қорғаныс желісі орнында саябақ салуды жоспарлады. Қала қабырғалары мен қақпалары бұзылды, ал кірпіштері жұмысшылардың үйлері мен фабрикаларын салу үшін қайта пайдаланылды. 19 ғасырдың басында Харлем Солтүстік Голландия провинциясының орталығы болды. 19 ғасырдың ортасында қала экономикасы бірте-бірте жақсара бастады. Жаңа зауыттар ашылды, ал Харлемде Томас Уилсон, Гийом Жан Пуэльман, Ж. Б. Т. Превинаир, Ж. Ж. Бейнес, Хендрик Фиге, Жерардус Йоханнес Дросте және Г. П. Ж. Беккари сияқты бірнеше ірі өнеркәсіптік компаниялар құрылды.
The textile industry, which had always been an important pillar of Haarlem's economy, was in a bad shape at the beginning of the 19th century. Strong international competition, and revolutionary new production methods based on steam engines already in use in England, dealt a striking blow to Haarlem's industry. In 1815 the city's population was about 17,000 people, a large percentage of whom were poor. The foundation of the United Kingdom of the Netherlands in that year gave hope to many, who believed that under a new government the economy would pick up, and that export oriented economic activities such as the textile industry would recover. In the beginning of the 19th century the defense walls had lost their function, and architect Zocher Jr. planned a park on the location of the former defense line. The city walls and gates were demolished and the bricks were reused for construction of workers homes and factories. Haarlem became the provincial capital of North Holland province in the early 19th century. In the mid 19th century the city's economy slowly started to improve. New factories were opened, and a number of large industrial companies were founded in Haarlem by Thomas Wilson, Guillaume Jean Poelman, J. B. T. Prévinaire, J. J. Beijnes, Hendrik Figee, Gerardus Johannes Droste and G. P. J. Beccari.
Мақта өңдеу зауыттары
Nederlandsche Handel Maatschappij (NHM немесе Голландия сауда компаниясы) жұмыс орындарын құру мақсатымен король Виллем I тарапынан құрылды. Нидерландының батыс бөлігіндегі ең қиын экономикалық жағдайдағы қалалардың бірі ретінде, 1830 жылдары Харлемде NHM бағдарламасы аясында үш мақта зауыты ашылды. Бұл зауыттарды Оңтүстік Нидерландыдан келген мамандар басқарды, NHM оларды Ливен Бауэнстің жергілікті тәжірибесі арқылы механикалық тоқуда жақсырақ деп есептеді. Контракт жеңімпаздары: Томас Уилсон, оның зауыты қазіргі Уилсонплейннің солтүстігінде орналасқан, Генттен келген туысы Чарльз Вервакемен бірлесіп жұмыс істеген және қазіргі Феникстраатта зауыты болған Гийом Жан Пулман, сондай-ақ Гаренкокерскадеде зауыты болған Жан Батист Теодор Превинаир және оның ұлы Мари Проспер Теодор Превинаир, 1875 жылы Haarlemsche Katoenmaatschappij-ді құрды. Бұл мақта зауыттары экспортқа тауар өндірді, ал Голландия үкіметі шетелдік мақта өндірушілерінен ауыр салық алғандықтан, бұл NHM зауыттары үшін, әсіресе Голландиялық Шығыс Үндістанға экспорт үшін тиімді бизнес болды. Бағдарлама 1830 жылдары басталды және бастапқыда сәтті болды, бірақ 1839 жылы Бельгия Нидерланды Біріккен Корольдігінен бөлініп шыққаннан кейін Голландияның Шығыс Үнді нарығындағы қорғау шаралары алынып тасталды және бизнес құлдырауға бет бұрды. 1863 жылдан кейін АҚШ-тағы Азамат соғысы шикі мақта импортын айтарлықтай азайтты, бұл бизнестің нашарлауына әкелді. Тек Превинаир ғана "Түрік қызылы" бояуымен мамандану арқасында аман қалды. Превинаирдің "Adrinople" матасы танымал болды. Превинаирдің ұлы Haarlemsche Katoenmaatschappij компаниясын құрды, ол Бельгия Конгосында сұранысқа ие болған "La Javanaise" деп аталатын батик матасын жасады. Холера індеттері жаңалық емес, бірақ олардың саны артып келеді. 1591 жылы қала басшылары Грот-Хутштраттың солтүстік және оңтүстік бөліктерін байланыстыратын Оуд-Грахт арқылы өтетін кең көпір, Вервульфті салу үшін қазба жұмыстарын жүргізуді бұйырды. Мұндай "көпірлер" Нидерландының басқа қалаларында да көрініс тапқан, мысалы Амстердамдағы Nieuwmarkt.
The Nederlandsche Handel Maatschappij (NHM or Dutch Trade Company) was founded by King Willem I to create employment opportunities. As one of the cities in the western part of the Netherlands with the worst economic situation, three cotton mills were created in Haarlem under the NHM program in the 1830s. These were run by experts from the Southern Netherlands, whom the NHM considered better at mechanical weaving through the local expertise of Lieven Bauwens. The contract winners were Thomas Wilson, whose factory was situated north of what is today the Wilsonplein, Guillaume Jean Poelman, who was in business with his nephew Charles Vervaecke from Ghent and had a factory on what today is the Phoenixstraat, and Jean Baptiste Theodore Prévinaire, who had a factory on the Garenkokerskade and whose son Marie Prosper Theodore Prévinaire created the Haarlemsche Katoenmaatschappij in 1875. These cotton factories produced goods for export, and because the Dutch government levied heavy taxes on foreign cotton producers this was a profitable business for the NHM factories, especially for export to the Dutch East Indies. The programme started in the 1830s, and was initially successful, but after 1839 when Belgium split away from the United Kingdom of the Netherlands, the protectionist measures for the Dutch East Indian market were removed and the business began to flounder. When the American Civil War reduced the import of raw cotton significantly after 1863, the business went sour. Only Prévinaire was able to survive through specialisation with his "Turkish Red" dye. The Prévinaire "toile Adrinople" was popular. Prévinaire's son went on to create the Haarlemsche Katoenmaatschappij, which made a kind of imitation batik cloth called "La Javanaise" that became popular in Belgian Congo. The periodic cholera outbreaks had not been new, but they had been increasing. In 1591 the city fathers had ordered excavation to build the Verwulft, a wide bridge over the Oude Gracht connecting the north and south portions of the Grote Houtstraat. Such "overclosures" can still be seen in other Dutch cities, such as the Nieuwmarkt in Amsterdam.
Шекараны кеңейту
1879 жылдан бастап қала халқының саны отыз жыл ішінде дерлік екі есеге өсті, 1909 жылы 36 976-дан 69 410-ға жетті. Халық саны ғана емес, қала да қарқынды түрде кеңейді. Лейдсбурт ауданы 1880-жылдары Харлем қаласына қосылды. 1884 жылы Шотен муниципалитетінің (қазіргіде жойылған) кішкентай бөлігі де қосылды, себебі Харлем кеңесі "Het Dolhuys" ауруханасын қалалық шекараның ішінде орналастыруды қалады. Бұл аурухана Шотен аумағындағы "het bolwerk" деп аталатын жерде орналасқан еді.
From 1879 the population of the city almost doubled in thirty years, from 36,976 to 69,410 in 1909. Not only did the population grow, but the city was expanding rapidly too. The Leidsebuurt district was incorporated into Haarlem in the 1880s. A small part of (the now defunct) municipality of Schoten was incorporated in 1884 because the council of Haarlem wanted to have the hospital (Het Dolhuys) inside the municipal borders. This hospital was situated at "het bolwerk" on Schoten's territory.
ХХ ғасырдың басында
ХХ ғасырдың басында қала солтүстікке қарай кеңейді. 1905 жылы Haarlem муниципалитеті кеңейтудің ресми жоспарын ұсынды. Бірақ, айналасындағы муниципалитеттер келіспеді, және келісімге келуге 25 жыл кетті. 1927 жылдың 1 мамырында Шотен муниципалитеті, сондай-ақ Спаарндам, Блумендаал және Хеемстеденің бір бөлігі Харлем қаласының құрамына кірді. Халық саны бірден 31 184 адамға артты. 1908 жылы жаңа теміржол станциясы ашылды. Ол биікке көтерілді, сондықтан қаладағы қозғалысқа теміржол өткелдері кедергі келтірмеді. 1911 жылы Энтони Фокер өзінің "de Spin" атты ұшағын Харлемдегі көрермендерге Королева күні Синт-Бавокерк шөкіресінің үстінен ұшып көрсетті. Кейін қаланың кеңеюі оңтүстікке (Шалквик) және шығысқа (Вадерполдер) қарай жалғасты. 1932 жылы голландиялық саудагер Vroom & Dreesmann Вервульфтте универмаг салды. Көптеген ғимараттар бұзылды, бірақ бұрыштағы "Van der Pigge" кішкентай дәріханасы сатып алудан бас тартты және қазір V&D ғимаратымен қоршалған. Сондықтан жергілікті тұрғындар оларды "Дәуіт пен Ғолият" деп атайды.
In the beginning of the 20th century, the city expanded north. As early as 1905 an official plan was presented by the Haarlem municipality for expansion. However, the surrounding municipalities did not agree, and it would take 25 years to come to an agreement. On 1 May 1927 the municipality of Schoten became part of Haarlem, as well as part of Spaarndam, Bloemendaal and Heemstede. The population increased at once with 31,184 citizens. In 1908, a renewed railway station was opened. This was elevated, so traffic in the city was no longer hampered by railway crossings. In 1911, Anthony Fokker showed his plane de Spin to the audience in Haarlem by flying around the Sint Bavokerk on Queen's Day. Later the expansion of the city went southwards (Schalkwijk) and eastwards (Waarderpolder). In 1932, Vroom & Dreesmann, a Dutch retailer built a department store at Verwulft. Many buildings were demolished, except one small chemist's shop on the corner, "Van der Pigge", who refused to be bought out and which is now encapsulated by the V&D building. They are therefore also called 'David and Goliath' by locals.
Екінші дүниежүзілік соғыстағы Харлем
1944 жылдың 17-21 қыркүйегінде неміс әскері Гарлем Нордтың (Ян Гийзенварттың солтүстігінде) бөліктерін қорғаныс шебі үшін эвакуациялады. Футбол клубының стадионы бұзылды. Жүздеген адамдар үйлерінен шығып, басқа азаматтармен бірге тұруға мәжбүр болды. 1944 жылдың 22 қыркүйегінен соғыс аяқталғанға дейін газ күніне екі сағат ғана берілді. 9 қазанда электр қуаты тоқтатылды. Неміс оккупанттары қалың, қара қабырғаны Хаарлеммерхоут арқылы (қаланың оңтүстігінде), сондай-ақ эвакуацияланған аймақтағы Ян Гийзенвартта салды. Бұл қабырға «Мауэр муур» деп аталды және қаланы қорғауға көмектесу үшін салынған. 1944 жылдың ақпан айында Корри тен Бом отбасы нацистермен тұтқындалды; олар соғыс бойы неміс басқыншыларынан еврейлер мен голланд қарсылық қозғалысының мүшелерін жасырып келген. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде голланд қарсылық тобында жұмыс істеген голланд батыры Ханни Шафт 1945 жылы соғыс аяқталар алдында неміс оккупациясы тарапынан тұтқынға алынып, өлім жазасына кесілді. Оның және оның әріптестерінің, сондай-ақ Тен Бом отбасы сияқты жеке отбасылардың күш-жігеріне қарамастан, көптеген Гарлем яһудилері депортацияланды, Гарлем синагогы бұзылды, еврей ауруханасы Санкт-Елизабет Гастхуиске қосылды. NSB-де саяси белсенді болған-болмаған бірнеше Гарлем отбасылары кездейсоқ шабуылдардан зардап шекті, бұл туралы Гарлем жазушысы Гарри Мулиш өзінің «De Aanslag» кітабында сипаттады. Гарлем тұрғындары Аштық қысында қала маңындағы құмды далалардағы сарайларда сақталған лала гүлдерін жеп аман қалды.
From 17 to 21 September 1944, parts of Haarlem Noord (north of the Jan Gijzenvaart) were evacuated by the Germans to make way for a defensive line. The stadium of HFC Haarlem, the football club, was demolished. Hundreds of people had to leave their homes and were forced to stay with other citizens. From 22 September 1944 to the end of the war, there was gas available only two hours per day. Electricity stopped on 9 October. The German occupiers built a thick, black wall through the Haarlemmerhout (in the south of the city), as well as at the Jan Gijzenvaart in the evacuated area. The wall was called Mauer muur and was meant to help defend the city. In February 1944, the family of Corrie ten Boom was arrested by the Nazis; they had been hiding Jews and Dutch resistance workers from the German occupier throughout the war. During World War II, the Dutch heroine Hannie Schaft, who worked for a Dutch resistance group, was captured and executed by the German occupation just before the end of the war in 1945. Despite her efforts and those of her colleagues and private families such as the Ten Booms, most Haarlem Jews were deported, the Haarlem Synagogue was demolished, and the Jewish hospital was annexed by the St. Elisabeth Gasthuis. Several Haarlem families, whether they were politically active in the NSB or not, suffered from random attacks, as the Haarlem writer Harry Mulisch described in his book De Aanslag. Haarlemmers survived during the Hunger Winter by eating tulip bulbs stored in sheds in the sandy fields around the city.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең
Соғыстан кейін ірі өнеркәсіптің көп бөлігі қаладан көшіп кетті, мысалы, Йон Энсхеде банкнота басып шығару фирмасы. Өнеркәсіп және теңіз тасымалының орталығы мүлде Амстердамға ауысты. Халық аштықтан қырылып, азайып кеткенімен, Индонезияның бұрынғы колонияларынан жаңа көшпендер қалаға келе бастады. Бұл құрылыс жобаларын қаржыландыруға мемлекеттік қаражат түсірді. 1963 жылы Шалквик ауданында көптеген үйлер салынды.
After the war much of the large industry moved out of the city, such as the banknote printing firm of Joh. Enschedé. The centre of industry and shipping had definitely shifted towards Amsterdam. Though the population had been decimated by starvation, a new wave of immigrants came to the city from the former colonies in Indonesia. This brought some government funding for building projects. In 1963 a large number of houses was built in Schalkwijk.
Дін
Харлемде 9 ғасырдан бері христиандық шіркеу бар. Бұл алғашқы шіркеу 695 жылы Киелі Виллиброрд құрған Вельзеннің «қызы шіркеуі» болды. Ол қазіргі Грот-Керк орналасқан жердегі ағаштан салынған шіркеу еді. 1309 жылы Авиньон папасы кезінде Харлемге Климент V бірінші индульгенцияны берді. 1245 жылы халық санының өсуіне байланысты Харлем қала құқығын алды және шіркеу кеңейтілді. Кейін, 1347 және 1351 жылдардағы өрттерден кейін, 1397 жылы Харлемге шіркеуді қайта құруға қаражат жинау үшін Портиункула индульгенциясы берілді. Бұл индульгенция ғасырлар бойы қайта-қайта қолданылып, кеңейту және қалпына келтіру жұмыстарын қаржыландырды. Авиньоннан паптық құқықтар алғандықтан, Харлемде Риммен байланыс тым күшті болмаған болуы мүмкін, себебі қала орталығындағы собор деп аталатын ғимарат тек 19 жыл бойы, 1559 жылдан 1578 жылға дейін кафедра орынды иеленді. Бұл Grote Kerk немесе Sint Bavokerk бастапқыда Құдай анаға арналған приход шіркеуі болды, бірақ кейіннен Харлемнің қасиетті қорғаушысы, Әйір Бавоның есімімен аталып, ол Haarlemmers-ті басқыншылардан құтқару үшін аспаннан жиі түсіп, соңғы рет 1274 жылы Kennemers және Батыс фриздер шабуыл жасағанда көмектескен. Осылайша, Гарлемнің «Sint Bavo voor Haarlem» соғыс айқайы пайда болды, ол 1572 жылы испандарға қарсы қоршау кезінде қолданылды, нәтижесінде Гудсмитспейндегі Sint Josephstatie деп аталатын жер асты соборы салынды. Рим-католик шіркеуінің Харлемдегі епархиясы 1559 жылы құрылды (Dioecesis Harlemensis), ал алғашқы епископ Николаас ван Nieuwland (1510 жылы туған) болды. Ол бұл лауазымға 1561 жылғы 6 қарашада қабылданды. 1569 жылы Альва герцогы оған мас күйі үшін (Dronken Klaasje) отставкаға кетуді кеңес берді. Оның қайғысын жасыруға себеп болды, себебі ол католик испан басқыншыларынан, голланд реформаторларынан да қорқатын. Грот-Керк бастапқыда иконоборшылықтан сақталды, өйткені қала әкімі 1566 жылы бірнеше айға шіркеуді жабуға бұйрық берді. Бұл Харлемдегі әртүрлі топтарға шіркеуден көптеген құндылықтарды тыныш алып шығып, оларды жер асты шіркеулерінде жасыруға мүмкіндік берді. Рим-католик дінінің барлық белгілері мен мүсіндері собордан алынып тасталды. Grote Kerk-те көптеген топтардың өз шіркеулері болғандықтан, бұл жұмыс тәртіпті түрде жүргізілді. Алайда, Харлем қоршауынан жеңілгеннен кейін, испан әскері Рим-католик иконаларын қалпына келтірді. Гилдиялар ескі алтарьларын үлкен шығынмен қалпына келтіруге мәжбүр болды. Қоршаудан кейін Харлем өте кедей болғандықтан, көптеген шіркеулер мен басқа да католик шіркеулері тасталып, басқа мақсаттар үшін пайдаланылды. Бакенсеркерк, 1500 сарбаз жеңіске жеткеннен кейін испандықтар өлтіргенге дейін сақталған, 50 жыл бойы торф сақтау үшін пайдаланылды. Ван Ньюландтың орнын Готфрид ван Миерло басты, ол Риммен қарым-қатынаста болған Харлемдегі соңғы епископ болды. 1578 жылы испандықтар жеңілгеннен кейін, шіркеуге Сакрамент күні (29 мамыр) шабуыл жасалды, бұл жолы Оранж князінің әскерлері шабуыл жасады. Бір діни қызметкер өлтіріліп, шіркеудегі көптеген заттар қирады. Бұл оқиға «Гарлемнің түскі асы» деп аталды, ол епископты қаладан қашуға мәжбүр етті. Көптеген құндылықтар әлі де 500 метр қашықтықтағы жер асты католик шіркеуінде сақталған. Қалалық кеңес Синт-Баво шіркеуін және оның барлық қызы шіркеулерін тәркілеп, кейіннен оларды Евангелиелік реформат шіркеуінің қағидалары бойынша өзгертті. Жаңа (және қазіргі) атауы Grote Kerk болды. Ескі католиктер мен лютерандар, ресми түрде рұқсат етілмесе де, жасырын өмір сүрді. Протестанттар да, католиктер де саяси алауыздықтар басылғаннан кейін католиктер «өздерінің» шіркеуін қайтадан иелене алады деп ойлады. Алайда голланд протестанттары жергілікті үкіметтен католиктерді де алып тастады және егер оларға өз шіркеулерін қайта ашуға рұқсат берілсе, католиктерге зиянды төлем төлеуге тура келеді деп қорқатын. 19 ғасырда Нидерландының барлық аймақтарында жаңа католик шіркеулері Су тақтасы шіркеулері деп аталды, олардың Су тақтасының сорғы станцияларына ұқсастығы үшін (оларды неоклассикалық стильде бір сәулетші жобалаған), ал Харлемде 1841 жылы Янсстрааттағы Сент-Жозеф шіркеуі салынды. 1853 жылы ғана Сент-Жозеф шіркеуінде жаңа Рим-католик епискобы тағайындалды. Бұл шіркеу өскен сайын, 1898 жылы Лейдсевартта (Лейден каналы) жаңа собор салынды. Харлем епискобының Nieuwe Gracht каналында ресми резиденциясы бар. Сондай-ақ, Харлемнің көне католик епискобы бар. Бұл жерде әлі де кішкентай еврей қауымы бар, олардың өз синагогасы бар. Франс Халс мұражайы, бұрын Гарлем қалалық мұражайы болған, бүгін де Гарлемнің түскі асы кезінде шіркеулерден тәркіленген көптеген заттарды сақтап тұр.
Haarlem has had a Christian parish church since the 9th century. This first church was a "daughter church" of Velsen, which itself was founded in 695 by St. Willibrord. It was a wooden church at the site of the current Grote Kerk on the Grote Markt (central market square). Haarlem was granted its first known indulgence by Clement V in 1309, during the Avignon Papacy. In 1245 Haarlem received city rights as a result of population growth and the church was expanded. Later, after the fires of 1347 and 1351, Haarlem was again granted a Portiuncula indulgence in 1397 for funding to rebuild the church. This indulgence would be used again and again over the centuries to fund expansion and restoration activities. Having been granted papal rights from Avignon was perhaps the reason that the ties to Rome were never very strong in Haarlem, since the building most commonly called the Cathedral in the centre of town only held a cathedra for 19 years, from 1559 to 1578. This Grote Kerk or Sint Bavokerk was originally a parish church devoted to the Virgin Mary, but was later named after the patron saint of Haarlem, Saint Bavo, who descended from Heaven regularly to free the Haarlemmers from invaders, most recently when the Kennemers and West Friesians attacked in 1274. This is allegedly how the Haarlem war cry "Sint Bavo voor Haarlem" originated, which was used during the siege against the Spaniards in 1572 that eventually resulted in an underground cathedra called the Sint Josephstatie, on the Goudsmitsplein. The Roman Catholic parish of Haarlem became a Diocese in 1559 (Dioecesis Harlemensis) and the first bishop of Haarlem was Nicolaas van Nieuwland (born in 1510). He accepted the position on 6 November 1561. In 1569 he was advised to resign by the Duke of Alva, because of his reputation for drinking (Dronken Klaasje). He had a good reason to drown his sorrows, because he feared the Catholic Spanish invaders as much as the native Dutch reformers. The Grote Kerk was initially spared from iconoclasm, because the city's mayor ordered the closing of the church for several months in 1566. That gave the various groups in Haarlem the time to quietly remove many of the treasures from the church and stash them safely in underground chapels. All symbols and statues linked to the Roman Catholic faith were removed from the cathedral. Since many groups already had their own chapels in the Grote Kerk, this was conducted in an orderly way. However, after the siege of Haarlem was lost, the Spanish army restored Roman Catholic iconography. The guilds had to restore their old altars, at great expense. Since Haarlem was quite poor after the siege, this led to many of the chapels and other Catholic churches being abandoned and used for other purposes. The Bakenesserkerk, where 1500 soldiers were held before being killed by the Spanish after their victory, was used to store turf for fifty years. Van Nieuwland was succeeded by Godfried van Mierlo, who was the last bishop in communion with Rome Haarlem would know for 300 years. In 1578 after the Spanish were defeated, the church was attacked on Sacrament day (29 May), this time by soldiers of the Prince of Orange. One of the priests was killed, and many objects in the church were destroyed. This event, called the Haarlemse Noon, forced the bishop to flee the city. Many treasures were still safe 500 yards away in the underground Catholic church. The city council confiscated the Sint Bavo Kerk and all of its daughter churches, and later converted them along the tenets of the Evangelical Reformed Church. The new (and current) name became Grote Kerk. Old Catholics and the Lutherans, though unofficially tolerated, went underground. Both Protestants and Catholics alike felt that when all political unrest had subsided, the Catholics could regain control of "their" church. However, the Dutch Protestants had also removed all Catholics from local government and feared that they would have to pay damages to the Catholics if they were allowed their own churches again. In the 19th century, all over the Netherlands, new Catholic churches were subsidised, called Waterboard churches, for their similarity to Waterboard pump stations (they were designed by the same architect in Neo classical style), and in Haarlem they built the St. Joseph kerk in the Jansstraat in 1841. It was not until 1853 that a new Roman Catholic bishop was installed in the St. Joseph kerk. As this church grew, a new cathedral, again called the Cathedral of Saint Bavo, was built at the Leidsevaart (canal to Leiden) in 1898. The Bishop of Haarlem has a formal residence on the Nieuwe Gracht canal. There is also an Old Catholic bishop of Haarlem. There is still a small Jewish community with their own synagogue. The Frans Hals Museum, which was the Haarlem municipal museum, has still in its collection today many pieces confiscated from the churches during the Haarlemse Noon.
Демография
2020 жылы Хаарлем қаласының жалпы халқы 162 090 адамды құрады.
As of 2020, Haarlem had a total population of 162,090 people.
2020Numbers%Dutch natives112,69669.1%Western migration background23,33514.3%Non Western migration background26,87116.4%Turkey6,7184.1%Morocco5,3933.3%Indonesia4,6342.84%Netherlands Antilles and Aruba1,1340.69%Suriname2,2111.35%Total162,902100%
Мұражайлар
Харлемде бірнеше мұражай бар. Тейлер мұражайы Спаарне өзенінің жағасында орналасқан және Нидерландының ең көне мұражайы болып табылады. Оның басты тақырыптары – өнер, ғылым және табиғат тарихы, сонымен қатар Микеланджело мен Рембрандттың бірнеше туындыларына ие. Тағы бір мұражай – Франс Халс көркемсурет мұражайы, оның негізгі ғимараты голланд шеберлерінің картиналарын, ал Грот Маркттағы көрме залдары «Де Халлен» деп аталатын заманауи өнер галереясын ұсынады. Сондай-ақ, Грот Марктта, Влеесхальдың жертөлесінде Харлем археологиялық мұражайы орналасқан, ал сенбі күндері алаңның қарсы бетінде Хофдвахт ғимараты Харлем тарихына арналған көрмелермен ашылады. Басқа мұражайлар: Харлем аспаптық орган мұражайы, «Рух мұражайы» (психиатрия мұражайы), Тен Бум мұражайы (Екінші дүниежүзілік соғыста еврейлердің тығылған жері) және Франс Халс мұражайының қарсысындағы Харлем тарихи мұражайы.
There are several museums in Haarlem. The Teylers Museum lies on the Spaarne river, and it is the oldest museum of the Netherlands. Its main subjects are art, science and natural history, and it owns a number of works by Michelangelo and Rembrandt. Another museum is the Frans Hals Museum of fine arts, with its main location housing Dutch master paintings, and its exhibition halls on the Grote Markt housing a gallery for modern art called De Hallen. Also on the Grote Markt, in the cellar of the Vleeshal is the Archeologisch Museum Haarlem, while across the square on Saturdays, the Hoofdwacht building is open with exhibitions on Haarlem history. Other museums are the Barrel Organ Museum Haarlem, Museum van de Geest (a museum of psychiatry), the Ten Boom Museum (a hiding place for Jews in World War II) and the Historisch Museum Haarlem, across from the Frans Hals Museum.
Театр, кино және мәдени орталықтар
Қалада бірнеше театр, кинотеатр және басқа да мәдени орындар бар. Филармония – қала орталығында, Грот Маркт жанында орналасқан концерт залы. Оның қасында Тонельшюр театры орналасқан, онда сонымен қатар бірнеше кинозал бар (көбінесе Фильмшюр деп аталады). Вильсонсплейдегі Stadsschouwburg 2008 жылы ауқымды жөндеуден кейін қайта ашылды және 698 орынға шақталған. Кино сарайы 1915 жылы салынды және Нидерландыдағы ең көне кинотеатрлардың бірі болды. Ол 2011 жылдың 15 қаңтарында жабылды. Grote Markt-те орналасқан Brinkmann кинотеатры 2012 жылдың 1 ақпанында жұмысын тоқтатты. Хаарлемдегі жалғыз кинотеатр – Pathé Haarlem, ол жаңа салынған Raaks сауда орталығында орналасқан. Бұл кинотеатр 2011 жылдың 5 шілдесінде есігін ашты. Патронаат – поп-музыка залы, Нидерландыдағы осындай залдардың ішіндегі ең үлкендерінің бірі. Бұл қаладағы танымал түнгі ойын-сауық орны.
The city contains several theatres, a cinema and other cultural attractions. The Philharmonie is a concert hall in the centre of the city near the Grote Markt. Next to it is the Toneelschuur theatre, which also has some movie theatres (often referred to as the Filmschuur). The Stadsschouwburg on the Wilsonsplein reopened in 2008 after a major renovation and can seat 698. The Cinema Palace was established in 1915 and was one of the older cinemas in the Netherlands. It closed definitively on 15 January 2011. The Brinkmann cinema, located on the Grote Markt, closed on 1 February 2012. The only cinema in Haarlem is Pathé Haarlem, located in the newly built Raaks shopping mall. This cinema opened on 5 July 2011. The Patronaat is a pop music hall, one of the larger of its kind in the Netherlands. It is a popular night spot in the city.
Фестивальдар
Жыл сайын сәуір айында гүлдер парады өтеді. Гүлдермен әшекейленген көліктер Нордвиктен Харлемге қарай жүріп өтеді, онда олар бір күн бойы көрмеге қойылады. Сол айда Грот Маркт пен Харлем Нордтағы Зааненлаанда ойын-сауық жәрмеңкесі ұйымдастырылады. Грот Марктта басқа да фестивальдер өтеді, оның ішінде жыл сайынғы Haarlem Jazz & More (бұрын Haarlem Jazzstad деп аталған) музыка фестивалі, Haarlem Culinair аспаздық фестивалі және екі жылда бір рет өткізілетін Haarlemse Stripdagen (Хаарлем комикстер күндері). Bevrijdingspop – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Нидерландының нацистерден азат етілуіне арналған музыка фестивалі. Ол жыл сайын 5 мамырда, 1945 жылы Нидерланды азат болған күні Харлеммерхоутта өткізіледі. Осы жерде жыл сайын музыка мен театр фестивалі болып өтетін Haarlemmerhoutfestival ұйымдастырылады.
Every year in April, the bloemencorso (flower parade) takes place. Floats decorated with flowers drive from Noordwijk to Haarlem, where they are exhibited for one day. In the same month there is also a funfair organised on the Grote Markt and the Zaanenlaan in Haarlem Noord. Other festivals are held on the Grote Markt as well, in particular the annual Haarlem Jazz & More (formerly known as Haarlem Jazzstad), a music festival; Haarlem Culinair, a culinary event; and the biannual Haarlemse Stripdagen (Haarlem comic days). Bevrijdingspop is a music festival to celebrate the Dutch liberation from the Nazis after World War II. It is held every year on 5 May, the day that the Netherlands were liberated in 1945, at the Haarlemmerhout. At the same location, the Haarlemmerhoutfestival is held every year, which is a music and theatre festival.
Спорт
Харлемде спорттың әртүрлі түрлерін қабылдайтын көптеген спорт клубтары бар. Бірнеше әуесқой футбол клубтары бар. Харлемде бұрын HFC Haarlem деген кәсіби футбол клубы болған, ол 2010 жылғы қаңтарда банкротқа ұшырады. Тағы бір Харлемдегі футбол клубы, Koninklijke HFC (Royal Haarlemsche Football Club) әлі де жұмыс істеп келеді. Ол 1879 жылы Пим Мюльер құрған, Нидерландтағы алғашқы футбол клубы, осылайша Нидерланд тарихындағы ең көне клуб атанды. 1884 жылы құрылған HLTC Haarlem теннис клубы және 1948 жылы құрылған Kenamju дзюдо қауымдастығы да өз спорт түрлеріндегі ең көне голланд клубтары болып табылады. RFC Haarlem – регби клубы. Харлемде бірнеше халықаралық спорт турнирлері де өткізіледі: екі жылда бір рет Пим Мюльер стадионында (Пим Мюльердің құрметіне аталған) өтетін Haarlemse Honkbalweek (Харлем бейсбол апталығы) бейсбол турнирі және Haarlem Basketball Classic баскетбол турнирі. 2014 жылы Харлемде әйелдер арасындағы софтболдан әлем чемпионаты өтті. Алғашқы халықаралық банди матчы 1891 жылы Харлем мен Bury Fen Bandy Club арасында өтті. Бүгінгі күні де мұз үстіндегі банди ойынының түрлері бар.
Haarlem has many different sport clubs practicing a great diversity of sports. There are several amateur association football clubs. Haarlem also had a professional football club, HFC Haarlem, which went bankrupt in January 2010. Another Haarlem based football club still in existence is Koninklijke HFC (Royal Haarlemsche Football Club). It was founded by Pim Mulier in 1879 as the first football club in the Netherlands, making it the oldest club in Dutch history. Tennis club HLTC Haarlem, founded in 1884, and judo association Kenamju, founded in 1948, are also the oldest Dutch clubs in their sports. RFC Haarlem is a rugby club. Haarlem is known for hosting several international sports tournaments as well: the Haarlemse Honkbalweek (Haarlem Baseball Week), a baseball event held every two years at the Pim Mulier Stadium (named after Pim Mulier), and the Haarlem Basketball Classic, a basketball event. Haarlem also hosted the 2014 Women's Softball World Championship. The first international bandy match was played between Haarlem and Bury Fen Bandy Club in 1891. Some rink bandy exists today.
Мәдени сілтемелер
Қаланы құтқарып қалған баланың оқиғасы "Гарлемнің батыры" деп аталады. Халық әншісі Эл Стюарт өзінің "Амстердам" әнінде Харлемді еске алады. Харлемнің теміржол вокзалы "Океанның он екісі" фильмінде Амстердамның орталық вокзалы ретінде көрсетілген. Грегори Магуайрдың "Бейірткі қарындас әпкесі" кітабының оқиғасы Гарлемде өтеді. Александр Дюманың "Қара лала" кітабында Гарлемде бірнеше көрініс бар, ең бастысы соңы, және Гарлемнің гүл өсірушілер қоғамы қара лала үшін сыйақы ұсынады. 1628 жылы Харлемдегі химик банкротқа ұшырап, VOC компаниясына қосылып, Шығысқа теңіз саяхатына шығады. Оның аты, Джеронимус Корнелиз, мәңгілікке Батавия кемесімен байланысты. 17 ғасырда Гарлемнің көкжиегінің панорамалық көріністері соншалықты танымал болды ki, оларды сипаттау үшін арнайы термин пайда болды: Haerlempje. Ең танымал Haerlempje-терді, мысалы, "Ақарту алаңдарымен Гарлем көрінісін" Жакоб ван Руисдейл салған. Голландияның әйгілі радио ди-джейі Гиль Билен Гарлемде дүниеге келген. Ол мансабын жергілікті Haarlem 105 радиостанциясында бастады. Қазір де Гарлемде тұрады. Корри тен Бум Амстердамда туып, ұзақ жылдар Гарлемде өмір сүрді. Ол отбасымен бірге Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген еврейлерді өз үйінде жасырып, қорғады. Оның өмірі "Жасырыну орны" кітабында баяндалған. 1967 жылы Корри "Ұлттар арасындағы Адал" атағымен марапатталды.
The story of a boy who saved the city with his finger in a leaking dike is known as the "Hero of Haarlem." Folk singer Al Stewart mentions Haarlem in his song "Amsterdam". The train station of Haarlem was part of a set during the movie Ocean's Twelve, showing Amsterdam Central Station. The book Confessions of an Ugly Stepsister by Gregory Maguire is set in Haarlem. The book The Black Tulip by Alexandre Dumas, père has several scenes in Haarlem, most notably the ending, and it is the Horticultural Society of Haarlem that offers a reward for a black tulip. In 1628 a chemist in Haarlem goes broke, and decides to join the VOC to sail to the East. His name, Jeronimus Cornelisz, will always be connected with the Batavia ship. Panoramic views of the Haarlem skyline became so popular in the 17th century that a specific term was used to describe them: a Haerlempje. The most famous Haerlempjes were painted by Jacob van Ruisdael, for instance View of Haarlem with Bleaching Fields. Famous Dutch radio DJ Giel Beelen was born in Haarlem. He started his career at the local radiostation Haarlem 105. He currently still lives in Haarlem. Corrie ten Boom, born in Amsterdam, lived in Haarlem for a long time. She, along with her family, was responsible for shelter many Jewish people in their house during World War II. Her history is featured in the book The Hiding Place. In 1967 Corrie was honored as Righteous Among The Nations.
Көлік
Харлемге Nederlandse Spoorwegen (Голландия темір жолдарының) екі темір жол станциясы қызмет көрсетеді. Харлем темір жол стансасынан сағатына 8 пойыз Амстердамға, 15-20 минуттық жолмен, сағатына 6 пойыз Лейден мен Гаагаға (екі станцияға) және сағатына 2 пойыз Зандворт-ан-Зееге дейін жүреді. Харлемнің шығысында Харлем Спаарнууд станциясы орналасқан, ол сағатына 4 пойызбен Амстердамға қатынайды. Қалаға сондай-ақ Connexxion автобустарының бірнеше бағыты қызмет көрсетеді. Бұл автобустар Харлем төңірегіндегі, Амстердамды қоса алғанда, кең аумақты қамтиды. Connexxion компаниясы басқаратын, Zuidtangent деп аталатын арнайы жолмен жүретін автобус та бар. Бұл автобус Харлемнен Схипхол әуежайы арқылы өтіп, Амстердамның оңтүстік-шығысына барады.
Haarlem is served by two railway stations of the Nederlandse Spoorwegen (Dutch Railways). From Haarlem railway station there are 8 trains an hour to Amsterdam, with a journey time of 15 to 20 minutes, 6 trains an hour to Leiden and The Hague (two stations), and 2 trains an hour to Zandvoort aan Zee. On the east of Haarlem, there is Haarlem Spaarnwoude, which has 4 trains per hour to Amsterdam. The city is also served by several bus lines of Connexxion. These buses traverse a large region around Haarlem, including Amsterdam. There is a special bus rapid transit too, called the Zuidtangent, which is operated by Connexxion. This bus goes from Haarlem to Amsterdam South East via Schiphol Airport.
Полиция және құқық қорғау органдары
Харлемдегі полиция қызметін Кенмерланд полиция корпусы жүзеге асырады. Харлем қаласында бірыңғай киімдегі қалалық атқарушы инспекторлар да жұмыс істейді, олардың міндеттеріне паркинг, санитария, жол жүру ережелерін сақтау, рұқсаттарды тексеру және қала бойынша патрульдеу кіреді.
The police services in Haarlem are provided by the Kennemerland police corps. The city of Haarlem also employs uniformed municipal enforcement officers, their duties consist of parking, sanitation, traffic, permit enforcement, and patrols throughout the city.
Жергілікті сыра
Арақ пісіру 15 ғасырдан бері Харлем үшін өте маңызды өнеркәсіп болып келді, сол кезде қалада 100-ден астам сыра қайнатушы зауыттар болған. 1995 жылы қаланың 750 жылдығы тойланғанда, бір топ әуесқойлар түпнұсқа Харлем сырасын қайта жасап, оны қайтадан пісірді. Сыра ескі үлгідегі сыра шелектерінің атына орай "Jopenbier" немесе қысқаша "Jopen" деп аталады.
Beer brewing has been a very important industry for Haarlem going back to the 15th century, when there were no fewer than 100 breweries in the city. When the town's 750th anniversary was celebrated in 1995 a group of enthusiasts re created an original Haarlem beer and brewed it again. The beer is called Jopenbier, or Jopen for short, named after an old type of beer barrel.
Гарлем, Манхэттен
1658 жылы Нидерландтың Ниу-Нёдерланд (Жаңа Нидерланд) колониясының бас директоры Питер Стьювесант Манхэттен аралының солтүстік бөлігінде Ниу-Харлем қонысын Ниу-Амстердам (Жаңа Амстердам) бекінісі ретінде, аралының оңтүстік ұшында құрды. 1664 жылы Англия Жаңа Нидерландыны басып алғаннан кейін, жаңа ағылшын отаршылдық басқаруы колонияны және оның бас қаласын "Нью-Йорк" деп атады, бірақ Харлем атауын көбінесе өзгеріссіз қалдырды. Орфография заманауи ағылшын тіліндегі қолданысқа сәйкес Харлем болып өзгерді, ал аудан (Манхэттен ауданының бір бөлігі ретінде) 20 ғасырда Нью-Йорк қаласының және жалпы АҚШ-тың афроамерикандық мәдениетінің жанды орталығына айналды.
In 1658, Peter Stuyvesant, the Director General of the Dutch colony of Nieuw Nederland (New Netherland), founded the settlement of Nieuw Haarlem in the northern part of Manhattan Island as an outpost of Nieuw Amsterdam (New Amsterdam) at the southern tip of the island. After the English capture of New Netherland in 1664, the new English colonial administration renamed both the colony and its principal city "New York," but left the name of Haarlem more or less unchanged. The spelling changed to Harlem in keeping with contemporary English usage, and the district grew (as part of the borough of Manhattan) into the vibrant centre of African American culture in New York City and the United States generally by the 20th century.
Лаутье, Грот Марктегі мүсін
Негізгі алаңда, Grote Markt, Лоуренс Янссон Костердің мүсіні орналасқан, жергілікті тұрғындар оны «Лаутье» деп лақаптайды. Лоуренс Янссон Костерге жылжымалы әріптерді қолданатын баспа машиналарын ойлап тапқандық айтылады, оның Иоганн Гутенбергпен бір уақытта тапқандығы туралы әңгімелер бар, бірақ мұны барлығы да мойындамайды. Мүсін бұрын бірнеше рет орын ауыстырған. Ол бір кезде алаңның қарсы бетінде тұрған, тіпті Ривьервизмаркетте, Филармонияның жанында да болған.
On the main square, the Grote Markt, stands a statue of Laurens Janszoon Coster, nicknamed 'Lautje' by locals. Laurens Janszoon Coster is credited with being the inventor of a printing press using movable type, since he's said to have invented it simultaneously with Johannes Gutenberg, but only some people believe this. In the past, the statue was moved a couple of times. It once stood at the other side of the square and even perched at the Riviervismarkt, near the Philharmonie.
Ет жарнамасына тыйым салу
Хаарлем қаласы 2024 жылдан бастап тағамның климатқа тигізетін әсеріне байланысты қоғамдық орындарда көптеген ет жарнамаларын тыйым салмақ. Әлемде осындай қадам жасаған алғашқы қала осы Хаарлем болады.
Haarlem is set to ban most meat ads from public spaces because of the food's climate impact, starting from 2024. It is the first city in the world to make such a move.