Кіріспе
Нидерландының астанасы және ең көп халқы бар қаласы Амстердам – Нидерландының астанасы және ең көп халқы бар қаласы. Қаланың ішінде 921 402 адам, қалалық аймақта 1 457 018 адам, ал агломерацияда 2 480 394 адам тұрады. Голландияның Солтүстік Голландия провинциясында орналасқан Амстердам, көптеген каналдары үшін "Солтүстік Венециясы" деп аталады, қазір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген. Амстердам Амстел өзенінің сағасында құрылған, ол су тасқынын бақылау үшін бөгеттелген. Бастапқыда 12 ғасырда шағын балықшылар ауылы болған Амстердам, 17 ғасырда Голландияның алтын ғасырында маңызды әлемдік портына айналды, ол кезде Нидерланды экономикалық қуатты мемлекет болды. Амстердам қаржы және сауданың жетекші орталығы, сондай-ақ діни емес өнер өндірісінің орталығы еді. 19- және 20-ғасырларда қала кеңейді, жаңа аудандар мен шағын қалалар салынды. Қала ашықтық, либерализм және төзімділік дәстүрімен ұзақ уақыттан бері танымал. Велосипед қаланың қазіргі келбетінің маңызды бөлігі болып табылады, сондықтан көптеген велосипед жолдары мен бағыттары бар. Амстердамның басты көрікті жерлеріне тарихи каналдары, Голландияның алтын ғасыры өнерінің мұражайы – Рейксмузей, Ван Гог мұражайы, Амстердамның Корольдік сарайы мен бұрынғы қалалық әкімдігі орналасқан Дам алаңы, Амстердам мұражайы, заманауи өнер мұражайы – Stedelijk Museum, Концертгебау концерт залы, Анна Франк үйі, Теңізшілік мұражайы (Het Scheepvaartmuseum), Natura Artis Magistra, Hortus Botanicus, NEMO, қызыл шамдар ауданы және марихуана сататын кофеханалар кіреді. Қала түнгі өмірімен және фестивальдермен танымал, әлемдегі ең танымал түнгі клубтарының бірі осында орналасқан. Оның көркемдік мұрасы, каналдары және 17 ғасырдағы қаланың алтын ғасырының жақсы сақталған мұралары – тар канал үйлері жыл сайын миллиондаған туристерді тартады. 1602 жылы құрылған Амстердам қор биржасы әлемдегі ең көне "заманауи" бағалы қағаздар нарығы болып саналады. Нидерландының коммерциялық астанасы және Еуропаның маңызды қаржы орталықтарының бірі ретінде Амстердам альфа-қала болып есептеледі. Қала Нидерландының мәдени астанасы. Көптеген ірі голланд мекемелерінің бас кеңсесі осы қалада орналасқан. Uber, Netflix және Tesla сияқты технология компанияларының көптеген ірі әлемдік компаниялары осында орналасқан немесе Еуропалық бас кеңселерін құрған. 2022 жылы Economist Intelligence Unit Амстердамды өмір сүру үшін ең жақсы 9-шы қала деп бағаласа, Mercer оны қоршаған орта мен инфрақұрылым сапасы бойынша 12-ші орынға қойды. 2019 жылы қала әлемдік деңгейдегі үздік технологиялық орталықтардың қатарында 4-ші орынды иеленді. Амстердам порты Еуропадағы бесінші ірі порт болып табылады. KLM хабы және Амстердамның негізгі әуежайы – Схипхол Нидерландыдағы ең көп трафиктік әуежай, Еуропада үшінші және әлемде 11-ші орында. Нидерланд астанасы – әлемдегі ең көп ұлтты қалалардың бірі, онда 180-ге жуық ұлт өкілдері тұрады. Амстердамдағы иммиграция және этникалық бөліну – қазіргі кездегі маңызды мәселе. Амстердамның тарихындағы белгілі тұрғындарына суретшілер Рембрандт және Винсент ван Гог, 17 ғасыр философтары Барух Спиноза, Джон Локк, Рене Декарт және Холокост құрбаны, күнделік жазушы Анна Франк кіреді.
Amsterdam ('/æ//m//s//t//ər//d//æ//m/ AMstərdam, /UKalso/,/æ//m//s//t//ər/'/d//æ//m/ AMstərDAM, ; literally, "The Dam on the River Amstel") is the capital and most populated city of the Netherlands. It has a population of 921,402 within the city proper, 1,457,018 in the urban area and 2,480,394 in the metropolitan area. Located in the Dutch province of North Holland, Amsterdam is colloquially referred to as the "Venice of the North", for its large number of canals, now a UNESCO World Heritage Site. Amsterdam was founded at the mouth of the Amstel River, which was dammed to control flooding. Originally a small fishing village in the 12th century, Amsterdam became a major world port during the Dutch Golden Age of the 17th century, when the Netherlands was an economic powerhouse. Amsterdam was the leading centre for finance and trade, as well as a hub of secular art production. In the 19th and 20th centuries, the city expanded and new neighborhoods and suburbs were built. The city has a long tradition of openness, liberalism, and tolerance. Cycling is key to the city's modern character, and there are numerous biking paths and lanes spread throughout. Amsterdam's main attractions include its historic canals; the Rijksmuseum, the state museum with Dutch Golden Age art; the Van Gogh Museum; the Dam Square, where the Royal Palace of Amsterdam and former city hall are located; the Amsterdam Museum; Stedelijk Museum, with modern art; the [[Concertgebouw, Amsterdam concert hall; the Anne Frank House; the [[Het Scheepvaartmuseum, the Natura Artis Magistra; Hortus Botanicus, NEMO, the red light district and cannabis coffee shops. The city is known for its nightlife and festival activity, with several nightclubs among the world's most famous. Its artistic heritage, canals and narrow canal houses with gabled façades, well preserved legacies of the city's 17th century Golden Age, have attracted millions of visitors annually. The Amsterdam Stock Exchange, founded in 1602, is considered the oldest "modern" securities market stock exchange in the world. As the commercial capital of the Netherlands and one of the top financial centres in Europe, Amsterdam is considered an alpha world city. The city is the cultural capital of the Netherlands. Many large Dutch institutions have their headquarters in the city. Many of the world's largest companies are based here or have established their European headquarters in the city, such as technology companies Uber, Netflix and Tesla. In 2022, Amsterdam was ranked the ninth best city to live in by the Economist Intelligence Unit and 12th on quality of living for environment and infrastructure by Mercer. The city was ranked 4th place globally as top tech hub in 2019. The Port of Amsterdam is the fifth largest in Europe. The KLM hub and Amsterdam's main airport, Schiphol, is the busiest airport in the Netherlands, third in Europe, and 11th in the world. The Dutch capital is one of the most multicultural cities in the world, with about 180 nationalities represented. Immigration and ethnic segregation in Amsterdam is a current issue. Amsterdam's notable residents throughout its history include painters Rembrandt and Vincent van Gogh, 17th century philosophers Baruch Spinoza, John Locke, René Descartes, and the Holocaust victim and diarist Anne Frank.
Тарихқа дейінгі дәуір
Географиялық орналасуының бұрын ылғалды торфты дала болғандықтан, Амстердамның негізі Төмен елдердегі басқа қалалық орталықтарға қарағанда кейінірек салынған. Дегенмен, кейіннен Амстердам аймағына айналған жерлерде шаруалар үш мың жыл бұрын қоныстанған. Олар тарихқа дейінгі IJ өзенінің бойында және оның саласы Амстелдің жоғары ағысында өмір сүрген. Тарихқа дейінгі IJ өзені – жағажайлардың артындағы торфты даладағы ағысы баяу, тыныш суарна болған. Бұл усақталған аймақ, әсіресе қола дәуірінің соңында, темір дәуірінде және рим дәуірінде маңызды жергілікті қонысқа айналды. Амстердамның Дамрак және Рокин көшелерінің астында неолит және рим дәуірінен қалған артефакттар табылды, мысалы, Белл Бикер мәдениетінің қыш сынықтары (б.з.д. 2200-2000 жж.) және граниттің ұнтақтау тасы (б.з.д. 2700-2750 жж.). Алайда, осы артефакттардың Амстел өзенінің жағалауында орналасуы, оның жанында шағын, жартылай тұрақты немесе маусымдық қоныс болғанын көрсетеді. Су мәселелері шешілмейінше, тұрақты қоныстану мүмкін болмас еді, себебі өзен сағасы мен Амстелдің жағалауы сол кезде тұрақты тұруға тым ылғалды болды.
Негізін қалау
Амстердамның пайда болуы Амстель өзеніндегі бөгеттің дамуымен байланысты, ол «Аместель» деп аталады, яғни «сулы аймақ» дегенді білдіреді, Aa(m) – «өзен» + stelle – «жағалаудағы жер», «өзен жағалауы». Осы аймақта жерді мелиорациялау жұмыстары 10 ғасырдың соңында басталды. Аместель Иж өзенінің бір саласында орналасқан. Бұл сала өз атын сол жердің атынан алды: Амстел. Аместельде шаруалар тұрды, олар құрлықтың ішкі жағында және өзеннің жоғары ағысында, жері өзен сағасындағыдай батпақ емес еді. Осы шаруалар Оудеркерк-ан-де-Амстельдің жоғары жағында, ал кейіннен Амстельвеенде өзеннің екінші жағында мелиорациялауды бастады. Ван Амстель әулеті, 1019 жылдан бері осы атпен құжаттарда белгілі. 1170 жылғы ландшафттың өзгеруінен кейін осы жерде бірден елді мекен құрылды. Құрылған сәтінен бастап ол көлік, өндіріс және саудаға бағытталды, ал емес шаруашылыққа, өзеннің жоғары ағысында соңғы 200 жыл бойы және солтүстікке қарай мыңдаған жылдар бойы өмір сүрген қауымдардың өміріне қарама-қарсы. Амстельдің сағасындағы бөгеттің құрылысы 1264 және 1275 жылдар аралығында болған деп есептеледі. Елді мекен алғаш рет 1275 жылы Голландия графы Флорис V-тің «Амстельдегі бөгетте» немесе «Амстелленд бөгеті» маңында тұратын тұрғындарға берген жол төлемі туралы құжатта айтылған. Бұл елді мекеннің тұрғындарына Голландия графтығы арқылы еркін жүріп-қозғалуға мүмкіндік берді, көпірлерде, шлюздерде және бөгеттерде жол төлемін төлемейтін. Бұл Голландия графтары мен Утрехт епископының атынан аймақты басқарған Амстель әулеті арасындағы билік үшін ұзақ жылдарға созылған күрес болды. 1327 жылға қарай, атау Аемстердамға айналды.
Орта ғасырлар
Утрехт епискобы Амстердамға 1300 немесе 1306 жылы аймақтық құқықтар берді. 1345 жылғы Амстердам ғажайыптығы қалаға маңызды қасиетті орын ретінде танылды. Протестанттық реформациядан кейін паломничествоның көрінісі болған "Силле Омгангтың" өркендеген кезеңінде 90 000-ға жуық паломник Амстердамға келді. 14 ғасырдан бастап Амстердам, негізінен Ганза одағымен сауда арқасында гүлденді. 15 ғасырдан бастап қала Балтық теңізімен астық және ағаш бойынша тәуелсіз сауда жолын құрды, Ганза одағын делдалдықтан шеттетуге мүмкіндік берді. Қала Еуропаның ірі жүктерге арналған негізгі сауда орталығына айналды. Бұл, Амстердамға зор байлық әкелген сельдь балық аулаудағы жаңарулардың нәтижесінде мүмкін болды. Голландиялық көтерілістің жетекшісі Үнсіз Вильгельмнің ықпалымен Голландия Республикасы діни төзімділігімен белгілі болды. Иберия түбегінен келген еврейлер, Франциядан келген протестант гугеноттары, Фландриядан келген өркендеген саудагерлер мен баспагерлер, сондай-ақ Испания бақылауындағы Төмен елдерден келген экономикалық және діни қашқынтар Амстердамда қауіпсіздік тапты. Фламанд баспагерлерінің көптеп келуі және қаланың зияткерлік төзімділігі Амстердамды Еуропаның еркін баспасөзінің орталығына айналдырды.
Голландияның алтын ғасыры орталығы
XVII ғасырда Амстердам өзінің алтын ғасыры деп саналатын кезеңді бастан өткізді, осы кезеңде ол Батыс әлемінің ең бай қаласына айналды. Амстердамнан Балтық теңізіне, Кариб теңізіне, Солтүстік Америка мен Африкаға, сондай-ақ қазіргі Индонезия, Үндістан, Шри-Ланка және Бразилияға кемелер жүзіп, жаһандық сауда желісінің негізін қалады. Амстердам саудагерлері Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясында (VOC) және Голландиялық Батыс Үндістан компаниясындағы ең үлкен үлеске ие болды. Бұл компаниялар кейіннен голландиялық колонияларға айналған шетелдік иеліктерді сатып алды. Амстердам Еуропаның тауарлар тасымалындағы ең маңызды орталығы және Батыс әлемінің жетекші қаржы орталығы болды. 1602 жылы Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының Амстердамдағы кеңсесі өз акцияларымен сауда жасау арқылы әлемдегі алғашқы қор биржасы атанды. Амстердам банкі 1609 жылы голланд саудагерлері үшін толық қызмет көрсететін банк және резервтік банк ретінде жұмыс істей бастады. XVII ғасырдан бастап Амстердам Атлантикалық құл саудасына да қатысты. Қала үшбұрышты саудаға қатысқан голланд құл кемелері үшін маңызды порт болды, ол 1814 жылы Ұлыбритания үкіметінің өтініші бойынша Нидерландтың саудаға қатысуын тоқтағанға дейін жалғасты. Амстердам Суринам қоғамының мүшесі болды, бұл ұйым Нидерландтың Суринам колониясын басқаруды қадағалау үшін құрылған, ол экономикалық жағынан құл плантацияларына тәуелді болды. 2021 жылдың 1 шілдесінде Амстердам мэрі Фемке Халсема қаланың құл саудасына қатысқандығы үшін кешірім сұрады.
Құлдырау және жаңғыру
Амстердамның өркендеуі 18 және 19 ғасырдың басында төмендеді. Голландия Республикасының Англиямен (кейін Ұлыбританиямен) және Франциямен соғыстары қалаға ауыр соққы берді. Наполеон соғыстары кезінде Амстердамның маңызы ең төменгі деңгейге жетті, Голландия Француз империясының құрамына енді. Бірақ, 1815 жылы Нидерланды Біріккен Корольдігінің құрылуы жағдайды өзгертіп, жаңа кезеңнің бастауы болды. 19 ғасырдың соңы кейде Амстердамның екінші алтын ғасыры деп аталады. Жаңа мұражайлар, теміржол станциясы және Амстердамдағы Концертгебуа салынды; сонымен қатар, өнеркәсіптік революция қалаға келді. Амстердам-Рейн каналы Амстердамды Рейн өзенімен тікелей байланыстыру үшін, ал Солтүстік теңіз каналы портының Солтүстік теңізге дейінгі қашықтығын қысқарту үшін қазылды. Екі жоба да Еуропаның және әлемнің қалған бөліктерімен сауданы едәуір жақсартты. 1906 жылы Джозеф Конрад "Теңіздің айнасы" шығармасында Амстердамды теңізден қарағандағы қысқаша бейнесін берді.
ХХ ғасыр қазіргі заман
Бірінші дүниежүзілік соғыстан аз уақыт бұрын қала қайтадан кеңейе бастады және жаңа қала маңындағы аудандар салынды. Нидерланды осы соғыста бейтарап болғанына қарамастан, Амстердамда азық-түлік тапшылығы болды, ал жылыту отыны да жетіспеді. Бұл тапшылықтар бірнеше адамның қаза болуына себеп болған көтерілістерге әкелді. Бұл көтерілістер «Картоп көтерілісі» (Aardappeloproer) деп белгілі. Адамдар, негізінен азық-түлік алу үшін, дүкендер мен қоймаларды тонауға кірісті. 1916 жылғы су тасқынынан кейін, 1921 жылдың 1 қаңтарында Дюргердам, Холислот, Зундердорп және Шеллингвуд муниципалитеттері, Амстердамның солтүстігінде орналасқан және өздерінің тілегімен қалаға қосылды. Соғыстар арасында қала кеңейе берді, ең бастысы Джордан ауданының батысындағы Фредерик Хендрикбурт және айналасындағы аудандарда. 1940 жылдың 10 мамырында нацистік Германия Нидерландыға басып кірді және елді бақылауға алды. Амстердамның азаматтары еврейлерді жасырып, осылайша өздері мен отбасыларын тұтқындалу немесе концлагерьге жіберу қаупіне ұшыратты. 100 000-нан астам голланд яхудилері нацистік концлагерьлерге депортацияланды, олардың шамамен 60 000-ы Амстердамда тұрды. Осыған жауап ретінде Голланд Коммунистік партиясы рейдке қарсы 300 000 адам қатысқан ақпан айындағы ереуілді ұйымдастырды. Ең танымал депортацияланған – Берген-Белсен концлагерінде қайтыс болған жас еврей қызы Анна Франк. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін елдің қалған бөлігімен байланыс үзіліп, азық-түлік пен отын тапшылығы күшейді. Көптеген азаматтар ауылға азық-түлік іздеуге кетті. Иттер, мысықтар, шикі қант қызылшасы және пісірілген лала гүлдері – тірі қалу үшін қолданылды. Амстердамда отын үшін көптеген ағаштар кесілді, ал үйлер, пәтерлер және депортацияланған еврейлердің ғимараттарынан ағаш алынды. Қала 1945 жылдың 5 мамырында, Еуропадағы соғыс аяқталар алдында канадалық әскерлер тарапынан азат етілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Осдорп, Слотэрверт, Слотэрмеер және Гейзенвельд сияқты көптеген жаңа қала маңындағы аудандар салынды. Бұл аудандарда көптеген қоғамдық саябақтар мен кең ашық кеңістіктер болды, ал жаңа ғимараттар үлкен және жарық бөлмелер, баулар мен балкондары бар жақсартылған тұрғын үй жағдайларын ұсынды. Соғыс және 20 ғасырдың басқа да оқиғаларының салдарынан қала орталығы толығымен тозығы жетті. Қоғам өзгерген сайын саясаткерлер мен басқа да ықпалды тұлғалар қаланың үлкен бөлігін қайта жоспарлау жоспарларын жасады. Автомобильдің көпшілікке қолжетімді болуымен бірге кеңсе ғимараттарына және жаңа жолдарға сұраныс артты. 1977 жылы метро қаланың оңтүстік-шығыс бөлігіндегі (Zuidoost) Бийльмермердің жаңа қала маңындағы ауданы мен Амстердам орталығы арасында жұмыс істей бастады. Одан әрі жоспарлар Амстердам Централ және қала орталығын қаланың басқа бөліктерімен байланыстыру үшін метроның үстінен жаңа тас жол салуды көздеді. Бұл үшін қаланың бұрынғы еврей ауданында кең ауқымды бұзу жұмыстары басталды. Жоденбрейстраат және Вейсперстраат сияқты кіші көшелер кеңейтілді және барлық үйлер мен ғимараттар бұзылды. Бұзудың ең жоғарғы сатысында Nieuwmarktrellen (Nieuwmarkt көтерілісі) болды; көтерілісшілер қаланың қайта құрылуынан туындаған бұзуға деген ашуларын білдірді. Нәтижесінде бұзу тоқтатылды және қала орталығына бағытталған тас жол толыққанды салынбады; тек метро аяқталды. Тек бірнеше көшелер ғана кеңейтілді. Жаңа қалалық әкімдік дерлік толығымен бұзылған Уотерлуплиннің үстінде салынды. Осы арада, қала орталығын қалпына келтіру үшін Stadsherstel Amsterdam сияқты ірі жеке ұйымдар құрылды. Бұл күрес бүгінгі күні сәтті аяқталғанымен, одан әрі қалпына келтіру жұмыстары жалғастырылуда. XXI ғасырда Амстердам орталығы көптеген туристерді тартты: 2012 және 2015 жылдар аралығында жылдық келушілер саны 10 миллионнан 17 миллионға дейін өсті. Жылжымайтын мүлік бағасы күрт өсті, ал жергілікті дүкендер туристік бағыттағы дүкендерге жол берді, бұл орталықты қала тұрғындары үшін қолжетімсіз етті. Бұл оқиғалар туристердің көптігімен толған Венециямен салыстыруға себеп болды. 2003 жылы IJ өзенінен солтүстік және оңтүстік бөліктерді байланыстыратын жаңа метро желісінің құрылысы басталды. Жобаның құны 2008 жылға қарай бюджетінен үш есе асып кеткендігі, орталықтағы ғимараттарға зақым келтіру қаупі және құрылыстың бірнеше рет тоқтатылып, қайта басталуы себепті даулы болды. Жаңа метро желісі 2018 жылы аяқталды. 2014 жылдан бері қала орталығына жақын аудандарда, мысалы, Фредерик Хендрикбуртта қалалық жаңаруға және жаңартуға жаңаша назар аударылуда. Қаланың дәстүрлі орталығын жаңарту және кеңейту – қаланың шығыс бөлігіндегі жаңа IJбург ауданындағы жасанды аралдардың құрылысымен бірге – Амстердамның 2040 жылға дейінгі Структуралық Көренелігінің (Structural Vision Amsterdam 2040) бастамасының бір бөлігі болып табылады.
География
Амстердам Батыс Нидерландыда, Солтүстік Голландия провинциясында орналасқан, оның астанасы Амстердам емес, керісінше Харлем қаласы. Амстель өзені қала орталығында аяқталып, көптеген каналдарға жалғасады, олар ақырында IJ су жолында бітеді. Амстердамның биіктігі теңіз деңгейінен төмен жатыр. Айналасындағы жерлер үлкен полидерлерден құралғандықтан тегіс. Оңтүстік-батысында Амстердамский Бос деп аталатын жасанды орман орналасқан. Амстердам Солтүстік теңізге ұзын Солтүстік теңіз каналы арқылы байланысқан. Амстердам тығыз құрылысқан, сондай-ақ қаланы қоршаған Амстердам метрополиясы да тығыз халқы бар. Жер аумағын құрайтын қалада 1 км²-ге 4457 адам және 1 км²-ге 2275 үй шамасында тұрады. Амстердамның жер аумағының 12 пайызын саябақтар мен табиғи қорықтар құрайды.
Су
Амстердамда 160-тан астам канал бар, олардың көпшілігі қайықпен жүзуге жарамды. Қаланың үш маңызды каналы – Принсенграхт, Херенграхт және Кейзерсграхт. Орта ғасырларда Амстердам Сингель деп аталатын ормен қоршалған, ол қазір қаланың ішкі шеңберін құрайды және қала орталығына жалпы жуан пішін береді. Қалаға теңіз порты да қызмет көрсетеді. Шамамен 90 аралға бөлінгендігі және 1200-ден астам көпірмен байланысқандығы үшін Венециямен салыстырылады.
Климат
Амстердамның мұхиттық климаты (Köppen: Cfb) батысқа қарай Солтүстік теңізге жақын орналасқандықтан, батыстан соққан желдің күшті әсеріне ұшырайды. Амстердам, сондай-ақ Солтүстік Голландия провинциясының көп бөлігі USDA Hardiness 8b аймағында орналасқан. Күшті аяз негізінен Еуропаның ішкі бөлігінен шығыс немесе солтүстік-шығыс желдері соққан кезде болады. Тіпті Амстердам үш жағынан судың үлкен көлемімен қоршалғандықтан және жылу арал әсеріне ие болғандықтан, түндер сирек төмендейді, ал оңтүстік-шығыстағы Хилверсумда мұндай температура болуы мүмкін. Жаздағы температуралар орташа жылы болады, бірақ ыстық және ылғалды күндер де жиі кездеседі, әр айда қысқаша жаңбыр жауады. Тамыз айындағы орташа тәуліктік ең жоғары температура 22 градусқа жетеді, ал 30 градус немесе одан жоғары температура орташа есеппен 2,5 күн ғана тіркеледі, бұл Амстердамды AHS 2-ші жылу аймағына жатқызады. Абсолюттік ең жоғары және ең төмен температуралар аралығы -30 градустан 35 градусқа дейін. (Дерек көзі сенімсіз: 2021 жылдың қарашасы)
Жыл бойына жауын-шашын мөлшері 800 мм-ден асатын күндер жиі болады, орташа есеппен жылына 133 күн. Амстердамның орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 800 мм құрайды. Жауын-шашынның көп бөлігі жеңіл жаңбыр немесе қысқа мерзімді жаңбырлар түрінде жауады. Қазаннан наурызға дейінгі салқын айларда бұлтты және ылғалды күндер көбінесе кездеседі.
Days with more than of precipitation are common, on average 133 days per year. Amsterdam's average annual precipitation is A large part of this precipitation falls as light rain or brief showers. Cloudy and damp days are common during the cooler months of October through March.
Тарихи тұрғындар саны
1300 жылы Амстердамның халқы шамамен 1000 адамды құрады. Голландияның көптеген қалалары 15-16 ғасырларда халық санының азаюын бастан өткерсе, Амстердамның халқы негізінен пайдалы Балтық теңізі саудасының өсуіне байланысты артты, әсіресе 1441 жылғы Голландия-Ганза соғысында Бургундияның жеңісінен кейін астық саудасының дамуына байланысты. Амстердамның халқы Фландрия мен Брабант қалаларымен салыстырғанда шамалы болды, олар Төмен елдердің ең урбанизацияланған аймағын құрады. Бұл жағдай Голланд революциясы кезінде, әсіресе 1585 жылы Антверпен испандықтардың қолына тигеннен кейін, Оңтүстік Нидерландыдан көптеген адамдар Солтүстікке қашқанда өзгерді. Испания, Португалия және Шығыс Еуропадан еврейлер, сондай-ақ немістер мен скандинавиялықтар Амстердамда қоныстанды. 1600 жылы оның халқы шамамен 50 000 адамды құрады. Қаланың өсімі баяулап, халық саны 18 ғасырдың көп бөлігінде 240 000-ға жуықтады. 1750 жылы Амстердам Батыс Еуропадағы төртінші ірі қала болды, Лондоннан (676 000), Парижден (560 000) және Неапольден (324 000) кейін. Бұл оның ерекшелігі еді, өйткені Амстердам Нидерланд Республикасының астанасы да, үкімет орны да емес еді, ал ол Ұлыбритания, Франция немесе Осман империясынан әлдеқайда кіші мемлекет болды. Басқа да мегаполистерден айырмашылығы, Амстердам Лейден (шамамен 67 000), Роттердам (45 000), Харлем (38 000) және Утрехт (30 000) сияқты ірі қалалармен қоршалған еді. Қала халқы 19 ғасырдың басында азайды және 1820 жылы 200 000-нан төмен түсті. 19 ғасырдың екінші жартысында индустриализация жаңа өсімге серпіліс берді. Амстердамның халқы 1959 жылы 872 000-ға жетті, бірақ кейінгі онжылдықтарда үкіметтің қолдауымен қала маңындағы Пурмеренд және Альмер сияқты «өсу орталықтарына» (groeikernen) көшіру салдарынан азайды. 1970 және 1980 жылдар аралығында Амстердамда халық саны күрт төмендеді, 1973 жылы таза шығын 25 000 адамды құрады. Осыдан кейін реурбанизация және джентрификация процестері жүрді.
Қала көрінісі мен сәулет
Амстердам Амстердам Централ станциясы мен станциядан тысқары қалыптасқан негізгі көше – Damrak-тан оңтүстікке қарай кеңейеді. Қаланың ең көне ауданы Де Валлен (ағылшын тілінде "The Quays") деп аталады. Ол Damrak-тың шығысында орналасқан және қаладағы әйгілі қызыл шамдар ауданында орналасқан. Де Валленнің оңтүстігінде Ватерлуплендегі ескі еврей кварталы орналасқан. Амстердамның орта ғасырлық және колониялық дәуірдегі каналдары, грахтен деп аталады, қаланың ортасын қамтиды, онда үйлердің әдемі фронтондары бар. Грахтэнгордельден тысқарыда Жордаан және де Пип – бұрынғы жұмысшылар аудандары орналасқан. Қаланың ірі музейлері бар Музей алаңы, голланд жазушысы Жост ван ден Вонделдің құрметіне аталған 19 ғасырлық парк, сондай-ақ зообақпен бірге Плаантаж ауданы да Грахтэнгордельден тысқарыда орналасқан. Қаланың бірнеше бөлігі және оны қоршаған қалалық аймақ – полидерлер. Бұл көлді білдіретін "meer" суффиксі арқылы танылуы мүмкін, мысалы, Aalsmeer, Bijlmermeer, Haarlemmermeer және Watergraafsmeer.
Құбырлар
Амстердам каналдары – қала құрылысын жоспарлаудың нәтижесі. 17 ғасырдың басында, көші-қон өте жоғары болған кезде, IJ шығанағына тікелей шығатын төрт концентрлі жартылай шеңберлі каналға негізделген жан-жақты жоспар жасалды. Грахтенгордель деп аталатын бұл жоспарда үш канал негізінен тұрғын үйлер салуға арналды: Херенграхт ("Heren" – Амстердам қаласын басқарған ақсүйектер, ал "gracht" – канал, сондықтан атауын шамамен "Ақсүйектер каналы" деп аударуға болады), Кейзерсграхт (Император каналы) және Принсенграхт (Принц каналы). Төртінші және ең сыртқы канал – Сингельграхт, ол көбінесе карталарда көрсетілмейді, себебі ол сыртқы шеңбердегі барлық каналдардың біріктірілген атауы. Сингельграхтты ең көне және ішкі канал – Сингельмен шатастырмау керек. Каналдар қорғаныс, су шаруашылығы және көліктік мақсаттарға қызмет етті. Қорғаныс жүйесі транзиттік пункттерде қақпалары бар, бірақ тас құрылыстарсыз, топырақ қоршаулар мен жер асты қақпалары түрінде салынды. Бастапқы жоспарлар жоғалып кеткендіктен, Эд Таверне сияқты тарихшылар бастапқы мақсаттарды болжауға тиіс: құрылыстың орналасуы эстетикалық емес, тек практикалық және қорғаныс мақсатында болған деп есептеледі. Салыныс 1613 жылы басталды және батыстан шығысқа қарай, кеңістіктің бойымен, тарихшы Герт Мак айтқандай, алып желдеткіш сияқты жүргізілді – және халық арасында кең таралған аңызға сүйенсек, орталықтан сыртқа қарай емес. Оңтүстік бөлігіндегі каналдардың құрылысы 1656 жылы аяқталды. Содан кейін тұрғын үйлердің салынуы баяу жүргізілді. Амстель өзені мен IJ шығанағы арасындағы аумақты қамтитын концентрлі канал жоспарының шығыс бөлігі ешқашан іске асырылмады. Келесі ғасырларда бұл жерлерге көп жоспарланбастан парктері, зейнеткерлер үйлері, театрлар, басқа да қоғамдық мекемелер мен су жолдары салынды. Сонымен қатар, жылдар бойы бірнеше каналдар толтырылып, көшелерге немесе алаңдарға айналды, мысалы, Nieuwezijds Voorburgwal және Spui.
Кеңейту
Амстердам каналдары 17 ғасырда салынғаннан кейін, қала екі ғасыр бойы шекарасынан тысқары қарай өспеді. 19 ғасырда Сэмюэл Сарфати сол кездегі Париж мен Лондонның шағын кескінін еске түсіретін жоспар жасады. Жоспарда Grachtengordel маңында жаңа үйлер, қоғамдық ғимараттар мен көшелер салу көзделген. Алайда, жоспардың басты мақсаты – халық денсаулығын жақсарту болатын. Жоспар қаланы кеңейтпесе де, қазірге дейін ірі қоғамдық ғимараттардың бірі – Paleis voor Volksvlijt салынды. Сарфатиден кейін инженер-құрылысшылар Якобус ван Нифтрик және Ян Кальф қала орталығын айналатын 19 ғасырлық аудандардың толық жобасын жасады, қала 17 ғасырдың шегінен тыс жерлердің барлығына иелік етіп, дамуды қатаң бақылады. Осы аудандардың көпшілігі жұмысшы табының мекеніне айналды. Халық тығырылуына жауап ретінде 20 ғасырдың басында Амстердам бұрын-соңды көрмеген екі жоспар жасалды: архитектор Берлаж жасаған Zuid жоспары және Батыс жоспары. Бұл жоспарлар барлық әлеуметтік топтарға арналған тұрғын үй кешендерін құрайтын жаңа аудандарды дамытуды қамтыды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қаланың батыс, оңтүстік-шығыс және солтүстік бөліктерінде ірі жаңа аудандар салынды. Бұл жаңа аудандар қаланың тұрғын үй тапшылығын жоюға және адамдарға қазіргі заманғы жағдайлармен жабдықталған қолжетімді баспана беруге арналған. Аудан тұрғын үй кешендерінен, жасыл желекке оралған кең жолдармен байланыстырылған, автомобильмен оңай жететіндей етіп салынды. Сол кезеңде салынған батыс маңындағы аудандар жиынтығы Westelijke Tuinsteden деп аталады. Осы кезеңде салынған қаланың оңтүстік-шығысындағы аймақ Бийльмер деп белгілі.
Сәулет
Амстердам бай сәулет тарихына ие. Амстердамдағы ең көне ғимарат – 1306 жылы қасиеттендірілген, Валленнің ортасында орналасқан Oude Kerk (ағылш. Ескі шіркеу). Ең көне ағаш ғимарат – Бегинхофтағы Het Houten Huys. Ол 1425 жыл шамасында салынған және қазіргі кездегі екі ағаш ғимараттың бірі. Бұл сонымен қатар Амстердамдағы готикалық сәулеттің сирек кездесетін үлгілерінің бірі. Нидерландының ең көне тас ғимараты – "Мораан" Гертогенбос қаласында салынған. 16 ғасырда ағаш ғимараттар бұзылып, олардың орнына кірпіштен салынған ғимараттар келді. Осы кезеңде көптеген ғимараттар Ренессанс стилінде салынды. Бұл кезеңдегі ғимараттар голландтық Ренессанс стиліне тән, қадамды қасбеттерімен ерекшеленеді. Амстердам өзінің Ренессанс сәулетін тез дамытты. Бұл ғимараттар сәулетші Хендрик де Кейзердің қағидалары бойынша салынған. Хендрик де Кейзердің ең әсерлі ғимараттарының бірі – Вестеркерк. 17 ғасырда барокко сәулеті Еуропаның басқа бөліктеріндегідей кең таралды. Бұл шамамен Амстердамның Алтын ғасырымен бірге келді. Осы стильдегі жетекші сәулетшілер – Якоб ван Кампен, Филипс Вингбунс және Даниэль Стальпаерт. Филипс Вингбунс қала бойынша саудагерлерге арналған әсем үйлерді жобалады. Амстердамдағы барокко стиліндегі танымал ғимарат – Дам алаңындағы Корольдік сарай. 18 ғасыр бойы Амстердам француз мәдениетінің күшті ықпалында болды. Бұл сол кезеңнің сәулетінде көрінеді. 1815 жыл шамасында сәулетшілер барокко стилінен бас тартып, түрлі нео стильдерде құрылыс салуды бастады. Готикалық стильдегі көптеген ғимараттар осы кезеңге жатады, сондықтан олар неоготикалық стильде салынған деп есептеледі. 19 ғасырдың соңында Югендстиль немесе модерн стилі танымал болды және көптеген жаңа ғимараттар осы стильде салынды. Амстердам осы кезеңде тез өсіп дамығандықтан, қала орталығына жақын жаңа ғимараттар да осы стильде салынды. Музей алаңының маңындағы үйлер Югендстиль стилінің үлгісі болып табылады. Амстердамда заманауи дәуірге дейін танымал болған соңғы стиль – Ар-деко. Амстердамның өзіндік стилі болды, ол Amsterdamse School деп аталды. Бұл стильде Rivierenbuurt сияқты аудандар толығымен салынды. Амстердам мектебінде жобаланған ғимараттардың қасбеттерінің ерекшелігі – олардың жоғары безендірілгендігі, әшекейлігі, ерекше пішінді терезелері мен есіктері. Ескі қала орталығы 19 ғасырдың соңына дейінгі барлық сәулет стильдерінің шоғырланған ортасы. Югендстиль және грузин стилі көбінесе 20 ғасырдың басында салынған аудандарда, қала орталығынан тыс жерлерде кездеседі, бірақ қала орталығында да осы стильдердің әсерлі үлгілерін табуға болады. Қала орталығындағы және жақын маңдағы тарихи ғимараттардың көпшілігі – каналдар бойындағы саудагерлердің үйлері сияқты үйлер.
Парктер мен демалыс аймақтары
Амстердам қаласының ішінде көптеген саябақтар, ашық кеңістіктер мен алаңдар бар. Қаладағы ең ірі саябақ – Вондельпарк, Оуд Зюйд ауданында орналасқан және 17 ғасырдағы амстердамдық автор Йост ван ден Вонделдің құрметіне аталған. Жыл сайын бұл саябақты шамамен 10 миллион адам басып өтеді. Саябақта ашық аспан астындағы театр, ойын алаңы және бірнеше қонақ үйлер мен кафелер бар. Зюйд ауданында Беатрикс патшайымының есімімен аталған Беатрикс паркі орналасқан. Амстердам мен Амстельвеен қалаларының арасында Амстердам орманы (“Амстердам босы”) – Амстердамдағы ең үлкен демалыс аймағы жатыр. Жыл сайын шамамен 4,5 миллион адам бұл саябаққа келеді, оның ауданы Орталық парктен үш еседей үлкен. Зюйд ауданындағы Амстелпарк 1636 жылға дейін салынған Рикер жеңіл диірменіне үй иесі. Басқа саябақтарға Де Пидж ауданындағы Сарфатипарк, Оост ауданындағы Оостерпарк және Вестерпарк ауданындағы Вестерпарк кіреді. Қаланың үш жағажайы бар: Немо жағажайы, Ситибич "Het stenen hoofd" (Силодам) және Ближбург – барлығы Центр ауданында орналасқан. Қалада көптеген ашық алаңдар бар (голландия тілінде "plein" деп аталады). Алғашқы бөгет орналасқан жер ретінде қаланың атымен аталған Дам алаңы – қаланың басты алаңы, онда Корольдік сарай мен Ұлттық ескерткіш орналасқан. Музей алаңында Рюксмузей, Ван Гог мұражайы және Стеделик мұражайы сияқты әртүрлі мұражайлар бар. Басқа алаңдарға Рембрандтплейн, Мунтплейн, Ниювмарк, Лейдсеплейн, Спуи және Ватерлуплейн жатады. Сонымен қатар, Амстердамға жақын жерде Неккевельд егістігін сақтау жобасы жүзеге асырылуда.
Амстердам порты
Амстердам порты Еуропадағы төртінші ірі порт, әлемдегі 38-ші ірі порт және Нидерландыдағы екінші ірі порт, тасымалданған жүк көлемі бойынша. 2014 жылы Амстердам порты 97,4 миллион тонна жүк тасымалдады, оның көп бөлігі көлемді жүктер болды. Амстердам Нидерландыдағы ең ірі круиздік портқа ие, онда жыл сайын 150-ден астам круиздік кемелер келіп тұрады. 2019 жылы Ижмуиденде жаңа шлюз ашылды, содан бері порттың сыйымдылығы 125 миллион тоннаға дейін артты.
Туризм
Амстердам Еуропадағы ең танымал туристік орындардың бірі болып табылады, жылына 5,34 миллионнан астам шетелдік қонақ келеді; бұл қалаға жыл сайын келетін 16 миллион бір күндік саяхатшыларды есепке алмайынша. Соңғы он жылда келушілер саны үздіксіз өсіп келеді. Бұл, негізінен, Еуропадан келетін саяхатшылардың көбеюіне байланысты. Қонақүйлердің үштен екісі қала орталығында орналасқан. Төрт немесе бес жұлдызды қонақүйлер Амстердамдағы барлық жатын орындарының 42%-ын және түнгі тұрудың 41%-ын құрайды. 2017 жылы бөлмелердің толу деңгейі 85%-ды көрсетті, бұл 2006 жылғы 78%-дан жоғары. Саяхатшылардың көп бөлігі (74%) Еуропадан келеді. Еуропалық емес саяхатшылардың ең ірі тобы АҚШ-тан, ол барлық саяхатшылардың 14%-ын құрайды. 2023 жылдың 25 мамырында қала әкімдігі, салқынбас туристік мінез-құлыққа қарсы күресу мақсатында, қызыл шамдар ауданында және оның төңірегіндегі қоғамдық жерлерде марихуана шегуге тыйым салды.
Де Валлен (қызыл шам ауданы)
Де Валлен, сондай-ақ Walletjes немесе Rosse Buurt деп аталады, заңдастырылған проституция үшін арналған белгілі бір аймақ және Амстердамның ең ірі әрі танымал қызыл шамдар ауданы. Бұл маң туристер үшін танымал орынға айналды. Ол бірнеше жүз шағын, бір бөлмелі пәтерлерден, каналдардан, көшелерден және кіші жолдардан тұрады. Секс-жұмыскерлер өз қызметтерін терезе немесе шыны есік артынан ұсынады, олар көбінесе қызыл шамдармен жарықтандырылады. Соңғы жылдары қала әкімдігі аймақты тазалау және ойын-сауық пен секс-туризмді азайту мақсатында әйгілі қызыл шамдар ауданының терезелерін жауып, оларды басқа мақсаттарға пайдалануда.
Кішігірім сауда
Амстердамдағы дүкендер 1870 жылы құрылған De Bijenkorf сияқты ірі, жоғары деңгейлі универмагтардан бастап шағын, арнайы дүкендерге дейін алуан түрлі. Амстердамның жоғары деңгейлі дүкендері Вондельпаркқа жақын орналасқан П.С. Хуфтстраат және Корнелис Шуйтстраат көшелерінде шоғырланған. Қаланың ортасындағы тар, ортағасырлық Калверстраат Амстердамның ең жұмақты көшелерінің бірі болып табылады. Басқа сауда аймақтарына Negen Straatjes, Haarlemmerdijk және Haarlemmerstraat кіреді. Negen Straatjes – Амстердамның концентрлі канал жүйесі Grachtengordel ішіндегі тоғыз тар көше. Negen Straatjes жеке меншіктегі дүкендердің кең ассортиментімен басқа сауда аудандарынан ерекшеленеді. 2011 жылы Haarlemmerstraat және Haarlemmerdijk Нидерландыдағы ең жақсы сауда көшелері деп танылды. Бұл көшелерде, Negen Straatjes сияқты, жеке меншіктегі дүкендердің көптеген түрлері бар. Дегенмен, Negen Straatjes көбінесе сәндік дүкендерге бағытталған болса, Haarlemmerstraat және Haarlemmerdijk әртүрлі тауарлар ұсынады, мысалы: кондитерлік және тағамдық дүкендер, ішкі киім, кроссовкалар, той киімдері, интерьер дүкендері, кітаптар, итальяндық деликатестер, жарыс және тау велосипедтері, скейтборд киімдері және т.б. Қалада Альберт Куйп базары, Вестерстраат базары, Тен Катемаркт және Даппермаркт сияқты көптеген ашық ауадағы базарлар да бар. Альберт Куйпмаркет және Даппермаркет сияқты кейбір базарлар күнделікті, ал Вестерстраатмаркет сияқты басқалары апта сайын өтеді.
Мода
Амстердамда бірнеше сәндік брендтер мен дизайнерлер орналасқан. Мода дизайнерлері Ирис ван Херпен, Март Виссер, Виктор & Рольф, Марли Деккерс және Франс Моленар. Ифке Штурм, Доутзен Крос және Ким Нурда сияқты модельдер өздерінің мансабын Амстердамнан бастады. Амстердамның киім орталығы Дүниежүзілік сәндік орталықта орналасқан. Мода фотографтары Инес ван Ламсверде мен Винодх Матадин Амстердамда туған.
Мәдениет
XVI ғасырдың соңғы кезеңінде Амстердамның Редерикерскамер (реторика палатасы) поэзия мен драма оқу бойынша әртүрлі палаталар арасында жарыстар ұйымдастырды. 1637 жылы Амстердамдағы алғашқы театр салынды, ол 1638 жылдың 3 қаңтарында ашылды. Голландиядағы балеттің алғашқы қойылымдары 1642 жылы Шоубургте «Бес сезім балетімен» өтті. XVIII ғасырда француз театры танымал болды. Амстердам 19 ғасырда неміс музыкасының ықпалында болғандықтан ұлттық опералық қойылымдар аз болды; Амстердамның Hollandse Opera театры 1888 жылы голланд операсын дамыту мақсатымен салынды. XIX ғасырда халық мәдениеті Амстердамның Нес ауданында (көбінесе водевиль және музыкалық залдар) шоғырланды. 1812 жылы Дитрих Николаус Винкель жақсартылған метрономды ойлап тапты. Риксмузей (1885) және Стеделик мұражайы (1895) салынды және ашылды. 1888 жылы Концертгебуорекест оркестрі құрылды. ХХ ғасырмен бірге кино, радио және теледидар келді. Көптеген студиялар Хилверсум және Аальсмеерде орналасқан болғанымен, Амстердамның бағдарламалауға әсері өте зор. Телевизия саласында жұмыс істейтін көптеген адам Амстердамда тұрады. Сонымен қатар, Нидерландының SBS Broadcasting Group бас кеңсесі де Амстердамда орналасқан.
Мұражайлар
Амстердамның ең маңызды мұражайлары Риксмузейдің оңтүстік-батыс жағында орналасқан Музейлер алаңында орналасқан. Ол 19 ғасырдың соңғы тоқсанында бұрынғы Дүниежүзілік көрменің жерінде салынған. Алаңның солтүстік-шығыс бөлігі үлкен Риксмузеймен шектеседі. Риксмузейдің алдындағы алаңның өзінде ұзын, тіктөртбұрышты көл орналасқан. Қыста ол мұзғайнаға айналады. Алаңның солтүстік-батыс бөлігі Ван Гог мұражайымен, "House of Bols Cocktail & Genever Experience" және "Coster Diamonds" үйімен шектеседі. Музейлер алаңының оңтүстік-батыс шекарасы – Ван-Бэрле-штрат, ол Амстердамның осы бөлігіндегі маңызды көше. Концерт залы осы көшеде орналасқан. Алаңның оңтүстік-шығысында бірнеше үлкен үйлер бар, олардың бірінде Американ консулдығы орналасқан. Алаңның астында автотұрақ және супермаркет орналасқан. Музейлер алаңының солтүстік-шығыс бөлігін шағыл жабады, ал қалған бөлігі толығымен газонмен жабылған. Алаңның қазіргі келбеті 1999 жылы жаңғырту жұмыстарынан кейін қалыптасты. Алаң Амстердамда фестивальдер мен ашық ауадағы концерттер үшін ең танымал орын, әсіресе жаз айларында. 2008 жылы алаңды қайта жаңғырту жоспарлары жасалды, себебі Амстердам тұрғындарының көпшілігі оның қазіргі түріне қанағаттанбады. Риксмузейде классикалық голланд сурет өнерінің ең ірі және маңызды коллекциясы сақталған. Ол 1885 жылы ашылды. Коллекциясында шамамен миллионнан астам экспонат бар. Амстердаммен ең байланысты суретші – Рембрандт, оның және оның шәкірттерінің туындылары Риксмузейде көрсетілген. Рембрандттың шедевр туындысы "Түнгі қарауыл" мұражайдың ең бағалы экспонаттарының бірі. Сонымен қатар, Бартоломей ван дер Хелст, Иоганн Вермеер, Франс Халс, Фердинанд Бол, Альберт Куйп, Якоб ван Руисдаль және Паулюс Поттер сияқты суретшілердің картиналары да бар. Суреттерден басқа, коллекцияда әртүрлі декоративтік өнер туындылары бар. Олар Дельфт керамикасынан бастап 17 ғасырға тән алып қуыршақ үйлеріне дейін жетеді. Готикалық стильдегі ғимаратты П.Ж.Х. Куйперс салған. 2003 жылы мұражай 10 жылдық, 375 миллион еуролық жөндеуден өтті. Толық коллекция 2013 жылдың 13 сәуірінде қайта ашылды және Риксмузей Амстердамдағы ең көп танымал мұражай болып қала берді, 2016 жылы 2,2 миллион, ал 2017 жылы 2,16 миллион адам келді. Ван Гог Амстердамда қысқа уақыт тұрған және оның өнеріне арналған мұражай бар. Мұражай Амстердамның осы аймағындағы аз ғана заманауи ғимараттардың бірінде орналасқан. Ғимаратты Геррит Риетвельд жобалаған. Онда тұрақты коллекция орналасқан. 1999 жылы мұражайға жаңа ғимарат қосылды. Жапондық сәулетші Кишо Курокава жобалаған бұл ғимарат уақытша көрмелерге арналған. Ван Гогтың ең танымал картиналары, мысалы "Картоп жеушілер" және "Күнбағыстар" осы коллекцияда бар. Ван Гог мұражайы Амстердамдағы ең көп танымал мұражайлардың екіншісі, Rijksmuseum-нен көп айырмашылығы жоқ, мысалы, 2016 жылы шамамен 2,1 миллион адам келді. Ван Гог мұражайының жанында Стеделик мұражайы орналасқан. Бұл Амстердамның ең маңызды заманауи өнер мұражайы. Мұражай алаңмен бірдей ескі, ол 1895 жылы ашылды. Тұрақты коллекцияда Пит Мондриан, Карел Аппель және Казимир Малевич сияқты суретшілердің туындылары бар. Бірнеше жылдық жөндеу жұмыстарынан кейін, мұражай 2012 жылдың қыркүйегінде жаңа қосымша ғимаратпен ашылды, оны пішініне байланысты "Ванна" деп атады. Амстердамда қаланың барлық жерінде көптеген басқа мұражайлар бар. Олар Verzetsmuseum (Түрлену мұражайы), Анна Франк үйі және Рембрандт үйі мұражайы сияқты кішкентай мұражайлардан бастап, Tropenmuseum (Тропикалық мұражайы), Амстердам мұражайы (бұрын Амстердам тарих мұражайы деп аталған), H'ART мұражайы және Joods Historisch мұражайы (Еврей тарих мұражайы) сияқты ірі мұражайларға дейін жетеді. Заманауи стильдегі Nemo балаларға арналған ғылыми көрмелерге толы.
Музыка
Амстердамның музыкалық мәдениеті қалаға ностальгиямен және сүйіспеншілікпен қаратын көптеген әндерді қамтиды. 1949 жылғы «Aan de Amsterdamse grachten» («Амстердам каналдарында») әнін Джон Краайкамп ағаны қоса алғанда, көптеген әртістер орындаған және жазған; ең танымал нұсқасы, мүмкін, Вим Сонневельдтің (1962) нұсқасы. 1950 жылдары Джонни Джордан «Geef mij maar Amsterdam» («Мен Амстердамды артық жақсы көремін») әнімен атаққа ие болды, ол қаланы басқаларынан жоғары қояды (әсіресе Парижді). Джордан көбінесе өзінің туған жері – Джордан ауданы туралы («Bij ons in de Jordaan») ән айтқан. Джоннидің әріптестері мен құрбыларының арасында Тэнти Лиен мен Манке Нелис болды. Тағы бір танымал Амстердам әні – Жак Брельдің «Amsterdam» (1964) әні. 2011 жылы Амстердам газеті «Het Parool» жүргізген сауалнамада Trio Bier тобының «Oude Wolf» әні «Амстердамның әнұраны» деп танылды. Қазіргі заманғы Амстердам топтарының ішінде Osdorp Posse және The Ex есімдері бар. AFAS Live (бұрын Heineken Music Hall деп аталған) Йохан Кройф стадионының (2018 жылға дейін Амстердам аренасы деп аталған) жанында орналасқан концерт залы. Оның басты мақсаты – үлкен көрермендерге арналған поп-концерттерге сахна болу. Онда көптеген танымал халықаралық әртістер өнер көрсеткен. Paradiso және Melkweg сияқты тағы екі маңызды орын Лейдсеплейн маңында орналасқан. Екеуі де инди-роктан хип-хопқа, R&B және басқа да танымал жанрларға дейін кең ауқымды бағдарламаларды ұсынады. OCCII, OT301, De Nieuwe Anita, Winston Kingdom және Zaal 100 сияқты басқа да субмәдени музыка орындары бар. Амстердамда джаз өте танымал, ал Bimhuis – ең танымал орын. 2012 жылы Амстердам аренасының жанында заманауи жабық музыка аренасы – Ziggo Dome ашылды. AFAS Live көптеген басқа орындармен қатар көптеген электрондық би музыка фестивальдарын өткізеді. Армин ван Бюрен және Тиесто сияқты әлемдегі ең танымал транс диджейлері Нидерландтан шыққан және Амстердамда жиі өнер көрсетеді. Жыл сайын қазан айында қалада Amsterdam Dance Event (ADE) өтеді, бұл электрондық музыканың жетекші конференциясы және әлемдегі ең ірі клуб фестивальдерінің бірі, ол әр жылы 350 000-нан астам келушіні тартады. Тағы бір танымал би фестивалі – Paradiso және Melkweg орындарында өтетін 5daysoff. Жаз айларында Амстердамда немесе оның маңында Awakenings, Dance Valley, Mystery Land, Loveland, A Day at the Park, Welcome to the Future және Valtifest сияқты бірнеше ірі ашық ауадағы би кештері өтеді. Амстердамда әлемдік деңгейдегі симфониялық оркестр – Корольдік Концертгебау оркестрі бар. Олардың үйі – Концертгебау, Амстердам, ол Ван Баерлестратаның арғы жағында Музей алаңынан орналасқан. Ол сыншылар тарапынан әлемдегі ең жақсы акустикасы бар концерт залы деп есептеледі. Ғимаратта Grote Zaal, Kleine Zaal және Spiegelzaal деген үш зал бар. Концертгебауда әр жылы 700 000-нан астам көрерменге арналған 900-ге жуық концерт және басқа да шаралар өтеді, бұл оны әлемдегі ең көп танымал концерт залдарының біріне айналдырады. Амстердамның опера театры қалалық әкімшілік ғимаратының жанында орналасқан. Сондықтан екі ғимаратты біріктіріп, көбінесе Stopera деп атайды (бұл атауды алғаш рет оған қарсы наразылық білдіргендер ойлап тапқан: «Операны тоқтатыңыз»). 1986 жылы ашылған бұл үлкен заманауи кешен Амстель өзенінің жағасындағы Ватерлуплиндегі бұрынғы еврей ауданында орналасқан. Stopera – Голландияның Ұлттық операсы, Голландияның Ұлттық балеті және Голландия симфониясының үйі. Muziekgebouw aan 't IJ – орталық вокзалға жақын орналасқан концерт залы. Ондағы концерттерде көбінесе заманауи классикалық музыка орындалады. Оған іргелес орналасқан Bimhuis – импровизациялық және джаз музыкасы үшін арналған концерт залы.
Сахналық өнер
Амстердамда үш негізгі театр ғимараты бар. Leidseplein-дегі Stadsschouwburg – Toneelgroep Amsterdam тобының үй базасы. Қазіргі ғимарат 1894 жылдан бері сақталған. Көптеген қойылымдар Grote Zaal (Ұлы зал) сахнасында қойылады. Іс-шаралардың әдеттегі бағдарламасына театр өнерлерінің түрлі жанрлары кіреді. 2009 жылы Stadsschouwburg Amsterdam, Toneelgroep Amsterdam және Melkweg жаңа залын ашты, сонымен қатар театрдың алдыңғы бөлігін жөндеу жұмыстары аяқталды. Нидерландтың Ұлттық опера және балет театры (бұрын Het Muziektheater деп аталған) 1986 жылдан бері жұмыс істеп келеді, ол елдегі басты опера театры және Нидерландтың Ұлттық операсы мен Нидерландтың Ұлттық балетінің үйі. Royal Theatre Carré 1887 жылы тұрақты цирк театры ретінде салынған, қазіргі уақытта көбінесе мюзиклдер, кабаре қойылымдары мен поп-концерттерге пайдаланылады. Жақында қайта ашылған DeLaMar театрында коммерциялық қойылымдар мен мюзиклдер жиі қойылады. 2014 жылы Амстердам сахнасына жаңа театр келді: Амстердам театры Амстердамның батыс бөлігінде, Danzigerkade көшесінде орналасқан. Ол панорамалық түрде портты көре алатын заманауи ғимаратта орналасқан. Бұл театр Анне Франктің өміріне негізделген «Анна» атты пьесаны көрсету үшін арнайы салынған алғашқы орын. Қаланың шығыс жағында, қайта жабдықталған моншада шағын Badhuistheater театры бар. Театр көбінесе ағылшын тіліндегі қойылымдарды ұсынады. Нидерландыда музыканы, әңгіме айтуды, сынды, театрды және комедияны біріктіретін кабаре немесе kleinkunst дәстүрі бар. Кабаре 1930 жылдарға дейін тамыр тартады, ал Вим Кан, Вим Сонневельд және Тун Германс сияқты артистер Нидерландыда осы өнер түрінің негізін қалаушылары болды. Амстердамда Kleinkunstacademie (ағылш. Cabaret Academy) және Nederlied Kleinkunstkoor (ағылш. Cabaret Choir) жұмыс істейді. Қазіргі танымал артистер: Youp van 't Hek, Freek de Jonge, Herman Finkers, Hans Teeuwen, Theo Maassen, Herman van Veen, Najib Amhali, Raoul Heertje, Jörgen Raymann, Brigitte Kaandorp және Comedytrain. Ағылшын тіліндегі комедиялық сахна 1993 жылы Boom Chicago тобының құрылуымен қалыптасты. Олардың Leidseplein-де өз театры бар.
Түнгі өмір
Амстердам жанды және әртүрлі түнгі өмірімен танымал. Амстердамда көптеген кафелер (барлар) бар. Олардың үлкен, заманауи, кішкентай және жайлы түрлері кездеседі. Әдеттегі қоңыр кафелер (Bruine Kroeg) көмескі жарық, шамдар және көбінесе ересек жастағы клиенттермен ескірген атмосфераны ұсынады. Бұл қоңыр кафелер көбінесе жергілікті және халықаралық қолмен жасалған сыралардың кең ассортиментін ұсынады. Көптеген кафелерде жаз айларында террасалар бар. Жазда Лейдсеплейн алаңында сыра немесе шарап ішетін адамдармен толы террасаларды көруге болады. Амстердамда көптеген мейрамханалар да бар. Амстердам көпмәдениетті қала болғандықтан, түрлі этникалық мейрамханаларды кездестіруге болады. Мейрамханалардың бағасы сәнді және қымбаттан бастап, қарапайым және қолжетімдіге дейін өзгереді. Амстердамда көптеген дискотекалар да бар. Туристер үшін екі негізгі түнгі өмір орталығы – Лейдсеплейн және Рембрандтплейн. Paradiso, Melkweg және Sugar Factory – кейбір түндері дискотекаға айналатын мәдени орталықтар. Рембрандтплейн маңындағы дискотекалардың мысалдары – Escape, Air, John Doe және Club Abe. Сонымен қатар, Panama, Hotel Arena (шығыс), TrouwAmsterdam және Studio 80 да бар. Соңғы жылдары "24 сағаттық" клубтар ашылды, олардың ішінде Radion De School, Shelter және Marktkantine ең танымалдары. Орталық стансаға жақын орналасқан Bimhuis, бай программасымен осы саладағы ең жақсы музыканттарды қабылдап, әлемдегі ең үздік джаз клубтарының бірі саналады. Reguliersdwarsstraat – ЛГБТ қауымы мен түнгі өмірдің басты көшесі.
Фестивальдар
2008 жылы Амстердамда 140 фестиваль мен шара өтті. Сол жылы ЮНЕСКО Амстердамды бір жылға Дүниежүзілік кітап астанасы деп жариялады. Амстердамдағы танымал фестивальдер мен шараларға мыналар жатады: Корольдік күні (король Виллем Александр 2013 жылы таққа отырғанға дейін Королева күні деп аталды); Голландия сахналық өнер фестивалі; жыл сайынғы Принсенграхт концерті (Принсен каналында өтетін классикалық концерт), тамыз айында; 'Stille Omgang' (әр наурыз айында өтетін үнсіз католик кешкі шеруі); Амстердам Гей-парады; Каннабис кубогы; және Уитмаркет. Жыл сайын 27 сәуірде тойланатын Корольдік күніне жүздеген мың адам Амстердамға қала тұрғындарымен бірге мерекелеуге келеді. Бүкіл қала еркін саудадан тауар сатып алушыларға немесе көптеген музыкалық концерттерге барушыларға толы болады. Жыл сайынғы Голландия фестивалі халықаралық суретшілер мен Еуропаның түкпір-түкпірінен келген қонақтарды қызықтырады. Амстердам Гей-парады – Амстердам каналдарында жыл сайын өтетін ЛГБТ-қоғамның кеме шеруі, ол тамыздың бірінші сенбісінде өтеді. Жыл сайынғы Уитмаркет – тамыз айының соңында мәдени маусымның басталуымен өтетін үш күндік мәдени шара. Онда музыканттар мен ақындар сияқты түрлі өнерпаздардың өнер көрсетулерін тамашалауға болады.
Спорт
Амстердам Эредивизи футбол клубы АФК Аяксқа үй иесі. «Аякс» клубының ойындары «Йохан Кройф Арена» стадионында өтеді. Ол қаланың оңтүстік-шығысында, Амстердамның жаңа Bijlmer ArenA теміржол вокзалының жанында орналасқан. 1996 жылы қазіргі орнына көшкенге дейін «Аякс» өздерінің тұрақты матчтарын қаланың шығысындағы қазір бұзылған «Де Меер» стадионында немесе Олимпиада стадионында өткізді. 1928 жылы Амстердамда жазғы Олимпиада ойындары өтті. Олимпиадаға арналған стадион толығымен қайта жаңартылып, қазір ол Амстердам марафоны сияқты мәдени және спорттық шараларға пайдаланылады. 1920 жылы Амстердам көршілес Антверпенде (Бельгия) өткен жазғы Олимпиада ойындарының кейбір желкендесу жарыстарын өткізуге көмектесті, шараларды Buiten IJ-де ұйымдастырды. Қалада Амстердамнан Заандамға дейінгі «Dam tot Dam Run» жарысы, сондай-ақ Амстердам марафоны өтеді. «Амстел Тиджерс» хоккей командасы «Жап-Еден» мұз айдынында ойнайды. Команда Голландияның мұз хоккей жоғары лигасына қатысады. Бұл мұз айдынының 400 метрлік жолында жылдам сырғанаудан чемпионаттар өткізілді. Амстердамда екі американдық футбол клубы бар: «Амстердам Крестоносцы» және «Амстердам Пантерлері». «Амстердам Пирайтс» бейсбол командасы Голландияның жоғары лигасында ойнайды. Үш хоккеден ойнайтын команда бар: «Амстердам», «Пиноке» және «Хёрли», олар жақын маңдағы Амстельвен қаласындағы Вагенер стадионында матчтарын өткізеді. «MyGuide Amsterdam» баскетбол командасы Голландияның премьер-лигасында ойнайды және өз ойындарын Sporthallen Zuid-те өткізеді. Амстердамда бір регби клубы бар, ол RTC (Rugby Talenten Centrum немесе Rugby Talent Centre) және Ұлттық регби стадионы сияқты спорттық жаттығулар өткізеді. 1999 жылдан бері Амстердам қаласы Амстердам спорттық сыйлықтарымен ең үздік спортшыларды марапаттап келеді. Боксшы Раймонд Жоваль және хоккейде ойнайтын Кароль Тэйт 1999 жылы алғашқы марапатталғандардың қатарында болды. Амстердам 1991 жылы Дүниежүзілік гимнастраданы қабылдады және 2023 жылы да қабылдайды.
Саясат
Амстердам қаласы Нидерландтың муниципалитеттер туралы заңына сәйкес муниципалитет болып табылады. Оны тікелей сайланатын қалалық кеңес, атқарушы комитет және қала әкімі басқарады. 1981 жылдан бастап Амстердам муниципалитеті жартылай тәуелсіз аудандарға бөлінді, олар stadsdelen немесе "аудан" деп аталады. Уақыт өте келе, барлығы 15 аудан құрылды. 2010 жылдың мамыр айында өткен маңызды реформа нәтижесінде Амстердам аудандарының саны сегізге дейін азайтылды: қала орталығын, оның ішінде канал аймағын қамтитын Амстердам Центр, IJ көлінің солтүстігіндегі шағын аудандардан тұратын Амстердам Норд, шығыстағы Амстердам Ост, оңтүстіктегі Амстердам Зюйд, батыстағы Амстердам Вест, алыс батыстағы Амстердам Ниу Вест, оңтүстік-шығыстағы Амстердам Зюдост және Амстердам порты аумағын қамтитын Вестпорт.
Қалалық әкімдік
Голландияның барлық муниципалитеттері сияқты, Амстердамды тікелей сайланатын муниципалитет кеңесі, муниципалитеттік атқарушы кеңес және үкімет тағайындаған мэр (burgemeester) басқарады. Мэр муниципалитеттік атқарушы кеңестің мүшесі болып табылады, бірақ сонымен қатар қоғамдық тәртіпті сақтау бойынша жеке жауапкершілікке де ие. 2018 жылдың 27 маусымында Фемке Халсема (1998 жылдан 2011 жылға дейін GroenLinks партиясының Төменгі палатасының бұрынғы мүшесі) Амстердам қалалық кеңесі ұсынғаннан кейін Солтүстік Голландияның Корольдік комиссарымен алты жылдық мерзімге Амстердам қаласының тұңғыш әйел мэрі болып тағайындалды және 2018 жылдың 12 шілдесінде қызмет ете бастады. Ол 2010 жылдан 2017 жылдың қазанына дейін Амстердам мэрі болған Эберхард ван дер Ланды (Еңбек партиясы) алмастырды. 2014 жылғы муниципалитет кеңесі сайлауынан кейін D66, VVD және SP партияларынан тұратын үкіметтік көпшілік құрылды – Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Еңбек партиясы қатыспаған алғашқы коалиция. Мэрден басқа, муниципалитеттік атқарушы кеңес сегіз wethouder-ден ("alderpersons") тұрады, олар муниципалитет кеңесімен тағайындалады: төрт D66 alderpersons, екі VVD alderpersons және екі SP alderpersons. 2017 жылдың 18 қыркүйегінде Эберхард ван дер Лаан Амстердам тұрғындарына жолдаған ашық хатында денсаулығының нашарлауына байланысты Кайса Олонгреннің Амстердам мэрінің міндетін дереу атқаратынын мәлімдеді. Оллонгреннің орнын 2017 жылдың 26 қазанында Эрик ван дер Бург, ал 2017 жылдың 4 желтоқсанында Жозиас ван Артсен басқарды. Голландияның көптеген басқа муниципалитеттерінен өзгеше, Амстердам сегіз округке бөлінген, олар stadsdelen немесе "аудан" деп аталады, және 1980 жылдары жергілікті басқаруды жақсарту мақсатында біртіндеп енгізілген Weesp қалалық аймағы да бар. Округтер бұрын орталық қала басқарған көптеген мәселелерге жауапты. 2010 жылы Амстердам округтерінің саны он беске жетті. Олардың 14-і халықтың тікелей дауысымен сайланатын өздерінің аудандық кеңесіне (deelraad) ие болды. Он бесінші округ, Вестпорт, Амстердам портын қамтиды және онда аз тұрғындар болды. Сондықтан оны орталық муниципалитет кеңесі басқарды. Округтар жүйесінде муниципалитет шешімдері округ деңгейінде қабылданады, бірақ ірі инфрақұрылымдық жобалар сияқты бүкіл қалаға қатысты мәселелер орталық муниципалитет билігінің құзыретінде болады. 2010 жылы округтар жүйесі қайта құрылды, нәтижесінде көптеген кіші округтар ірі округтарға біріктірілді. 2014 жылы Голландияның муниципалитеттер туралы заңына енгізілген өзгерістерге сәйкес, Амстердам округтары өздерінің дербестік статусынан айырылды, өйткені олардың аудандық кеңестері таратылды. Амстердам муниципалитет кеңесі округтар жүйесін сақтау үшін аудандық кеңестерді кішірек, бірақ тікелей сайланатын округтік комитеттерге (bestuurscommissies) алмастыруға дауыс берді. Муниципальдік жарлыққа сәйкес, жаңа округтік комитеттерге орталық муниципалитет кеңесінің реттеу және атқару өкілеттіктерін беру арқылы жауапкершіліктер берілді.
Қалалық аумақ
"Амстердам" әдетте Амстердам муниципалитетіне қатысты түсініледі. Күнделікті сөйлеу тілінде муниципалитеттегі кейбір аудандар, мысалы Дюргердам қаласы, Амстердамның бір бөлігі деп есептелмеуі мүмкін. Нидерланд статистикасы Амстердамның тағы үш анықтамасын пайдаланады: Амстердам метрополитендік агломерациясы (Grootstedelijke Agglomeratie Amsterdam, Grootstedelijk Gebied Amsterdam және Groot Amsterdam синонимін шатастырмау), Үлкен Амстердам (Groot Amsterdam, COROP аймағы) және Амстердам қалалық аймағы (Stadsgewest Amsterdam). Ірі агломерацияның халқы бір миллионнан асты. Оған тек Zaanstad, Wormerland, Oostzaan, Diemen және Amstelveen муниципалитеттері, сондай-ақ Амстердам муниципалитеті кіреді. Үлкен Амстердамға 15 муниципалитет кіреді және 2021 жылы оның халқы 1,400,000 адамды құрады. Мысалы, оған Заанстад, Вормерланд, Муйден, Абкуд, Харлем, Альмер және Лелистад кіреді, бірақ Графт Де Риджп кірмейді. Амстердам Рандстад конгломерациялық метрополитен аймағының бір бөлігі болып табылады, оның жалпы халқы 6,659,300 тұрғын. Осы әртүрлі метрополитен аймақтарының құрамында тек Stadsregio Amsterdam (Амстердам қалалық аймағы) ресми үкіметтік мәртебеге ие. Оның міндеттеріне аймақтық кеңістікті жоспарлау және метрополитендік қоғамдық көлік концессиялары кіреді.
Ұлттық капитал
Голландия Конституциясына сәйкес Амстердам – Нидерландының астанасы. 1983 жылғы конституциялық түзетуден бастап, конституцияның 2-тарауының 32-бабында «Амстердам» және «астана» деп тікелей көрсетілген: Патшаның ант беру арқылы бекітілуі және оның таққа отырғызылуы «Амстердам астанасында» («de hoofdstad Amsterdam») өтеді. Конституцияның бұрынғы нұсқаларында тек «Амстердам қаласы» («de stad Amsterdam») деп айтылған. Сондықтан, патшалық тағына отыру рәсімі үшін Нидерландтың Генерал-штаттары (Нидерланд Парламенті) Амстердамда салтанатты бірлескен отырысқа жиналады. Дәстүр бойынша, бұл рәсім Дам алаңындағы Nieuwe Kerk шіркеуінде, бұрынғы монарх жақын орналасқан Амстердам Корольдік сарайында тақтан бас тарту туралы актіге қол қойғаннан кейін өтеді. Бірақ, әдетте Парламент Гаагада орналасады, бұл қала тарихи түрде Нидерланд үкіметінің, Нидерланд монархиясының және Нидерланд жоғарғы сотының орны болып келген. Шет елдердің елшіліктері де Гаагада орналасқан.
Таңбалар
Амстердамның гербі бірнеше тарихи элементтерден тұрады. Бірінші және орталықта үш Андрея айқыш белгісі орналасқан, олар қаланың қалқанында тік жолақ бойында орналасқан (Амстердамның қасиетті әулиесі – Святой Николай болғанымен). Бұл Андрея айқыш белгілерін көршілес Амстельвен және Одер-Амстель қалаларының гербтерінде де кездестіруге болады. Гербтің бұл бөлігі Амстердамның туының негізі болып табылады, ол қала әкімдігімен қолданылады, сондай-ақ Амстердамда тіркелген кемелер үшін азаматтық желеу ретінде де қолданылады. Екіншісі – Австрияның императорлық тәжі. 1489 жылы көрсеткен қызметтері мен қарыздары үшін Максимилиан I Амстердамға гербіне патша тәжін қою құқығын берді. 1508 жылы ол Киелі Рим императоры болып тағайындалғанда, оның орнына императорлық тәж қойылды. 17 ғасырдың басында Амстердам гербіндегі Максимилианның тәжі тағы да ауыстырылды, бұл жолы император Рудольф II тәжімен, кейіннен Австрияның императорлық тәжіне айналған тәж. Арыстандар 16 ғасырдың соңына, қала мен провинция Жеті Біріккен Нидерланд Республикасының құрамына кірген кезге жатады. Соңында қаланың ресми ұраны келді: Heldhaftig, Vastberaden, Barmhartig ("Батылдық, нығайыңқылық, қайырымдылық"), 1947 жылы қалаға Королева Вильгельмина II дүниежүзілік соғысы кезіндегі қаланың батырлығын мойындап, сыйлады.
Метро, трамвай және автобус
Қазіргі уақытта он алты трамвай маршруты және бес метро маршруты бар. Олардың барлығын қалалық қоғамдық көлік операторы Gemeentelijk Vervoerbedrijf (GVB) басқарады, ол сонымен қатар қалалық автобус желісін де басқарады. Төрт ақысыз GVB паромдары жаяу жүргіншілер мен велосипедшілерді IJ көлі арқылы Амстердам Норд ауданына тасымалдайды, ал екі ақылы паром порттың шығысы мен батысына қарай жүреді. Жекеменшік су таксилері, су автобусы, қайықтарды жалға беру қызметі, электрлік қайықтар мен каналдардағы круиздер де бар, олар Амстердамның су жолдарымен жолаушыларды тасымалдайды. Аймақтық автобустар мен кейбір қала маңы автобустарын Connexxion және EBS компаниялары басқарады. Халықаралық автобустық тасымалдар Eurolines Amsterdam Amstel теміржол стансасынан, IDBUS Amsterdam Sloterdijk теміржол стансасынан және Megabus қаланың шығысындағы Zuiderzeeweg-тен жүзеге асырылады. Амстердам орталығына көлікті жеңілдету үшін қалада әртүрлі P+R аймақтары бар, онда адамдар көліктерін қолжетімді бағамен тоқтата алады және көптеген қоғамдық көлік бағыттарының біріне ауысады.
Көлік
Амстердам 1932 жылы Нидерландының автомобиль жолдары жүйесінің орталық нүктесі, «нөлдік километрге» айналуы жоспарланған, және қаладан 1-ден 8-ге дейін нөмірленген тас жолдар салынуға тиіс болған. A1, A2, A4 және A8 тас жолдарынан басқа, A7 және A6 сияқты бірнеше тас жолдар негізінен Амстердамға бағытталған қозғалысты қамтамасыз етеді. Қаланы айналатын A10 сақиналық жолы Амстердамды Нидерландының ұлттық тас жолдар желісімен байланыстырады. A10-дағы түйіскен жерлер автомобильдерге қалаға кіруге, S101-ден S118-ге дейін нөмірленген 18 қалалық жолдың біріне ауысуға мүмкіндік береді. Бұл қалалық жолдар деңгейлерде бөлінбеген және кейде орталық бөлігі жоқ аймақтық жолдар болып табылады. Көбіне велосипедшілерге де қол жетімді. S100 Centrumring – қала орталығын айналатын кішкентай сақиналық жол. Қала орталығында көлік жүргізуге көңіл көншілікпен қарастырылады. Тұрақ ақысы жоғары, және көптеген көшелер көліктерге жабық немесе бір бағытты. Жергілікті билік Autodelen және Meerijden сияқты автокөлік бөлісу және бірлесіп жүру бастамаларын қолдайды. Сондай-ақ, жергілікті билік 2025 жылға қарай 10 000 тұрақ орынын (жыл сайын шамамен 1500) жою мақсатымен қаладағы тұрақ орындарын алып тастауды бастады.
Ұлттық темір жол
Амстердамды Nederlandse Spoorwegen (Голландия темір жолдары) жүйесіндегі он станция қызмет көрсетеді. Бес станция қалааралық бағыттарға арналған: Sloterdijk, Zuid, Amstel, Bijlmer ArenA және Amsterdam Centraal. Жергілікті қатынастар үшін арналған станциялар: Lelylaan, RAI, Holendrecht, Muiderpoort және Science Park. Амстердам Централь сонымен қатар халықаралық теміржол станциясы болып табылады. Бұл станциядан Австрия, Беларусь, Бельгия, Чехия, Дания, Франция, Германия, Венгрия, Польша, Ресей, Швейцария және Ұлыбритания сияқты елдерге үнемі пойыз қатынайды. Осы пойыздың ішінде Nederlandse Spoorwegen (Амстердам-Берлин), Eurostar (Амстердам-Брюссель-Лондон), Thalys (Амстердам-Брюссель-Париж/Лилль) және Intercity Express (Амстердам-Кельн-Франкфурт) халықаралық пойыздары бар.
Әуежай
Амстердамның Схипхол әуежайы Амстердам Орталық вокзалынан пойызбен 20 минуттан кем қашықтықта орналасқан. Оған Thalys, Eurostar және Intercity Brussel сияқты ішкі және халықаралық қалааралық пойыздар қызмет көрсетеді. Схипхол Нидерландыдағы ең ірі әуежай, Еуропада үшінші және жолаушылар саны бойынша әлемде 14-ші орында тұр. Ол жылына 68 миллионнан астам жолаушыны қабылдайды және KLM, Transavia, Martinair және Arkefly әуе компанияларының негізгі базасы болып табылады. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, Схипхол халықаралық бағыттар бойынша тасымалданған жолаушылар саны бойынша әлемдегі бесінші ең қызықты әуежай болды. Бұл әуежай теңіз деңгейінен 4 метр төменде жатыр. Схипхол халықаралық жариялылықта Амстердам Схипхол әуежайы деп танымал болғанымен, шындығында ол қаланың оңтүстік-батысында орналасқан, Haarlemmermeer көршілес муниципалитетіне қарасты.
Велоспорт
Амстердам – әлемдегі велосипедтерге ең қолайлы ірі қалалардың бірі және велосипед мәдениетінің орталығы. Велосипедшілерге арналған жақсы инфрақұрылымдар бар, оларға велосипед жолдары мен велосипед тұрақтары, сондай-ақ велосипедтерді сақтауға арналған бірнеше күзетілген гараждар (fietsenstalling) кіреді. Орталық Статистика бюросының (CBS) ең соңғы мәліметтеріне сәйкес, 2015 жылы Амстердамдағы 442 693 үй шаруашылығының (850 000 тұрғыны) барлығы 847 000 велосипедке ие болды – әр үй шаруашылығына шамамен 1,91 велосипедтен келді. Велосипедтерді ұрлау кең таралған, 2011 жылы Амстердамда шамамен 83 000 велосипед ұрланған. Велосипедтердің ыңғайлылығы, Амстердамның кішкентай аумағы, велосипед жолдарының көптігі, тегіс жер бедері және автомобиль жүргізудің қиындығы себепті барлық әлеуметтік-экономикалық топтар велосипедтерді пайдаланады.
Білім
Амстердамда екі университет бар: Амстердам университеті (Universiteit van Amsterdam, UvA) және Амстердам еркін университеті (Vrije Universiteit Amsterdam, VU). Жоғары білім беретін басқа мекемелерге өнер мектебі – Gerrit Rietveld Academie, қолданбалы ғылымдар университеті – Амстердамның Hogeschool van және Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten кіреді. Амстердамның Халықаралық әлеуметтік тарих институты – әлеуметтік тарих, әсіресе еңбек қозғалысының тарихы саласындағы әлемдегі ең ірі деректі және ғылыми-зерттеу орталықтарының бірі. Амстердамның Hortus Botanicus ботаникалық бағы, 17 ғасырдың басында негізделген, әлемдегі ең көне ботаникалық бақтардың бірі болып табылады және көптеген ескі және сирек түрлерін қамтиды, оның ішінде Орталық және Оңтүстік Америкадағы кофе өндірісінің бастауы болған кофе өсімдігі де бар. Амстердамда 200-ден астам бастауыш мектеп бар. Олардың кейбіреуі, Монтессори мектептері сияқты, өз оқытуларын нақты педагогикалық теорияларға негіздейді. Амстердамдағы ең ірі Монтессори жоғары мектебі – Montessori Lyceum Amsterdam. Дегенмен, көптеген мектептер діни негізде құрылған. Бұрын бұл негізінен Рим католиктері мен түрлі протестанттық конфессиялар болған, бірақ мұсылман иммигранттарының келуімен ислам мектептерінің саны артты. Амстердамның оңтүстік аймақтарында еврей мектептерін табуға болады. Амстердам бес тәуелсіз гимназиясымен (голланд тілінде: gymnasia) танымал: Vossius Gymnasium, Barlaeus Gymnasium, St. Ignatius Gymnasium, Het 4e Gymnasium және Cygnus Gymnasium, онда латын және классикалық грек тілдерін қоса алғандағы классикалық білім беру бағдарламасы оқытылады. Бұрын көптеген адамдар бұл анахронизм және элиталық концепция деп санап, жақын уақытта жойылатынын күткенімен, гимназиялар соңғы кезде қайта жанданды, нәтижесінде жоғарыда аталған үш мектеп қатысатын төртінші және бесінші гимназиялар құрылды. Амстердамдағы көптеген орта мектептер бір мекемеде білім берудің әртүрлі деңгейлерін ұсынады. Қалада өнер мен дизайннан саясат пен экономикаға дейінгі түрлі колледждер бар, олар көбінесе басқа елдерден келген студенттерге де қолжетімді. Амстердамдағы шетелдік азаматтарға арналған мектептерге Амстердам халықаралық қауымдастық мектебі, Амстердамдағы британдық мектеп, Альберт Эйнштейн халықаралық мектебі, Лайсце Винсент ван Гог Амстердам бастауыш кампусы (француз мектебі), Амстердам халықаралық мектебі және Амстердамдағы жапон мектебі кіреді.
Медиа
Амстердам ұлттық және халықаралық БАҚ-тың маңызды орталығы болып табылады. Жергілікті газеттердің қатарында ұлттық күнделікті газет Het Parool, ең ірі голланд күнделікті газеті De Telegraaf, күнделікті шығатын Trouw, de Volkskrant және NRC, апталық De Groene Amsterdammer, сондай-ақ тегін газеттер Metro және ағылшын тілінде жарық көретін The Holland Times бар. Амстердам SBS Broadcasting Group компаниясының құрамындағы SBS 6, Net 5 және Veronica телеарналарынан тұратын екінші ірі голландтық коммерциялық телеарналар тобына мекенжай болып табылады. Дегенмен, Амстердам «Нидерландының медиа қаласы» деп есептелмейді. Бұл бейресми атақ Амстердамның оңтүстік-шығысында орналасқан Хилверсум қаласына берілген. Хилверсум – Нидерландыдағы радио және теледидар хабарларын таратудың негізгі орталығы. 1920 жылдан бері қысқа толқынды радио арқылы бүкіл әлемде тыңдалатын Radio Netherlands радиостансасы да осы қалада орналасқан. Хилверсумда ұлттық телерадиокомпания NOS-қа тиесілі аудио және теледидар студияларының кең кешені, сонымен қатар Голландияның барлық мемлекеттік телерадиокомпанияларының студиялары мен кеңселерi және көптеген коммерциялық теледидар өндіріс компаниялары орналасқан. 2012 жылы Far East Movement тобының «Live My Life» атты музыкалық видеосы Амстердамның әртүрлі аймақтарында түсірілді. Сонымен қатар, Амстердамда «Алмастар мәңгілік» (Diamonds Are Forever) – Джеймс Бонд фильмі, «Океанның он екісі» (Ocean's Twelve), «Жемше құлақшасы бар қыз» (Girl with a Pearl Earring) және «Хитменнің жансақшысы» (The Hitman's Bodyguard) сияқты бірнеше фильмдер түсірілді. Амстердам Джон Гриннің «Жұлдыздардағы кінә» (The Fault in Our Stars) кітабында да суреттелген, ол сондай-ақ ішінара Амстердамда өтетін фильмге де көшirilген.
Тұрғын үй
1960 жылдардың соңынан бастап Амстердамда көптеген ғимараттар басып алынып, тұрғын үй ретінде де, әлеуметтік орталықтар ретінде де пайдаланылды. Осы басып алынған ғимараттардың бірқатары заңдастырылып, OCCII, OT301, Paradiso және Vrankrijk сияқты кеңінен танылды.