Аристотельдің Түс Жөніндегі Еңбегі

Кіріспе

Зигмунд Фрейдтің кітабы

"Түстер туралы" (Ежелгі грекше: Περὶ ἐνυπνίων; латынша: De insomniis) – Аристотельдің "Parva Naturalia" кіші еңбектерінің бірі. Қысқа мәтін үш тарауға бөлінген. Бірінші тарауда Аристотель түстер "ойлау қабілетіне, әлде сезім қабылдауына жата ма" деген сұраққа жауап іздейді. Екінші тарауда ол ұйқының жағдайын және сезім мүшелерінің қалай жұмыс істейтінін қарастырады. Ал үшінші тарауда түстердің пайда болу себебін түсіндіріп, олардың сезім мүшелерінің қалдық қозғалыстары арқасында пайда болатынын айтады.

Мазмұны

Аристотель ұйқы кезінде сыртқы сезімдік қабылдаудың болмайтынын түсіндіреді. Көздерімізді жұмып ұйықтағанда, көру қабілеті жұмыс істемейді, сондықтан ұйықтағанда ештеңе қабылдамаймыз. Ол галлюцинацияларды түстермен салыстырып, «оянғанда аурудың әсерінен иллюзияға түсетін қабілет, ұйықтағанда иллюзиялық әсер тудыратын қабілетпен бірдей» дейді. Оянған күйде дұрыс емес көру немесе есту тек біреудің нәрсені көріп немесе естіп, оны басқа нәрсе деп қабылдағанда ғана болады. Бірақ егер ұйықтағанда да қалыпты жағдайда көру, есту, сезіну болмаса, онда сезім мүшелерінің әсері басқаша болуы керек деп ойлайды. Аристотель түс көрудің себебі сезім мүшелерінің қалдық қозғалыстарында деген қорытындыға келеді. Өзендердегі кішкентай айдалар сияқты, қозғалыстардың әрқайсысы үздіксіз процесс екенін, көбінесе бастапқы күйінде қалатынын, бірақ кейде кедергілерге соқтығысып, басқа формаға өзгеретінін болжауымыз керек. Осы себепті тамақтан кейін немесе тым жас ұйықтаушылар, мысалы, нәрестелер түс көрмейді. Мұндай жағдайларда тамақтан пайда болатын жылудың әсерінен қозғалыс шамадан тыс болады. Сондықтан, сұйықтықты күшпен қоздырғанда, кейде бейнеленбеген сурет пайда болады, ал кейде бұрмаланған сурет пайда болады, түпнұсқасына мүлдем ұқсамайды. Ал қозғалыс тоқтағаннан кейін суреттер айқын болады. Сол сияқты, ұйықтағанда сезімдік әсерлерге негізделген суреттер немесе қалдық қозғалыстар, күшті қозғалыс кезінде толығымен жойылуы мүмкін, ал кейде көріністер көрінеді, бірақ шатасқан, қызықсыз болады, түстер ұйқысыз, қызба немесе шараптан мас адамдардың түстері сияқты ұйқысыз болады. Мұндай жағдайлар рухани емес, керісінше, қозғалыс пен дау-жанжал тудырады. Аристотель түсіктің өзіне-өзі түсіну құбылысын да сипаттайды, онда түс көруші өзінің түс көріп жатқанын сезінеді.

Aristotle explains that during sleep there is an absence of external sensory stimulation. While sleeping with our eyes closed, the eyes are unable to see, and so in this respect we perceive nothing while asleep. He compares hallucinations to dreams, saying " the faculty by which, in waking hours, we are subject to illusion when affected by disease, is identical with that which produces illusory effects in sleep." When awake and perceiving, to see or hear something incorrectly only occurs when one actually sees or hears something, thinking it to be something else. But in sleep, if it is still true that one does not see, hear, or experience sense perception in the normal way, then the faculty of sense, he reasons, must be affected in some different way. Ultimately, Aristotle concludes that dreaming is due to residual movements of the sensory organs. We must suppose that, like the little eddies which are formed in rivers, so the movements are each a continuous process, often remaining like what they were when first started, but often, too, broken, into other forms by collisions with obstacles. This gives the reason why no dreams occur in sleep after meals, or to sleepers who are extremely young, e. g., to infants. The movement in such cases is excessive, owing to the heat generated from the food. Hence, just as in a liquid, if one vehemently disturbs it, sometimes no reflected image appears, while at other times one appears, indeed, but utterly distorted, so as to seem quite unlike its original; while, when once the motion has ceased, the reflected images are clear and plain; in the same manner during sleep the images, or residuary images are clear and plain; in the same manner during sleep the images, or residuary movements, which are based upon the sensory impressions, become sometimes quite obliterated by the above described motion when too violent; while at other times the sights are indeed seen, but confused and weird, and the dreams are incoherent, like those of persons who are atrabilious, or feverish, or intoxicated with wine. For all such affections, being spirituous, cause much commotion and disturbance. Aristotle also describes the phenomenon of lucid dreaming, whereby the dreamer becomes aware that he is dreaming.