Кіріспе

Физиканың тарихи дамуы

Физика – материя мен энергияны зерттейтін ғылым саласы. Физиканың жаңалықтары табиғаттану ғылымдарының барлығында және технологияларда қолданыс табады. Тарихи тұрғыдан алғанда, физика 17 ғасырдағы ғылыми төңкерістен бастау алып, 19 ғасырда қарқынды дамыды, ал 20 ғасырдағы бірқатар жаңалықтар оны өзгертіп қайта құрды. Қазіргі физиканы шартты түрде классикалық физика мен қазіргі физикаға бөлуге болады. Физика тарихының жоспарында нақты тақырыптар бойынша көптеген толыққанды мақалалар бар.

Ежелгі тарих

Физиканың қалыптасу элементтері негізінен астрономия, оптика және механика салаларынан алынған, олар геометрияны зерттеу арқылы әдістемелік тұрғыдан біріктірілді. Бұл математикалық ғылымдар ежелгі Вавилонмен және Архимед пен Птолемей сияқты грек жазушыларымен басталды. Ал ежелгі философияның ішінде "физика" деп аталатын сала бар болған.

Грек ұғымы

Табиғатты ұтымды түсінуге бағытталған қадам Грекиядағы Архаикалық кезеңнен бастап (б.з.д. 650-480 жж.) Пресократ философтарымен қадам салды. Философ Милеттің Талесі (б.з.д. 7-ші және 6-шы ғасырлар), табиғат құбылыстарына қатысты түрлі табиғаттан тыс, діни немесе мифологиялық түсіндірмелерді қабылдамағаны үшін «Ғылымның әкесі» деп аталды, және әрбір оқиғаның табиғи себебі бар екенін жариялады. Талес б.з.д. 580 жылы судың негізгі элемент екенін айтып, магниттер мен ысқыланған таразы арасындағы тартылыспен тәжірибе жүргізіп, алғашқы жазылған космологияларды жасады. Протоэволюциялық теориясымен танымал Анаксимандр Талес идеяларына қарсы шығып, судың орнына апейрон деп аталатын заттың барлық материяның құрылыс блогы екенін ұсынды. Шамамен б.з.д. 500 жылы Гераклит Әлемді басқаратын жалғыз негізгі заң – өзгеру принципі екенін және ештеңе де бір күйде мәңгілік қала бермейтінін айтты. Замандасы Парменидпен бірге, ол ежелгі физикадағы алғашқы ғалымдардың бірі болып, ғаламдағы уақыттың рөлін зерделеді, бұл негізгі ұғым қазіргі физикада да маңызды мәселе болып табылады. Грекиядағы классикалық кезеңде (б.з.д. 6, 5 және 4 ғасырлар) және эллинистік дәуірде табиғи философия баяу-баяу қызықты және даулы зерттеу саласына айналды. Платонның шәкірті Аристотель (б.з.д. 384–322) физикалық құбылыстарды бақылаудың оларды басқаратын табиғи заңдарды ашуға әкелуі мүмкін екенін алға тартты. Аристотельдің еңбектері физика, метафизика, поэзия, театр, музыка, логика, риторика, лингвистика, саясат, үкімет, этика, биология және зоологияны қамтиды. Ол осы саланы «Физика» деп атаған алғашқы еңбек жазды. Б.з.д. 4 ғасырда Аристотель Аристотельдік физика деп белгілі жүйені құрды. Ол қозғалыс (және гравитация) сияқты идеяларды төрт элемент теориясымен түсіндіруге тырысты. Аристотель барлық материя төрт элементтен – жер, су, ауа және оттан тұрады деп сенді. Аристотельдің айтуынша, осы төрт жер элементі бір-біріне өзгеруге қабілетті және өздерінің табиғи орнына қарай қозғалады, сондықтан тастар ғаламның ортасына қарай төмен түседі, ал жалын шеңберге қарай жоғары көтеріледі. Ақырында, Аристотельдік физика Еуропада көп ғасырлар бойы өте танымал болды, Орта ғасырлардағы ғылыми және схоластикалық дамуға бағыт берді. Бұл теория Галилео Галилей мен Исаак Ньютонның заманына дейін Еуропадағы басты ғылыми парадигма болып қала берді. Ертедегі классикалық Грецияда Жердің шар тәрізді («дөңгелек») екендігі туралы білім кең тараған. Б.з.д. 240 жылы, маңызды эксперименттің нәтижесінде Эратосфен (б.з.д. 276–194) оның айналасын дәл бағалады. Аристотельдің геоцентрикалық көзқарастарына қарамастан, Самостық Аристарх (Ἀρίσταρχος; шамамен б.з.д. 310–230) Күн жүйесінің гелиоцентрикалық моделі үшін, яғни Жерді емес, Күнді ортасына орналастыру үшін нақты аргумент келтірді. Аристархтың гелиоцентрикалық теориясының ізбасары Селевкиялық Селевк Жердің өз осімен айналып, ол өз кезегінде Күннің айналасында айналады деп мәлімдеді. Ол қолданған аргументтер жоғалып кеткенімен, Плутарх Селевк гелиоцентрикалық жүйені тұңғыш рет дәлелдегенін айтты. Б.з.д. 3 ғасырда грек математигі Сиракуздық Архимед (287–212 б.з.д.) – жалпы алғанда, ежелгі дәуірдің ең ұлы математигі және барлық уақыттағы ең ұлылардың бірі – гидростатиканың, статиканың негізін қалады және рычагтың негізгі математикасын есептеді. Архимед классикалық антикалық дәуірдің жетекші ғалымы, үлкен заттарды ең аз күш-жігермен жылжыту үшін күрделі шкивтер жүйесін де әзірледі. Архимед бұрандасы қазіргі заманғы гидроинженерлік техниканың негізі болып табылады, ал оның соғыс машиналары Бірінші Пуникалық соғыста Рим әскерлерін ұстап қалуға көмектесті. Архимед тіпті Аристотельдің және оның метафизикасының дәлелдерін жоққа шығарды, математика мен табиғатты бөліп алу мүмкін емес екенін атап өтті және математикалық теорияларды практикалық өнертабыстарға айналдыру арқылы дәлелдеді. Бұдан басқа, шамамен б.з.д. 250 жылы «Жүзу туралы денелер» еңбегінде Архимед жүзу заңын, сондай-ақ Архимед принципін жасады. Математикада Архимед шексіз қатарлардың қосындысымен парабола доғасы астындағы аумақты есептеу үшін тозу әдісін қолданды және пи шамасын айтарлықтай дәл бағалады. Сонымен қатар, ол өз атын алған спиральді анықтады, айналым беттерінің көлемін анықтаған формулалар және өте үлкен сандарды білдірудің тапқыр жүйесін жасады. Ол сонымен қатар тепе-теңдік күйлері мен ауырлық орталығының принциптерін дамытты, бұл идеялар Галилей және Ньютон сияқты болашақ ғалымдарға әсер етті. Астрономия мен математикаға ден қойған Гиппарх (б.з.д. 190–120) жұлдыздар мен планеталардың қозғалысын картаға түсіру үшін күрделі геометриялық әдістерді қолданды, тіпті күн тұтылуының уақытын болжады. Ол Күн мен Айдың Жерден арақашықтығын есептеді, бұл үшін ол сол кезде қолданылған бақылау құралдарын жақсартты. Ертедегі физиктердің тағы бірі – Рим империясы кезеңіндегі жетекші ойшылдардың бірі Птолемей (90–168 ж.с.) болды. Птолемей бірнеше ғылыми трактаттардың авторы, олардың кем дегенде үшеуі кейінгі ислам және еуропалық ғылым үшін маңызды болды. Біріншісі – қазіргі уақытта «Альмагест» деп белгілі астрономиялық трактат (грек тілінде Ἡ Μεγάλη Σύνταξις, «Ұлы трактат», бастапқыда Μαθηματικὴ Σύνταξις, «Математикалық трактат»). Екіншісі – грек-рим әлемінің географиялық білімін толыққанды талқылайтын «География». Ежелгі әлемнің жинақталған білімінің көп бөлігі жоғалып кетті. Көптеген құрметті ойшылдардың еңбектерінен де аздаған үзінділер ғана сақталды. Ол кем дегенде он төрт кітап жазғанымен, Гиппархтың тікелей еңбектерінің көбі жоғалып кетті. 150-ге жуық Аристотельдік еңбектердің арасында тек 30-ы ғана бар, және олардың кейбіреулері «лекция жазбаларынан аспайды».

Үндістан мен Қытай

Физикалық және математикалық дәстүрлер ежелгі қытай және үнді ғылымдарында да болған. Үнді философиясында Махариши Канада б.з.д. 200 жылдар шамасында атомдық теорияны жүйелі түрде тұңғыш рет дамытты, бірақ кейбір авторлар оған б.з.д. VI ғасырды да жатқызады. Бұл теорияны біздің заманымыздың 1-мыңжылдығында буддалық атомшылар Дхармакирти мен Дигнага одан әрі жетілдірді. Б.з.д. VI ғасырдағы үндістандық философ, Гаутама Будданың замандасы Пакудха Каччаяна да материялық әлемнің атомдық құрамы туралы идеялар ұсынған. Бұл философтар басқа элементтердің (эфирден басқа) физикалық сезімтал және демек, материяның ұсақ бөлшектерінен тұрады деп сенді. Материяның одан әрі бөлінбейтін соңғы ұсақ бөлшегі Парману деп аталды. Бұл философтар атомды жойылмас, сондықтан мәңгілік деп есептеді. Буддистер атомдарды қалың көзге көрінбейтін, бір сәтте пайда болып, бір сәтте жоғалып кететін ұсақ нысандар деп ойлады. Вайшешика мектебінің философтары атомды кеңістіктегі бір ғана нүкте деп санады. Олар сондай-ақ қозғалыс пен күш арасындағы байланысты алғаш рет көрсетті. Атом туралы үнді теориялары өте абстрактілі және философиямен байланысты, себебі олар жеке тәжірибеге немесе эксперименттерге емес, логикаға негізделген. Үнді астрономиясында Ариабхатаның «Ариабхатия» (499 ж.) Жердің айналысын ұсынды, ал Керала астрономия және математика мектебінің Нилаканта Сомаяджи (1444–1544) Тихоникалық жүйеге ұқсас жартылай гелиоцентрлік модель ұсынды. Магнетизмді зерттеу ежелгі Қытайда б.з.д. IV ғасырға дейін жетеді ( «Шайтан аңғарының шебері» кітабында). Осы салаға үлкен үлес қосқан Шен Куо (1031–1095) – навигация үшін қолданылатын магниттік ине компасын алғаш рет сипаттаған және нақты солтүстік туралы ұғымды қалыптастырған көп салалы ғалым және мемлекет қайраткері. Оптикада Шен Куо өздігінен камера обскураны жасады.

Ислам әлемі

VII-XV ғасырларда мұсылман әлемінде ғылыми жетістіктер болды. Аристотельдің еңбектерімен қатар, үнді, ассириялық, сасани (парсы) және грек тілдеріндегі көптеген классикалық шығармалар араб тіліне аударылды. Қазіргі заманғы оптиканың негізін қалаушы саналатын араб ғалымы Ибн әл-Хайтам (965–1040) маңызды үлес қосты. Птолемей мен Аристотель жарықтың көзден шығып, заттарды жарықтандыратынын немесе "формалардың" өзінен заттардан шығатынын айтса, ал әл-Хайтам (латынша "Альхазен" деп белгілі) жарықтың көзге заттың әртүрлі нүктелерінен сәулелер түрінде келетінін ұсынды. Ибн әл-Хайтам мен парсы ғалымы әл-Бирунидің (973–1050) еңбектері ақырында Батыс Еуропаға жетіп, Роджер Бэкон мен Вителло сияқты ғалымдар тарапынан зерттелді. Ибн әл-Хайтам оптика саласындағы жұмыстарында бақыланатын тәжірибелерді қолданды, бірақ оның Птолемейден қаншалықты ерекшеленетіні күмәндануда. Араб механикасы, Бируни мен Әл-Хазини сияқты ғалымдар, күрделі "салмақ ғылымын" дамытып, нақты салмақтар мен көлемдерді өлшеді.

Ибн Сина (980–1037), "Авиценна" деп танылған, Бухарадан (қазіргі Өзбекстан) шыққан және физика, оптика, философия мен медицинаға маңызды үлес қосқан полимат болды. Ол 1020 жылы жарық көрген "Шипагерлік кітабында" қозғалыс теориясын жариялап, оқ атушының оққа серпіліс күшін беретінін дәлелдеді. Ол бұл күштің тұрақты екенін, оны тарату үшін ауа кедергісі сияқты сыртқы күштер қажет екенін айтты. Ибн Сина "күш" пен "майығу" ( "майл" деп аталады) арасындағы айырмашылықты көрсетіп, дененің табиғи қозғалысына қарсы болған кезде ол майығу алатынын мәлімдеді. Ол қозғалыстың жалғасуы дененің алған майығуына байланысты екенін, ал дененің майығуы толық жұмсалғанға дейін қозғалыста болатынын қорытындылады. Бұл қозғалыс тұжырымы Ньютонның бірінші қозғалыс заңымен сәйкес келеді, ол сыртқы күш әсер етпесе, дененің қозғалыста қалатынын айтады. Хибат Алла Абу'л Баракат әл Багдади (шамамен 1080–1165 жж.) Ибн Синаның снарядтардың қозғалысы туралы теориясын қабылдап, өзгертті. Әбул Баракат өзінің "Китаб әл Мутабар" кітабында қозғалтқыштың қозғалған дененің күшті майығуға (майл қасри) ие ететінін, ал бұл майығу қозғалған дененің қозғалтқыштан алыстаған сайын азаятынын мәлімдеді. Ол сондай-ақ дененің құлауының үдеуін күштің үнемі жиналуымен, жылдамдықтың үнемі өсуімен түсіндірді. Шломо Пайнстың сөзіне сәйкес, әл-Багдадидің қозғалыс теориясы "Аристотельдің негізгі динамикалық заңын [яғни, тұрақты күш біркелкі қозғалыс туғызады] ең алғаш жоққа шығарған, [сондай-ақ] классикалық механиканың негізгі заңын [яғни, күш үнемі қолданылып, үдеу туғызады] алдын ала тұжырымдаған". Жан Бурдан мен Саксониялық Альберт кейіннен Абу'л Баракатқа сілтеме жасап, құлайтын дененің үдеуі оның күшеюінің нәтижесі екенін түсіндірді. Бағдадта қайтыс болған парсы астрономы және математигі Насир әл-Дин әл-Түси (1201–1274) Туси жұптарын енгізді. Коперник кейіннен әл-Дин әл-Түси мен оның шәкірттерінің еңбектеріне көп сүйенді, бірақ оны мойындамады.

Орта ғасырлардағы Еуропа

Батысқа ежелгі еңбектер туралы білім араб тілінен латын тіліне жасалған аудармалар арқылы қайта келді. Олардың қайта енгізілуі, еврей-ислам теологиялық түсіндірмелерімен бірге, Томас Аквин сияқты ортағасырлық философтарға зор әсер етті. Ежелгі классикалық философтардың философиясын христиан теологиясымен келістіруге тырысқан еуропалық схоластика ғалымдары Аристотельді ежелгі әлемнің ең ұлы ойшылы деп жариялады. Олардың пікірінше, егер ол Киелі кітапқа тікелей қайшы келмесе, Аристотельдің физикасы Еуропалық шіркеулердің физикалық түсіндірмелерінің негізіне айналды. Сандық өлшемдер ортағасырлық физиканың маңызды бөлігіне айналды. Аристотельдің физикасына негізделген схоластикалық физика заттарды олардың мәнді сипаттамаларына сәйкес қозғалатын нәрселер ретінде сипаттады. Аспан денелері шеңбер бойымен қозғалатыны айтылды, себебі мінсіз шеңберлік қозғалыс аспан сфераларының бұзылмаған аймағындағы заттардың туа біткен қасиеті саналды. Инерция және импульс тұжырымдамаларының алдағысы – импульс теориясы, Джон Филопон және Жан Бурдан сияқты ортағасырлық философтар тарапынан ұқсас бағытта дамытылды. Ай орбитасының астындағы қозғалыстар мінсіз емес деп есептелді, сондықтан тұрақты қозғалыс күтілмеді. "Ай асты" аймағындағы идеалды қозғалысқа тек жасанды жолдармен ғана қол жеткізуге болады, ал 17 ғасырға дейін көптеген адамдар жасанды тәжірибелерді табиғатты зерттеудің дұрыс тәсілі деп санамады. Ай астындағы әлемдегі физикалық түсіндірмелер тенденцияларға негізделді. Тастарда жер элементі бар, ал жер бетіндегі заттар, егер оған кедері келтірмесе, жердің орталығына (және Аристотельдің геоцентрлік көзқарасында ғаламға) тікелей сызықпен қозғалуға бейім.

Ғылыми революция

XVI-XVII ғасырларда Еуропада «Ғылыми революция» деп аталатын маңызды ғылыми прогресс орын алды. Ескі философиялық көзқарастарға наразылық бұрын басталып, протестанттық реформация сияқты қоғамдағы басқа да өзгерістерге әкелді, бірақ ғылымдағы революция табиғат зерттеушілері (философтар) схоластикалық философиялық бағдарламаға қарсы тұрақты күрес бастағанда басталды. Олар механика және астрономия сияқты салалардан алынған математикалық сипаттау жүйелері қозғалыс және басқа да ұғымдарды жалпыға ортақ, нақты сипаттауға қабілетті деп санады.

Николай Коперник

Астрономия саласындағы маңызды жаңалықты поляк астрономы Николай Коперник (1473–1543) 1543 жылы жасады, ол Күн жүйесінің гелиоцентрлік моделі үшін нақты аргументтер келтірді. Бұл, планеталардың қозғалысын көрсететін кестелерді дәлдеу және оларды жасауды жеңілдету мақсатымен жасалған болатын. Күн жүйесінің гелиоцентрлік модельдерінде Жер, Жер галактикасындағы басқа денелермен бірге Күнді айналып жүреді. Бұл грек-египеттік астроном Птолемейдің (б.з. 2-ғасыры; жоғарыда қараңыз) пікіріне қайшы келді, өйткені оның жүйесінде Жер Ғайынаттың орталығында орналасқан және бұл жүйе 1400 жылдан астам уақыт бойы қабылданған. Грек астрономы Аристорх Самостық (шамамен б.з.д. 310 – шамамен б.з.д. 230) Жер Күнді айналады деген болжам жасаған, бірақ Коперниктің логикалық тұжырымы осы "революциялық" идеяның кеңінен қабылдануына әкелді. Коперниктің теорияны ұсынған кітабы ("Аспан денелерінің айналысы туралы", De revolutionibus orbium coelestium) 1543 жылы, өмірінің соңында жарық көрді. Қазіргі заманғы астрономияның басталуы деп есептелетін бұл кітап, сонымен қатар ғылыми революцияның басталуының белгісі де саналады. Коперниктің жаңа көзқарасы, және Тихо Браге жасаған дәл бақылаулар, неміс астрономы Иоганн Кеплерге (1571–1630) планеталардың қозғалысы туралы заңдарды жасауға мүмкіндік берді, бұл заңдар бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді.

Галилео Галилей

Италиялық математик, астроном және физик Галилео Галилей (1564–1642) Коперник идеясын қолдауымен, астрономиялық жаңалықтарымен, тәжірибелік зерттеулерімен және телескопты жетілдіруімен әйгілі болды. Математик ретінде Галилейдің замандас университеттердегі орны заң, медицина және теология (философиямен тығыз байланысты) сияқты үш маңызды пәнге бағынған еді. Дегенмен, Галилей техникалық ғылымдардың сипаттамалық мазмұны философиялық қызығушылықты тудыратынын, әсіресе астрономиялық байқаулардың математикалық талдауы – атап айтқанда, Коперниктің Күн, Жер, Ай және планеталардың өзара қозғалысын талдауы – ғалам туралы философтардың пікірлерінің қате болуын көрсетуге болатынын сезінді. Галилей сондай-ақ механикалық тәжірибелер жүргізіп, қозғалыстың өзі – ол «табиғи» немесе «жасанды» (яғни, мақсатты түрде) болсын – математикалық тұрғыдан сипатталатын тұрақты қасиеттерге ие екенін дәлелдеді. Галилей Пиза университетінде медицинаны оқығанмен, тез арада математика мен физикаға қызығушылық танытты. 19 жасында, Пиза соборындағы шамның тербелісін өз пульсімен өлшеп, тербеліс амплитудасына қарамастан, тербеліс периодының өзгермейтінін анықтады – сопақшаның изохронды қасиетін ашты. Ол гидростатикалық тепе-теңдік құралын ойлап тапқандығымен және қатты денелердің ауырлық орталығы туралы еңбегімен де танымал болды. Пиза университетінде (1589–92) сабақ берген кезінде, ол қозғалыс заңдарын зерттеуге кірісті, нәтижелері Аристотельдің қабылданған ілімдеріне қарама-қайшы келіп, күшті наразылық тудырды. Ол денелердің салмағына пропорционалды жылдамдықпен құламайтынын анықтады. Галилейдің Пиза мұнарасынан салмақтарды тастағаны туралы әйгілі әңгіме – шындыққа жатпайды, бірақ ол снарядтың траекториясы парабола екенін анықтады және Ньютонның қозғалыс заңдарын болжаған тұжырымдар жасады (мысалы, инерция ұғымы). Олардың ішінде қазіргі кезде Галилейдің салыстырмалылық принципі деп аталатын кеңістік пен уақыттың қасиеттері туралы алғашқы нақты тұжырымдама бар. Галилейді «қазіргі заманғы астрономияның әкесі», «қазіргі заманғы физиканың әкесі», «ғылымның әкесі» және «қазіргі заманғы ғылымның әкесі» деп атады. Стивен Хокингтің айтуынша, «Галилео, басқа ешкімнен гөрі, қазіргі заманғы ғылымның тууына жауапты». Діни догма Күн жүйесінің геоцентрлік немесе Тихоникалық түсінігін талап еткендіктен, Галилейдің гелиоцентризмді қолдауы дау тудырды және ол Инквизиция тарапынан сотталды. «Өте қатысты ересіге күдікті» деп танылған ол өзінің сенімдерінен бас тартуға мәжбүр болды және өмірінің соңына дейін үй қамауында өтті. Галилейдің бақылау астрономиясына қосқан үлесі Венера фазаларының телескоп арқылы расталуын; 1609 жылы Юпитердің төрт ірі серігін (кейін «Галилей серіктері» деп аталды) ашуын; және күн дақтарын бақылау мен талдауын қамтиды. Галилей сондай-ақ қолданбалы ғылым мен технологияны зерттеді, оның ішінде әскери компас сияқты аспаптарды ойлап тапты. Оның Юпитер серіктерін ашқаны 1610 жылы жарияланды және оған Медичи сотының математигі және философы лауазымын алуға мүмкіндік берді. Осылайша, ол Аристотель дәстүріндегі философтармен пікірталас жүргізуге және «Екі жаңа ғылым туралы математикалық дәлелдемелер мен баяндамалар» (Диалог екі негізгі әлемдік жүйе туралы жарияланғаннан кейін шетелде жарияланды) және «The Assayer» сияқты өз еңбектерін жариялауға үлкен аудитория таба алды. Галилейдің қозғалыстың математикалық сипаттамаларын зерттеу және жасауға деген ынтасы тәжірибелерді табиғи философияның ажырамас бөлігіне айналдырды. Бұл дәстүр Уильям Гилберт және Фрэнсис Бэкон сияқты философиялық реформаторлардың «тәжірибелік тарихтарды» жинауға математикалық емес мән беруімен бірігіп, Галилейдің өліміне дейін және одан кейін көптеген жақтастарды тартты, соның ішінде Эвангелиста Торричелли және Италиядағы Accademia del Cimento мүшелері; Францияда Марин Мерсен және Блез Паскаль; Нидерландыда Кристиан Гюйгенс; және Англияда Роберт Хук және Роберт Бойль.

Рене Декарт

Француз философы Рене Декарт (1596–1650) сол кездегі тәжірибелік философия желілерімен тығыз байланыста болды және оларға зор ықпал етті. Декарттың, алайда, Scholastic философиялық дәстүрін толыққанды түрде ауыстыруға бағытталған, одан да амбициялы жоспарлары болды. Сезімдер арқылы қабылданатын шындыққа күдік келтіріп, Декарт барлық байқалатын құбылыстарды көзге көрінбейтін "корпускулдар" теңізінің қозғалысына келтіру арқылы философиялық түсіндіру жүйелерін жаңартпақ болды. (Айта кетейік, ол адам ойын және Құдайды өз схемасынан тыс қалдырып, оларды физикалық әлемнен бөлек деп санады). Осы философиялық негізді ұсына отырып, Декарт планеталар мен жердегі заттардың қозғалысының түрлішелігі түбірінен ерекшеленбейді, олар тек ғаламдық принциптерге бағынатын корпускулдардың үздірсіз тізбегінің әртүрлі көріністері ғана деп есептеді. Оның кеңістіктегі корпускулдардың айналма қозғалысы тұрғысынан айналмалы астрономиялық қозғалыстарды түсіндіруі ерекше әсер етті (Декарт, шолостиктердің сенімдерімен, бірақ әдістерімен емес, үйлесе отырып, вакуумның болуы мүмкін емес екенін дәлелдеді), сондай-ақ корпускулдардың заттарды төмен қарай итеруі арқылы гравитацияны түсіндіруі де маңызды болды. Декарт, Галилей сияқты, математикалық түсіндірудің маңыздылығына сенді, ал ол және оның ізбасарлары 17 ғасырда математика мен геометрияның дамуындағы маңызды тұлғалар еді. Картезиандық математикалық сипаттамалар математикалық формулировкалардың бәрі тікелей физикалық әрекеттермен негізделуі керек деп тұжырымдайды, бұл ұстанымды Гюйгенс және неміс философы Готфрид Лейбниц та қолдады. Лейбниц Картезиан дәстүрін ұстанса да, Scholasticism-ге өзіндік философиялық баламасын жасады, оны 1714 жылы жариялаған «Монадология» еңбегінде баяндады. Декарт «Қазіргі заманғы философияның әкесі» деп аталды, ал кейінгі Батыс философиясының көп бөлігі оның жазбаларына жауап ретінде пайда болды, олар бүгінгі күнге дейін мұқият зерттеледі. Атап айтқанда, оның «Бірінші философия туралы медитациялар» еңбегі көптеген университеттердегі философия факультеттерінде стандартты оқулық ретінде қолданылады. Декарттың математикаға жасаған ықпалы да айқын: алгебралық теңдеулерді екі өлшемді координаттар жүйесінде геометриялық пішіндер түрінде бейнелеуге мүмкіндік беретін Декарт координаталық жүйесі оның құрметіне аталды. Ол аналитикалық геометрияның негізін қалаушы, алгебра мен геометрия арасындағы байланыс құралы, дифференциалдық және интегралдық есептеулерді ашуға үлкен үлес қосты.

Кристиан Хюйгенс

Голланд физигі, математигі, астрономы және ойлап табушысы Кристиан Гюйгенс (1629–1695) Галилей мен Ньютон арасында Еуропадағы жетекші ғалым болды. Гюйгенс 17 ғасырдағы голланд қоғамында маңызды орын алған ақсүйек отбасынан шыққан; Голландия Республикасы экономикалық және мәдени жағынан гүлденген кезең. Нидерланд тарихындағы бұл кезең – шамамен 1588 және 1702 жылдар аралығы – сондай-ақ Голландияның алтын ғасыры деп аталады, бұл ғылыми революция кезінде голланд ғылымы Еуропадағы ең беделді ғылымдардың бірі болған дәуір. Осы уақытта Рене Декарт, Барух Спиноза, Пьер Бейль, Антоние ван Левенхук, Джон Локк және Гюго Гроций сияқты зиялылар мен ғалымдар Нидерландта тұрды. Кристиан Гюйгенс осы интеллектуалдық ортада өсті. Кристианның әкесі Константин Гюйгенс, маңызды ақын болғаннан басқа, Оранж князьдерінің хатшысы және дипломаты болды. Ол өзінің байланыстары мен интеллектуалдық қызығушылықтары арқасында, соның ішінде Рене Декарт пен Марин Мерсенн сияқты көптеген ғалымдарды білді, және осы байланыстардың арқасында Кристиан Гюйгенс олардың жұмысымен танысты. Әсіресе Декарттың механикалық философиясы Гюйгенстің жұмысына зор әсер етті. Кейін Декарт Кристиан Гюйгенстің геометриядағы шеберлігіне таң қалды, ал Мерсенн оны «жаңа Архимед» деп атады (бұл Константин ұлын «кішкентай Архимедім» деп атауына себеп болды). Гюйгенс 17 жасында Марин Мерсенмен хаттасуды бастады. Гюйгенс Фермат, Блез Паскаль және Жирард Десаргтың еңбектерімен танысқанда, кездейсоқ ойындарға қызығушылық танытты. Блез Паскаль оны Ван Рекенгинге Спелен ван Глюк деп жазуға шақырды, оны Франс ван Шутен аударды және 1657 жылы De Ratiociniis in Ludo Aleae деп жариялады. Бұл кітап – бұл тақырыпқа арналған ең ерте ғылыми зерттеу және сол кездегі математикалық ойынның ең толық баяндалуы. Екі жылдан кейін Гюйгенс өзінің De vi Centrifuga (1659) еңбегінде центрипетальді және центрифугальді күштердің классикалық механикадағы қазіргі стандартты формулаларын геометриялық түрде шығарды. Сол уақытта Гюйгенс сағаттану саласындағы зерттеулері маятник сағатын ойлап табуға әкелді; уақыт өлшеудегі жаңалық және шамамен 300 жыл ішінде ең дәл уақыт өлшегіш. Маятниктің жұмыс істеу әдісін теориялық зерттеулер оның ең маңызды жетістіктерінің бірі – Horologium Oscillatorium басылымына әкелді. Бұл еңбек 1673 жылы жарық көрді және механика бойынша 17 ғасырдағы ең маңызды үш жұмыстың бірі болды (басқа екеуі Галилеоның екі жаңа ғылымға қатысты Дискурстары мен математикалық демонстрациялары (1638) және Ньютонның Философиялық принциптері (1687)). Horologium Oscillatorium – физикалық проблема (ауысқан дененің жылдамдатылған қозғалысы) параметрлер жиынтығы арқылы идеалдастырылып, математикалық талдау жасалатын алғашқы заманауи трактат және қолданбалы математиканың негізгі еңбектерінің бірі болып табылады. Осы себепті Гюйгенс алғашқы теориялық физик және қазіргі математикалық физиканың негізін қалаушылардың бірі деп аталады. Гюйгенстің Horologium Oscillatorium физика тарихына, әсіресе оны қатты бағалаған Исаак Ньютонның еңбектеріне зор әсер етті. Мысалы, Гюйгенс Horologium Oscillatorium-да сипаттаған заңдар Ньютонның қозғалыс туралы алғашқы екі заңымен бірдей. Horologium Oscillatorium атты еңбегін жариялағаннан кейін бес жыл өткен соң, Гюйгенс жарық толқыны теориясын сипаттады. 1678 жылы ұсынылған, бірақ ол 1690 жылы ғана оның Traité de la Lumière-де жарияланды. Оның жарық туралы математикалық теориясы Ньютонның жарық туралы корпускулярлық теориясының пайдасына бас тартты, бірақ 1821 жылы Огюстен Жан Френель жарық сәулелерінің тік сызықты таралуы мен дифракциялық әсерін толық түсіндіру үшін Гюйгенс қағидасын қабылдады. Бүгінде бұл принцип Гюйгенс-Френель принципі деп аталады. Астроном ретінде Гюйгенс ағасы Константин кішімен бірге астрономиялық зерттеулер үшін телескоптар жасау үшін линзалар ұнтақтауға кірісті. Ол Сатурнның сақиналарын «жұқа, жазық сақина, еш жерде жанаспайды және эклиптикаға қарай еңкейіп тұрады» деп бірінші болып анықтады және рефракциялық телескоппен Сатурнның алғашқы серігі Титанды ашты. Физика мен астрономияда көптеген маңызды жаңалықтарды, өнерлі құрылғыларды ойлап тапқан Гюйгенс физикалық құбылыстарды математикалық түрде сипаттаған алғашқы адам болды. Осыған байланысты және ол континенттегі ғылыми зерттеулер үшін институционалдық базаларды жасады, оны «Еуропадағы ғылымды қалыптастырудың басты кейіпкері» деп атады.

Исаак Ньютон

XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басында Кембридж университетінің физигі және математигі сэр Исаак Ньютонның (1642 – 1727) жетістіктері болды. Англия Корольдік қоғамының мүшесі Ньютон өзінің механика мен астрономиядағы жаңалықтарын бұрынғы жаңалықтармен біріктіріп, ғаламның жұмыс істеуін сипаттау үшін біртұтас жүйе құрды. Ньютон қозғалыс пен денелер арасындағы қатынасты және әмбебап гравитация заңын тұжырымдаған үш қозғалыс заңын жасады, соңғысы Жерге құлайтын денелердің ғана емес, сонымен қатар планеталар мен басқа да аспан денелерінің мінез-құлқын түсіндіруге мүмкіндік берді. Өз нәтижелеріне жету үшін Ньютон математиканың жаңа саласының бір түрін ойлап тапты: есептеу (сонымен қатар Готфрид Лейбниц тәуелсіз ойлап тапты), ол физиканың көптеген салаларының кейінгі дамуында маңызды құралға айналды. Ньютонның зерттеулері оның «Табиғи философияның математикалық принциптері» («Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica») еңбегінде баяндалған, оның 1687 жылы жарық көргені механика мен астрономияның қазіргі кезеңінің басталуын белгіледі. Ньютон барлық қозғалыстарды денелердің тікелей күшімен түсіндіруге болатын Декарттың механикалық дәстүрін жоққа шығарды. Өзінің үш қозғалыс заңы мен әмбебап гравитация заңы арқылы Ньютон денелердің табиғи пішіндермен анықталатын жолдармен қозғалатындығы туралы идеяны жоққа шығарды және оның орнына кез келген дененің болашақ қозғалыстарын, оның ағымдағы қозғалысын, массасын және оған әсер ететін күштерді білуге ​​негізделген математикалық тұрғыдан есептеуге болатынын көрсетті. Дегенмен, аспан денелерінің байқалатын қозғалысы Ньютонның теориясына дәл сәйкес келмеді, ал теологиямен де қызығушылығы бар Ньютон, Құдай Күн жүйесінің тұрақтылығын сақтау үшін араласады деп ойлады. Ньютонның принциптері (бірақ оның математикалық әдістері емес) континенттік философтар арасында дау тудырды, олар оның қозғалыс пен гравитацияға метафизикалық түсіндірме бермеуін философиялық тұрғыдан қабылдауға болмайтын деп тапты. 1700 жылға қарай континенттік және британдық философиялық дәстүрлер арасында қатты ажырым пайда болды, оны Ньютон мен Лейбництің ізбасарлары арасындағы есептеудің аналитикалық әдістеріне басымдық беру туралы қызу, үздіксіз және жеке даулар қоздырды. Бастапқыда картезиандық және лейбництік дәстүрлер континентте басым болды (Британиядан басқа барлық жерде лейбництік есептеу белгілерінің басымдығына әкелді). Ньютонның өзі гравитацияны түсінуде философиялық түсініктің болмауына жеке алаңдады, бірақ оның шындығын анықтау үшін мұндай түсінік қажет емес деп жазды. 18 ғасырдың аяғына қарай континенттік табиғат зерттеушілері математикалық сипатталған қозғалыстар үшін онтологиялық метафизикалық түсіндірмелерден бас тартуға Ньютондықтардың дайындығын көбірек қабылдады. Ньютон алғашқы жұмыс істейтін күзгү телескопты жасады және жарық туралы теорияны жасады, ол «Opticks» журналында жарық көрген, ақ жарықты призманың көру спектрін құрайтын көптеген түстерге ыдыратуын байқауға негізделген. Ньютон жарықты ұсақ бөлшектерден құралған деп түсіндірсе, оның мінез-құлқын толқындар тұрғысынан түсіндіретін жарықтың бәсекелес теориясын 1690 жылы Христиан Гюйгенс ұсынды. Алайда, механикалық философияға сенім мен Ньютонның беделі толқын теориясы 19 ғасырға дейін салыстырмалы түрде аз қолдау тапты дегенді білдірді. Ньютон сонымен қатар салқындатудың эмпирикалық заңын жасады, дыбыс жылдамдығын зерттеді, қуат қатарларын зерттеді, жалпыланған биномдық теореманы көрсетті және функцияның түбірлерін шамалау әдісін жасады. Оның шексіз қатарлар бойынша жұмысы Саймон Стивеннің ондықтарынан әсер алды. Ең бастысы, Ньютон Жердегі және аспандағы денелердің қозғалысы табиғат заңдарының бір жиынтығымен реттелетінін көрсетті, олар қалаусыз да, қаскөй де емес. Кеплердің планеталардың қозғалысы туралы заңдары мен оның өзінің гравитация теориясының өзара сәйкес екенін дәлелдеген Ньютон гелиоцентризм туралы соңғы күмәнді де жойды. Ғылыми революция кезінде айтылған барлық идеяларды біріктіру арқылы Ньютон математика мен ғылымдағы қазіргі қоғамның негізін тиімді құрды.

Басқа жетістіктер

Физиканың басқа салалары да Ғылыми революция кезеңінде назар аударды. Елизавета I патшайымының жеке дәрігері Уильям Гилберт 1600 жылы магнетизм туралы маңызды еңбек жариялады, онда жердің өзінің алып магнит сияқты қалай әрекет ететінін сипаттады. Роберт Бойль (1627–91) жабық кеңістіктегі газдардың қасиеттерін зерттеді және оның атымен аталатын газ заңын тұжырымдады; сондай-ақ физиология ғылымына және қазіргі химияның негізін қалауға үлес қосты. Ғылыми революцияның тағы бір маңызды факторы – түрлі елдерде білімді қоғамдар мен академиялардың құрылуы болды. Олардың алғашқылары Италия мен Германияда пайда болды, бірақ ұзаққа соқпады. Көбірек әсер еткендері – Англия Корольдік қоғамы (1660) және Франция Ғылым академиясы (1666) болды. Біріншісі Лондондағы жекеменшік мекеме еді және Джон Уоллис, Уильям Брункер, Томас Сиденхэм, Джон Мейо және Кристофер Рен (ол сәулет өнерінен бөлек, астрономия мен анатомияға да үлес қосты) сияқты ғалымдарды қамтыды; екіншісі Париждегі мемлекеттік мекеме болды және құрамына голланд ғалымы Гюйгенс шетелдік мүше ретінде кірді. XVIII ғасырда Берлинде (1700) және Санкт-Петербургта (1724) маңызды патша академиялары құрылды. Осы қоғамдар мен академиялар ғылыми революция кезінде және одан кейін ғылыми нәтижелерді жариялау және талқылау үшін маңызды мүмкіндіктер ұсынды. 1690 жылы Джеймс Бернулли циклоиданың таутохрондық есептің шешімі екенін көрсетті, ал келесі жылы, 1691 жылы, Иоганн Бернулли екі нүктеге еркін ілінген тізбектің катенария түрінде болатынын, яғни екі бекітілген нүкте арасында ілінген кез келген тізбектің ең төменгі ауырлық центріне ие қисық сызық екенін дәлелдеді. Содан кейін, 1696 жылы, ол циклоиданың брахистохрондық есептің де шешімі екенін көрсетті.

Ерте термодинамика

Қозғалтқыштың алғы күресін 1650 жылы Магдебург жарты шарлары тәжірибесіне сәйкес, әлемдегі алғашқы вакуумды құру үшін вакуумдық сорғыны жобалаған және құрастырған неміс ғалымы Отто фон Герике жасады. Ол Аристотельдің «Табиғат вакуумды жек көреді» деген ұзақ уақыт бойы сақталған пікірін жоққа шығару үшін вакуум жасауға тырысты. Содан кейін ирланд физигі және химигі Бойль Герике жасаған жобалар туралы біліп, 1656 жылы ағылшын ғалымы Роберт Хукпен бірлесіп, ауа сорғысын жасады. Осы сорғыны қолданып, Бойль мен Хук газдың қысым-көлем арақатынасын байқады: PV = k, мұнда P – қысым, V – көлем, ал k – тұрақты шама: бұл қатынас Бойль заңы деп аталады. Сол кезде ауа қозғалмайтын бөлшектерден тұрады деп есептелді және оны қозғалатын молекулалар жүйесі ретінде түсіндірмеді. Термиялық қозғалыс туралы түсінік екі ғасырдан кейін пайда болды. Сондықтан 1660 жылы Бойльдің жарияланымдарында ауа серпімі – механикалық тұжырымдама туралы айтылған. Кейін термометр ойлап табылғаннан кейін температураның қасиетін анықтау мүмкін болды. Бұл құрал Гей-Люссакқа өзінің заңын тудыруға мүмкіндік берді, ол жақын арада идеал газ заңына әкелді. Бірақ, идеал газ заңы қалыптасқанға дейін Бойльдің әріптесі Денис Папен 1679 жылы сүйек қайнататын қазанды жасады, ол жоғары қысым пайда болғанға дейін буды тығыз жабылатын қақпағы бар жабық ыдысқа қамтиды. Кейінгі конструкцияларда машинаның жарылып кетуіне жол бермеу үшін буды шығару клапаны енгізілді. Клапанның ритмикалық жоғары-төмен қозғалысын бақылап, Папен поршеньді цилиндрлі қозғалтқыш идеясын ойлап тапты. Алайда ол жобасын іске асырмады. Дегенмен, 1697 жылы инженер Томас Севери Папеннің жобаларына негізделіп, алғашқы қозғалтқышты жасады. Бұл алғашқы қозғалтқыштар шикі және тиімсіз болғанымен, сол кездегі жетекші ғалымдардың назарын аударды. Осылайша, 1698 жылға дейін және Савери қозғалтқышының ойлап табылуына дейін Англиядағы суға толы тұз кендерінен су шығару үшін жылқылар шкивтерге бекітілген шелектерді итермелейтін. Келесі жылдары Ньюкомен қозғалтқышы және кейін Уатт қозғалтқышы сияқты бу қозғалтқыштарының көптеген түрлері құрастырылды. Уақыт өте келе осы алғашқы қозғалтқыштар жылқының орнына қолданыла бастады. Осылайша, әрбір қозғалтқыш ауыстырған жылқы санына байланысты белгілі бір «ат күшімен» байланысты болды. Бұл алғашқы қозғалтқыштардың басты мәселесі олардың баяу және ұқыпсыз болуы, кіріс отынның 2% -дан азын пайдалы жұмысқа айналдыруы болды. Басқаша айтқанда, жұмыс өнімінің шағын бөлігін алу үшін үлкен мөлшерде көмір (немесе ағаш) жағу қажет болды. Осыдан кейін қозғалтқыш динамикасының жаңа ғылымына қажеттілік туды.

18 ғасырдағы өзгерістер

18 ғасырда Ньютон қалаған механиканы көптеген ғалымдар математикалық талдауды үйреніп, оның алғашқы тұжырымдамасын кеңейткен сайын дамытты. Қозғалыс мәселелеріне математикалық талдау қолданылуы рационалды механика немесе аралас математика деп аталды (кейіннен классикалық механика деп атала бастады).

Механика

1714 жылы Брук Тейлор дифференциалдық теңдеуді шешу арқылы созылған тербелістің жиілігін оның кернеуі мен бірлік ұзындықтағы массасына қатысты анықтады. Швейцариялық математик Даниэль Бернулли (1700–1782) газдардың мінез-құлқына қатысты маңызды математикалық зерттеулер жасады, бір ғасырдан астам уақыттан кейін дамытылған газдардың кинетикалық теориясын болжады және оны алғашқы математикалық физик деп атады. 1733 жылы Даниэль Бернулли дифференциалдық теңдеуді шешу арқылы ілген тізбектің негізгі жиілігі мен гармоникаларын анықтады. 1734 жылы Бернулли бір ұшынан бекітілген серпімді таяқшаның тербелісі үшін дифференциалдық теңдеуді шешті. Бернуллидің сұйық динамикасы және сұйық ағынына қатысты зерттеулері 1738 жылғы «Гидродинамика» еңбегінде жарияланды. Рационалдық механика негізінен Ньютон принциптерін қолдана отырып, байқалған қозғалыстарды математикалық тұрғыдан зерттеуді дамытумен айналысты, күрделі есептеулерді жеңілдетуге және аналитикалық шамалаудың дұрыс әдістерін жасауға баса назар аударды. Иоганн Батист Хорват бұл сала бойынша оқулық жариялады. Ғасыр соңына қарай аналитикалық әдістер Ньютон заңдарына ғана сүйене отырып, Күн жүйесінің тұрақтылығын, Құдайдың араласуын ескермей тексеруге жеткілікті дәлдікке ие болды, тіпті ауырлықтағы үш дене проблемасы сияқты қарапайым жүйелердің детерминистік шешімдері де қиын болып қала берді. 1705 жылы Эдмонд Галлей Галлей кометасының қайталану периодын болжады, Уильям Гершель 1781 жылы Уранды ашты, ал Генри Кавендиш 1798 жылы гравитациялық тұрақтыны өлшеді және Жердің массасын анықтады. 1783 жылы Джон Мичелл кейбір денелердің массасы соншалықты үлкен болуы мүмкін екенін айтты, тіпті жарық та олардан қашып шыға алмайды. 1739 жылы Леонард Эйлер мәжбүрлі гармоникалық осциллятор үшін қарапайым дифференциалдық теңдеуді шешті және резонанс құбылысын байқады. 1742 жылы Колин Маклорин өзінің біркелкі айналатын және өзіндік гравитациялық сфераларын ашты. 1742 жылы Бенджамин Робинс «Артиллериядағы жаңа принциптер» еңбегін жариялап, аэродинамика ғылымын қалыптастырды. Тейлор мен Маклорин сияқты британдық математиктердің жұмыстары ғасырдың аяғына қарай континенттік дамудан қалып қойды. Осы уақытта континенттегі ғылыми академияларда Бернулли мен Эйлер, сондай-ақ Жозеф Луи Лагранж, Пьер Симон Лаплас және Адриен Мари Лежандр сияқты математиктердің жетекшілігімен жұмыстар гүлденді. 1743 жылы Жан Ле Ронд д’Алембер «Динамика туралы трактат» жариялады, онда ол жүйелерді және шектеулері бар жүйелерді жылдамдату үшін жалпыланған күштер ұғымын енгізді және виртуалды жұмыс туралы жаңа идеяны қолданып, динамикалық мәселені шешті, бұл қазір Д’Алембер принципі деп белгілі, және Ньютонның екінші қозғалыс заңына қарсылас болды. 1747 жылы Пьер Луи Мопертуи механикаға минимум принциптерін қолданды. 1759 жылы Эйлер тіктөртбұрышты барабанның тербелісі үшін бөлшектік дифференциалдық теңдеуді шешті. 1764 жылы Эйлер дөңгелек барабанның тербелісі үшін бөлшектік дифференциалдық теңдеуді зерттеді және Бессель функциясының бірін тапты. 1776 жылы Джон Смитон күш, жұмыс, импульс және кинетикалық энергияға қатысты эксперименттер туралы мақала жариялады, сонымен қатар энергияның сақталуын қолдады. 1788 жылы Лагранж «Аналитикалық механика» еңбегінде қозғалыс теңдеулерін ұсынды, онда механиканың барлық бөлігі виртуалды жұмыс принципіне негізделген. 1789 жылы Антуан Лавуазье массаның сақталу заңын тұжырымдады. 18-ші ғасырда дамыған рационалдық механика Лагранждың «Аналитикалық механикасы» және Лапластың «Көк механикасы туралы трактаты» (1799–1825) еңбектерінде толыққанды баяндалған.

Термодинамика

18 ғасырда термодинамика салмақсыз “салмақсыз сұйықтықтар” теориясы арқылы дамыды, мысалы, жылу (“калориялық”), электр және флогистон (бұл тұжырым ғасыр соңында Лавуазье оттегі газын анықтағаннан кейін тез арада жоққа шығарылды). Бұл ұғымдар нақты сұйықтықтар деп есептелгендіктен, олардың ағынын механикалық құралдар немесе химиялық реакциялар арқылы бақылауға болады. Осы тәжірибелік дәстүр Лейден банкасы сияқты жаңа тәжірибелік құралдарды жасауға әкелді; калориметр сияқты жаңа өлшеу құралдары және термометр сияқты ескі құралдардың жетілдірілген нұсқалары пайда болды. Эксперименттер сондай-ақ жаңа тұжырымдамаларды тудырды, мысалы, Глазго университетінің экспериментаторы Джозеф Блэктің жасырын жылу туралы түсінігі және Филадельфиялық ғалым Бенджамин Франклиннің электр сұйықтығын артық және кемшілік орындары арасында ағып жатқандай сипаттауы (кейіннен оң және теріс зарядтар тұрғысынан қайта қарастырылған тұжырымдама). Франклин 1752 жылы найзағайдың электр екенін де көрсетті. 18 ғасырда қабылданған жылу теориясы оны калориялық деп аталатын сұйықтық ретінде қарастырды; бұл теория кейінірек дұрыс емес екені дәлелденсе де, оған сенеген бірқатар ғалымдар қазіргі теорияны дамытуға пайдалы маңызды жаңалықтар жасады, соның ішінде Джозеф Блэк (1728–99 жж.) және Генри Кавендиш (1731–1810 жж.). Химиктер негізінен дамытқан калориялық теорияға қарсы, Ньютон заманынан бастау алған, бірақ аз қабылданған теория болды, ол жылу заттың бөлшектерінің қозғалысына байланысты екенін айтты. Бұл механикалық теория 1798 жылы граф Рамфордтың (Бенджамин Томпсон) зеңбірек тесігін бұрғылау эксперименттерінен қолдау тапты, ол жылу мен механикалық энергия арасындағы тікелей байланысты анықтады. 18 ғасырдың басында Ньютонның қозғалыс принциптеріне ұқсас электростатикалық және магниттік күштердің абсолютті теорияларын табу маңызды жетістік болары танылса да, ешқайсысы табылмады. Бұл мүмкін емес жағдай 19 ғасырдың басында Лондонда жаңадан құрылған Корольдік институты сияқты орындарда тәжірибелік практика кеңінен таралып, жетілдірілген кезде ғана жоғалып кетті. Осы арада рационалдық механиканың аналитикалық әдістері тәжірибелік құбылыстарға қолданыла бастады, ең әсерлісі француз математигі Джозеф Фурьедің 1822 жылы жарияланған жылу ағыны туралы аналитикалық зерттеуі болды. Жозеф Пристли 1767 жылы электрдің кері квадрат заңын ұсынды, ал Шарль Огюстен де Кулон 1798 жылы электростатиканың кері квадрат заңын енгізді. Ғасырдың соңында Француз ғылым академиясының мүшелері осы салада айқын үстемдікке ие болды. Сонымен қатар, Галилей және оның ізбасарлары қалыптастырған тәжірибелік дәстүр жалғасты. Корольдік қоғам мен Француз ғылым академиясы тәжірибелік жұмыстарды орындау және есеп берудің маңызды орталықтары болды. Механика, оптика, магнетизм, статикалық электр, химия және физиология салаларындағы эксперименттер 18 ғасырда бір-бірінен айқын ажыратылмады, бірақ түсіндіру схемаларында және, демек, эксперимент дизайнында маңызды айырмашылықтар пайда болды. Мысалы, химиялық экспериментаторлар химиялық байланыстарға абстрактілі Ньютондық күштердің схемасын енгізуге тырысуға қарсылық көрсетті, оның орнына химиялық заттар мен реакцияларды оқшаулау және жіктеуге назар аударды.

Механика

1821 жылы Уильям Гамильтон Гамильтонның сипаттамалық функциясын талдауды бастады. 1835 жылы ол Гамильтонның каноникалық қозғалыс теңдеулерін жариялады. 1813 жылы Питер Эварт өзінің "Қозғалыс күшінің өлшемі туралы" еңбегінде энергияның сақталуы идеясын қолдады. 1829 жылы Гаспар Кориолис жұмыс (күш пен қашықтықтың көбейтіндісі) және кинетикалық энергия терминдерін қазіргі мағыналарымен енгізді. 1841 жылы әуесқой ғалым Джулиус Роберт фон Майер энергияның сақталуы туралы мақала жазды, бірақ оның академиялық білімі жетіспегендіктен мақаласы қабылданбады. 1847 жылы Герман фон Гельмгольц энергияның сақталу заңын ресми түрде жариялады.

Электромагнетизм

1800 жылы Алессандро Вольта электр батареясын (вольттік тізбек деп аталады) ойлап тапты және осылайша электр тогын зерттеудің жолын жақсартты. Бір жыл өткен соң Томас Янг жарықтың толқынды табиғатын көрсетті, бұл Августин Жан Френельдің жұмыстарымен және интерференция принципімен мықты тәжірибелік қолдау тапты. 1820 жылы Ханс Кристиан Орстед ток өткізгіштің айналасында магниттік күш тудыратынын анықтады, ал Орстедтің ашылуы Францияға жеткеннен кейін бір апта ішінде Андре Мари Ампер екі параллель электр тогының бір-біріне күш түсіретінін ашты. 1821 жылы Майкл Фарадей электр қуатымен жұмыс істейтін қозғалтқыш жасады, ал Георг Ом 1826 жылы электр кедергісі заңын тұжырымдап, электр тізбегіндегі кернеу, ток және кедергі арасындағы қатынасты түсіндірді. 1831 жылы Фарадей (және тәуелсіз түрде Джозеф Генри) кері әсерді – электромагниттік индукция деп аталатын магнит арқылы электр потенциалын немесе токтың туындауын ашты; осы екі жаңалық электр қозғалтқышы мен электр генераторының негізі болып табылады.

Термодинамиканың заңдары

XIX ғасырда жылу мен механикалық энергия арасындағы байланысты 1840 жылдары жылудың механикалық эквивалентін өлшеген Джулиус Роберт фон Майер мен Джеймс Прескотт Джоуль сандық тұрғыда анықтады. 1849 жылы Джоуль өзінің тәжірибелер сериясынан (соның ішінде аралық дөңгелекті тәжірибе) жылудың энергияның бір түрі екенін көрсететін нәтижелерді жариялады, бұл факт 1850 жылдары қабылданды. Жылу мен энергия арасындағы байланыс бу машиналарының дамуы үшін маңызды болды, ал 1824 жылы Сади Карноның тәжірибелік және теориялық жұмысы жарияланды. Карно идеалды машинаның тиімділігін талқылау кезінде термодинамиканың кейбір идеяларын ұстады. Сади Карноның еңбегі термодинамиканың бірінші заңын қалыптастыруға негіз болды – энергияны сақтау заңының қайта формулировкасы, оны 1850 жылдары Уильям Томсон, кейіннен лорд Келвин, және Рудольф Клаузиус тұжырымдады. 1848 жылы абсолюттік нөл тұжырымын газдардан барлық заттарға дейін кеңейткен лорд Келвин, Лазар Карно, Сади Карно және Эмиль Клэперонның инженерлік теориясына, сондай-ақ Джеймс Прескотт Джоульдің механикалық, химиялық, жылулық және электрлік жұмыстардың түрлерінің өзара алмасуына қатысты эксперименттеріне сүйене отырып, бірінші заңды қалыптастырды. Келвин мен Клаузиус термодинамиканың екінші заңын да тұжырымдады, ол бастапқыда жылудың суық денеден ыстық денеге өздігінен өте алмайтыны туралы айтылған. Басқа тұжырымдамалар да тез арада пайда болды (мысалы, екінші заң Томсон мен Питер Гатри Тейттің «Табиғат философиясы туралы трактат» еңбегінде түсіндірілді) және Келвин заңның кейбір жалпы мағынасын түсінді. Екінші заң – газдар молекулалардан тұрады деген идея – 1738 жылы Даниэль Бернулли тарапынан егжей-тегжейлі талқыланған, бірақ ол ұнамай қалды және 1857 жылы Клаузиус қайта жаңғыртты. 1850 жылы Гипполит Физо мен Леон Фуко жарық жылдамдығын суда өлшеді және оның ауадағыдан баяу екенін анықтады, бұл жарықтың толқындық моделін қолдайды. 1852 жылы Джоуль мен Томсон тез кеңейіп жатқан газдың салқындатылатынын көрсетті, кейіннен бұл Джоуль-Томсон эффектісі немесе Джоуль-Кельвин эффектісі деп аталды. Герман фон Гельмгольц 1854 жылы, Клаузиус dQ/T (Клаузиус теоремасы) маңыздылығын белгілеген жылда (бірақ ол шаманы әлі атамаған), ғаламның жылулық өлімі туралы идеяны ұсынды.

Статистикалық механика (ғылымға түбегейлі жаңа көзқарас)

1859 жылы Джеймс Клерк Максвелл молекулалық жылдамдықтардың таралу заңдылығын ашты. Максвелл электр және магнит өрістерінің көзінен жарық жылдамдығына тең жылдамдықпен сыртқа таралатынын және жарық – тек жиілігі мен толқын ұзындығымен ерекшеленетін электромагниттік сәулеленудің бірнеше түрінің бірі екенін көрсетті. 1859 жылы Максвелл газ молекулаларының жылдамдықтары таралуының математикалық теңдеуін шығарды. Максвеллдің электромагниттік өріс бойынша жұмыстары кезінде жарықтың толқындық теориясы кеңінен қабылданды, ал кейіннен жарық пен электр және магнетизмді зерттеу тығыз байланысты болды. 1864 жылы Джеймс Максвелл электромагниттік өрістің динамикалық теориясы туралы мақалаларын жариялады және жарық электромагниттік құбылыс екенін 1873 жылғы Максвеллдің «Электр және магнетизм туралы трактаты» басылымында мәлімдеді. Бұл жұмыс Карл Фридрих Гаусс және Вильгельм Вебер сияқты неміс теоретиктерінің теориялық еңбектеріне негізделді. Жылуды бөлшектердің қозғалысына айналдыру және Ньютон динамикасына электромагниттік күштерді қосу физикалық байқауларға берік теориялық негіз салды. Жарық «жарық эфирі» арқылы толқын түрінде энергияны таратуды білдіреді деген болжам және Гельмгольцтің шәкірті Генрих Герцтің 1888 жылы электромагниттік сәулеленуді анықтауымен осы болжамның расталуы физикалық теорияның үлкен жеңісі болды және одан да негізгі теориялардың жақын арада жасалу мүмкіндігін көрсетті. Максвелл теориясын тәжірибелік тұрғыдан Герц растады, ол 1886 жылы электр толқындарын жасап, анықтады және олардың қасиеттерін тексерді, сонымен қатар оларды радио, теледидар және басқа да құрылғыларда қолдануға болатынын болжады. 1887 жылы Генрих Герц фотоэлектрлік эффектіні ашты. Электромагниттік толқындарды зерттеу көп ұзамай басталды, көптеген ғалымдар мен өнертапқыштар олардың қасиеттерін зерттеу үшін тәжірибелер жүргізді. 1890 жылдардың ортасынан соңына дейін Гульельмо Маркони радио толқындарына негізделген сымсыз телеграф жүйесін жасады (радионың ойлап табылуына қараңыз). 19 ғасырдың басында химияшы Джон Дальтон атомдық материя теориясын қайта ұсынды, ол Клаузиус пен Джеймс Клерк Максвелл термодинамика заңдарын түсіндіру үшін әзірлеген газдардың кинетикалық молекулалық теориясының гипотезаларының бірі болды. Кинетикалық теория өз кезегінде ғылымға революциялық көзқарас, Людвиг Болцманның (1844–1906) және Жосия Виллард Гиббстің (1839–1903) статистикалық механикасына әкелді, ол жүйенің микроқұйрықтарының статистикасын зерттейді және физикалық жүйенің күйін анықтау үшін статистиканы қолданады. Осы бөлшектердің белгілі бір ұйымдасқан күйлерінің ықтималдығын сол күйлердің энергиясымен байланыстыра отырып, Клаузиус энергияның таралуын молекулалық конфигурациялардың статистикалық тенденциясы ретінде қайта қарастырды (күйдің дезорганизациясын сипаттау үшін «энтропия» терминін енгізді). Термодинамиканың екінші заңының статистикалық және абсолюттік интерпретациялары бірнеше онжылдыққа созылған дауды тудырды (мысалы, «Максвелл демоны» сияқты аргументтер пайда болды), және ол 20 ғасырдың басында атомдардың мінез-құлқы толыққанды орнағанға дейін толыққанды шешілген деп есептелмеді. 1902 жылы Джеймс Джинс гравитациялық бұзылыстардың статикалық дерлік біртекті ортада өсуі үшін қажетті ұзындық өлшемін тапты.

Басқа да өзгерістер

1822 жылы ботаник Роберт Браун Браун қозғалысын ашты: судағы тозаң дәндері сұйықтықтағы жылдам қозғалатын атомдар немесе молекулалардың соқтығысуынан туындаған қозғалысқа түседі. 1834 жылы Карл Якоби өзінің біркелкі айналатын, өзін-өзі гравитациялық тартымға ұшырататын эллипсоидтарын (Якоби эллипсоиды) тапты. 1834 жылы Джон Расселл Эдинбург қаласына жақын Юнион каналында ыдырамайтын жалғыз су толқынын (солитон) байқады және су резервуарында жалғыз су толқынының жылдамдығының толқын амплитудасымен және су тереңдігімен байланысын зерттеді. 1835 жылы Гаспар Кориолис су дөңгелектерінің механикалық тиімділігін теориялық тұрғыдан зерттеді және Кориолис эффектін анықтады. 1842 жылы Кристиан Допплер Допплер эффектісін ұсынды. 1851 жылы Леон Фуко Жердің айналысын үлкен маятник арқылы көрсетті (Фуко маятнигі). Ғасырдың бірінші жартысында үздіксіз механика саласында маңызды жетістіктер болды, атап айтқанда, қатты денелер үшін серпімділік заңдарының жасалуы және сұйықтықтар үшін Навье-Сток теңдеулерінің ашылуы.

20 ғасыр: қазіргі заманғы физиканың пайда болуы

19 ғасырдың соңында физика классикалық механиканың макроскопиялық жағдайларға қатысты өте күрделі мәселелерді шеше алатын деңгейге жеткен; термодинамика мен кинетикалық теория жақсы қалыптасқан; геометриялық және физикалық оптика электромагниттік толқындар тұрғысынан түсіндірілуге болатын; энергия мен импульс (және масса) сақталу заңдары кеңінен қабылданды. Осы және басқа да жетістіктер соншалықты терең болды, сондықтан физиканың барлық маңызды заңдары ашылған және енді зерттеулер ұсақ-түйек мәселелерді шешумен, әсіресе әдістеме мен өлшеуді жетілдірумен айналысады деп жалпы қабылданды. Алайда, 1900 жылдар шамасында классикалық теориялардың толықтығына күмән туды – мысалы, Максвелл теориясының табысы, бұрыннан-ақ көріне бастаған кемшіліктерімен және қара дене сәулеленуінің энергия таралуы мен фотоэлектр эффектісі сияқты кейбір физикалық құбылыстарды түсіндіруге қабілетсіздігімен шектелді, ал кейбір теориялық тұжырымдамалар шекке жеткенде парадоксқа әкелді. Хендрик Лоренц, Эмиль Кон, Эрнст Вихерт және Вильгельм Вьен сияқты көрнекті физиктер Максвелл теңдеулерінің кейбір өзгертілімдері барлық физикалық заңдардың негізін құруы мүмкін деп сенді. Классикалық физиканың бұл кемшіліктері ешқашан шешілмеді және жаңа идеялар қажет болды. 20 ғасырдың басында физика әлемін дүр сілкіндірген үлкен революция болды, ол жаңа дәуірге жол ашты, оны әдетте заманауи физика деп атайды.

Сәулеленумен тәжірибелер

XIX ғасырда эксперимент жүргізушілер күтпеген сәулелену түрлерін байқай бастады: Вильгельм Рентген 1895 жылы рентген сәулелерін ашқанда сенсация тудырды; 1896 жылы Анри Беккерель белгілі бір заттардың өздігінен сәуле шығаратынын ашты. 1897 жылы Дж. Дж. Томсон электронды ашты, ал Мари мен Пьер Кюри тапқан жаңа радиоактивті элементтер бұрынғысынан бері бүтіндей болатын саналып келген атом мен материяның табиғаты туралы сұрақтар тудырды. Мари мен Пьер осы қасиетті сипаттау үшін "радиоактивтілік" терминін енгізіп, радиоактивті элементтер радий мен полонийді бөліп алды. Эрнест Резерфорд пен Фредерик Содди Беккерелдің сәулеленуінің екі түрін электрондармен және гелий элементімен сәйкестендірді. Резерфорд радиоактивтіліктің екі түрін анықтап, атады және 1911 жылы атомның тығыз, оң зарядталған ядродан және оны қоршап тұрған теріс зарядталған электрондардан тұратынын көрсететін тәжірибелік деректерді түсіндірді. Бірақ классикалық теория бұл құрылымның тұрақсыз болуы керек екенін болжады. Классикалық теория 19 ғасырдың соңында пайда болған тағы екі тәжірибелік нәтижені де сәтті түсіндіре алмады. Олардың бірі Альберт А. Микельсон мен Эдвард В. Морли жасаған, электромагниттік құбылыстарды сипаттау үшін гипотетикалық жарық эфиріне қатысты ешқандай артықшылықты анықтама жүйесінің жоқ екенін көрсеткен Микельсон-Морли эксперименті болды. Радиация және радиоактивті ыдырауты зерттеу 1930 жылдарға дейін физикалық және химиялық зерттеулердің басты бағыты болып қала берді, содан кейін Лиза Майтнер мен Отто Фриштің ядролық бөлінуді ашуы "атомдық" энергия деп аталатын энергияны практикалық түрде пайдалануға жол ашты.

Альберт Эйнштейннің салыстырмалылық теориясы

1905 жылы 26 жасар неміс физигі Альберт Эйнштейн (сол кезде Швейцарияның Берн қаласында патент кеңсесінде жұмыс істеген) бақылаушы мен бақыланатын нысан арасындағы қозғалыс уақыт пен кеңістік өлшемдеріне қалай әсер ететінін көрсетті. Эйнштейннің радикалды салыстырмалылық теориясы ғылымды революциялады. Эйнштейн ғылымға көптеген маңызды үлес қосса да, салыстырмалылық теориясы ғана барлық уақыттағы ең ұлы интеллектуалдық жетістіктердің бірін құрайды. Салыстырмалылық концепциясын Эйнштейн енгізбегенімен, ол вакуумдағы жарық жылдамдығы тұрақты екенін, яғни барлық бақылаушылар үшін бірдей және жылдамдыққа абсолюттік шек бар екенін анықтады. Бұл көбінесе адамның күнделікті өміріне әсер етпейді, себебі көптеген нысандар жарық жылдамдығынан өте төмен жылдамдықпен қозғалады. Дегенмен, жарық жылдамдығына жуық жылдамдықпен қозғалатын нысандар үшін салыстырмалылық теориясы олармен байланысты сағаттардың баяулап іске қосылатынын және Жердегі бақылаушының өлшемдері бойынша нысандардың ұзындығы қысқаратынын көрсетеді. Эйнштейн сонымен қатар масса мен энергияның эквиваленттігін көрсететін, 1=E = mc2 атақты теңдеуін туындырды.

Арнайы салыстырмалылық теориясы

Эйнштейн тұжырымдады, жарық жылдамдығы барлық инерциялық санақ жүйелерінде тұрақты, ал электромагниттік заңдар санақ жүйесіне тәуелсіз болуы керек екенін – бұл физикалық теориядағы эфирді «артық» етіп көрсетті, сондай-ақ уақыт пен ұзындық өлшемдерінің бақылаушының өлшенетін нысанға қатысты қозғалысына байланысты өзгеретінін көрсетті («ерекше салыстырмалылық теориясы»). Сондай-ақ, масса мен энергияның E=mc² теңдеуіне сәйкес бір-бірімен алмасатын шамалар екендігі анықталды. Сол жылы жарияланған тағы бір мақаласында Эйнштейн электромагниттік сәулеленудің дискрет мөлшерде («кванттар») берілетінін мәлімдеді, бұл 1900 жылы теориялық физик Макс Планктың қара дене сәулеленуінің таралуының дәл теориясын алу үшін ұсынған тұрақтыға сәйкес келеді – бұл фотоэлектрлік эффектінің ерекше қасиеттерін түсіндіретін болжам. Ерекше салыстырмалылық теориясы – физикалық байқаулар мен кеңістік және уақыт ұғымдары арасындағы қатынастың тұжырымдамасы. Теория электромагнетизм мен Ньютон механикасы арасындағы қайшылықтардан туындады және осы екі салаға да зор әсер етті. Бастапқы тарихи мәселе – «эфир» және оған қатысты қозғалыс алып жүретін электромагниттік толқынды талқылаудың мәні бар ма, сондай-ақ мұндай қозғалысты анықтауға бола ма, бұл Микельсон-Морли тәжірибесінде сәтсіз аяқталды. Эйнштейн осы мәселелерді және эфир тұжырымдамасын ерекше салыстырмалылық теориясында жойды. Дегенмен, оның негізгі тұжырымдамасы электромагниттік теорияның егжей-тегжейін қамтымайды. Бұл сұрақ: «Уақыт деген не?» деген сұрақтан туындайды. Ньютон «Principia» (1686) еңбегінде нақты жауап берген: «Абсолюттік, нағыз және математикалық уақыт, өзінен және өз табиғатынан, сыртқы ештеңеге қатыссыз, теңдей ағып тұрады және басқаша атаумен ұзақтық деп аталады». Бұл анықтама барлық классикалық физиканың негізі болып табылады. Эйнштейн оны күдікке түсіріп, толық емес екенін анықтады. Оның орнына, әрбір «байқаушы» міндетті түрде өзінің уақыт шкаласын пайдаланады, ал екі бақылаушының салыстырмалы қозғалысында олардың уақыт шкалалары өзгеше болады. Бұл позициялық өлшемдерге де әсер етеді. Кеңістік және уақыт өзара байланысты ұғымдарға айналады, олар негізінен бақылаушыға байланысты. Әрбір бақылаушы өзінің кеңістік-уақыт аясын немесе координаттар жүйесін басқарады. Абсолютті санақ жүйесі болмағандықтан, берілген оқиғаларды бақылайтын барлық бақылаушылар әртүрлі, бірақ бірдей жарамды (және келісімді) өлшемдер жасайды. Эйнштейннің салыстырмалылық постулатында абсолютті болып қалатыны былай делінген: «Физиканың негізгі заңдары бір-біріне қатысты тұрақты жылдамдықпен қозғалатын екі бақылаушы үшін бірдей». Ерекше салыстырмалылық теориясы физикаға терең әсер етті: электромагнетизм теориясын қайта қараудан басталып, табиғаттың жаңа симметриялық заңын тапты, қазір Поанкаре симметриясы деп аталады, ол бұрынғы Галилей симметриясын алмастырды. Ерекше салыстырмалылық теориясы динамикаға да ұзақ мерзімді әсер етті. Бастапқыда «масса мен энергияның біріктірілуімен» байланысты болса, релятивистік динамика бөлшектің немесе бөлшектер жүйесінің инвариантты (бақылаушыға тәуелсіз) қасиеті болып табылатын тыныш массасы мен жүйенің энергиясы мен импульсі арасындағы нақты айырмашылықты орнатқаны анық болды. Соңғы екеуі барлық жағдайларда жеке сақталады, бірақ әртүрлі бақылаушылар үшін өзгермейді. Бөлшектер физикасындағы «масса» термині семантикалық өзгеріске ұшырады және 20 ғасырдың соңынан бері ол тек тыныш (немесе инвариантты) массаны білдіреді.

Жалпы салыстырмалылық теориясы

1916 жылы Эйнштейн бұл теорияны одан әрі жалпылап, қозғалыс күйлерінің барлығын, тіпті біркелкі емес үдеуді де қамтитын деңгейге жеткізді, осылайша жалпы салыстырмалылық теориясы пайда болды. Бұл теорияда Эйнштейн кеңістіктегі кез келген нүктеде гравитациялық әсерді сипаттайтын кеңістік-уақыттың қисықтығы деген жаңа ұғымды енгізді. Шындығында, кеңістік-уақыттың қисықтығы Ньютонның әмбебап тартылыс заңының орнын толығымен басты. Эйнштейннің пікірінше, қалыпты жағдайдағы гравитациялық күш – кеңістіктің геометриясынан туындаған бір түрлі иллюзия. Массаның болуы массаның маңында кеңістік-уақыттың қисылуына себеп болады, ал осы қисықтық барлық еркін қозғалатын денелердің кеңістік-уақыт жолын анықтайды. Бұл теория бойынша жарық та гравитация әсеріне ұшырайды деп болжанды, және бұл тәжірибелермен расталды. Салыстырмалылық теориясының осы аспектісі жарықтың күннің маңынан иілу құбылысын түсіндірді, қара тесіктерді болжады, сондай-ақ Космикалық микротолқынды сәулеленудің қасиеттерін ашты – бұл классикалық тұрақты күй гипотезасындағы негізгі қателіктерді көрсеткен жаңалық болды. Эйнштейн 1921 жылы салыстырмалылық теориясы, фотоэлектрлік эффект және қара дене сәулеленуі жөніндегі еңбектері үшін Нобель сыйлығын алды. Эйнштейннің салыстырмалылық теориясын, жарық берудің кванттық табиғатын және Нильс Бордың атом моделін біртіндеп қабылдау физиканы жаңа, түбегейлі принциптерге қайта құруға бағытталған күшті күш-жігерге әкелді. 1910-шы жылдары салыстырмалылықты үдемелі айналымдық жүйелерге ("жалпы салыстырмалылық теориясы") кеңейте отырып, Эйнштейн үдеудің инерциялық күші мен гравитация күшінің теңдігін алға тартты, бұл кеңістіктің қисық және шекті өлшемді екендігіне, сондай-ақ гравитациялық линзалар және гравитациялық өрістерде уақыттың бұрмалануы сияқты құбылыстардың болжануына әкелді.

Кванттық механика

Релятивтік теория Микельсон мен Морлидің электромагниттік құбылыстар арасындағы қайшылықты шешкенімен, екінші теориялық мәселе қара денеден шығатын электромагниттік сәулеленудің таралуын түсіндіру болды; тәжірибе көрсеткендей, қысқа толқын ұзындығында, спектрдің ультракөк түсті бөлігіне қарай энергия нөлге жақындасады, бірақ классикалық теория оның шексіз болуы керек екенін болжады. Бұл айқын қайшылық, ультракөк апат деп аталады, кванттық механиканың жаңа теориясымен шешілді. Кванттық механика – атомдар мен атомдық емес жүйелердің теориясы. XX ғасырдың алғашқы 30 жылы теорияның қалыптасуы мен даму кезеңін білдіреді. Кванттық теорияның негізгі идеяларын 1900 жылы энергияның квантталған табиғатын ашқаны үшін 1918 жылы физика бойынша Нобель сыйлығын алған Макс Планк (1858–1947) енгізді. Кванттық теория (бұрын атомның квантталған әлемі мен «классикалық» әлемнің үздіксіздігі арасындағы ірі масштабтағы «сәйкестікке» сүйенген) Комптон эффектісі жарық импульсын алып жүретінін және бөлшектерді шашырата алатынын көрсеткен кезде қабылданды, ал Луи де Броль материяның электромагниттік толқындар сияқты бөлшектер ретінде әрекет ететінін (толқын-бөлшектік дуалдық) көрсетті. 1905 жылы Эйнштейн фотоэлектрлік эффектіні түсіндіру үшін кванттық теорияны қолданды, ал 1913 жылы дат физигі Нильс Бор сол тұрақтыны Резерфорд атомының тұрақтылығын, сондай-ақ сутегі газы шығаратын жарықтың жиілігін түсіндіру үшін пайдаланды. Атомның кванттық теориясы 1920 жылдары толыққанды кванттық механикаға жол ашты. 1925 жылы Вернер Гейзенберг, Макс Борн және Паскуаль Джордан матрицалық формада жаңа «кванттық» механиканың қағидаларын қалыптастырды, бұл «классикалық» механикадан өзгеше болды, олар дискретті «күйлер» арасындағы ықтималдық байланысқа негізделген және себеп-салдарлық байланыстың мүмкін еместігін жоққа шығарды. Кванттық механиканы Гейзенберг, Вольфганг Паули, Пол Дирак және Эрвин Шредингер кеңінен дамытты, олар 1926 жылы толқындарға негізделген эквивалентті теорияны құрды; бірақ Гейзенбергтің 1927 жылғы «нақтылық принципі» (орын мен импульсті бір мезгілде дәл өлшеудің мүмкін еместігін көрсетеді) және кванттық механиканың «Копенгагендік интерпретациясы» (Бордың туған қаласының атымен аталған) іргелі себеп-салдарлық байланыстың мүмкін еместігін жоққа шығаруды жалғастырды, бірақ Эйнштейн сияқты қарсыластар «Құдай ғаламмен ойын ойнамайды» деп метафоралық түрде мәлімдеді. Жаңа кванттық механика атомдық деңгейдегі құбылыстарды зерттеу мен түсіндіруде маңызды құралға айналды. 1920 жылдары үнді ғалымы Сатиендра Натх Боздың фотондар және кванттық механика бойынша жұмысы Боз-Эйнштейн статистикасының, Боз-Эйнштейн конденсатының теориясының негізін қалады. Спин-статистика теоремасы кванттық механикадағы кез келген бөлшектің бозон (статистикалық Боз-Эйнштейн) немесе фермион (статистикалық Ферми-Дирак) болатынын анықтады. Кейіннен барлық негізгі бозондар күштерді, мысалы, электромагнетизмді жеткізетін фотонды жеткізетіндігі анықталды. Фермиондар – «электрон және нуклондарға ұқсас» бөлшектер және материяның әдеттегі құрамдас бөліктері. Ферми-Дирак статистикасы кейіннен астрофизикадан (дегенерацияланған материяны қараңыз) жартылай өткізгіштерді жобалауға дейін көптеген басқа да қолданыстарды тапты.

Бірыңғай өріс теориясы

Эйнштейн табиғаттағы барлық негізгі өзара әрекеттесулерді бір теорияда түсіндіруге болатынын айтты. Біріккен өріс теориялары – бірнеше өзара әрекеттесуді біріктіруге жасалған көптеген тыраштандырулар болды. Мұндай теориялардың көптеген формулировкаларының бірі (сондай-ақ жалпы өріс теориялары) – өлшеу теориясы, симметрия идеясының кеңейтілген түрі. Соңында Стандартты модель (төменде қараңыз) күшті, әлсіз және электромагниттік өзара әрекеттесулерді біріктіруде сәттілікке жетті. Гравитацияны басқа күштермен біріктіруге жасалған барлық әрекеттер нәтижесіз аяқталды.

Бөлшектер физикасы және Стандартты модель

Чиен Шиунг Ву өзінің эксперименті кезінде әлсіз өзара әрекеттесулерде паритетті бұзғанда, одан кейін бірқатар жаңалықтар ашылды. Бұл бөлшектердің шашырауы мен ыдырауы жаңа фундаментальды кванттық теорияларға кілт берді. Мюррей Гелл-Манн мен Юваль Неэман осы жаңа бөлшектерді белгілі бір қасиеттері бойынша жіктеп, оларды реттеуге көмектесті, бұл Гелл-Манн "Сегіз жол" деп атағаннан басталды. Оның одан әрі дамуы – кварк моделі, бастапқыда күшті ядролық күштерді сипаттауға жеткіліксіз болып көрінгендіктен, S матрицасы сияқты бәсекелес теориялардың уақытша дамуына әкелді. 1970-ші жылдары кванттық хромодинамиканың құрылуы фундаментальды және алмасу бөлшектерінің жиынтығын аяқтады, бұл өлшегіш инвариантты математикаға негізделген "стандартты модельді" құруға мүмкіндік берді. Бұл модель гравитациядан басқа барлық күштерді сәтті сипаттады және қолданыс аясында қалыпты қабылданды. Электрәлсіз өзара әрекеттесу теориясы мен кванттық хромодинамика SU(3) × SU(2) × U(1) гаузерлік тобымен белгіленетін құрылымға біріктірілді. Стандартты модельде электромагниттік және әлсіз өзара әрекеттесулердің бірігуін Әбдус Салам, Стивен Вайнберг және кейіннен Шелдон Глашоу жасады. Электрәлсіз теория кейіннен эксперименттік жолмен (нейтралды әлсіз токтарды байқау арқылы) расталды және 1979 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды. 1970-ші жылдардан бері фундаментальды бөлшектер физикасы ерте ғаламның космологиясына, әсіресе Эйнштейннің жалпы салыстырмалылық теориясының салдары ретінде ұсынылған Ұлы жарылыс теориясына жаңа түсініктер берді. Алайда, 1990-шы жылдардан бастап астрономиялық байқаулар галактикалық тұрақтылықты ("қара материя") және ғаламның кеңеюінің үдеуін ("қара энергия") түсіндіру қажеттілігі сияқты жаңа қиындықтар тудырды. Үдеткіштер (акселераторлар) стандартты модельдің көптеген аспектілерін, әр түрлі соқтығысу энергияларында күтілетін бөлшектердің өзара әрекеттесуін анықтау арқылы растады. Бірақ жалпы салыстырмалылықты стандартты модельмен үйлестіретін теория әлі табылған жоқ, дегенмен көптеген теоретиктер суперсимметрия мен іс тізбегі теориясын (string theory) перспективті бағыт деп есептеді. Алайда, 2008 жылы іске қосылған Ұлы адрондық коллайдер суперсимметрия мен іс тізбегі теориясын қолдайтын ешқандай дәлел тапқан жоқ.

Космология

Космология 1915 жылы Эйнштейннің жалпы салыстырмалылық теориясын жариялаумен бірге маңызды зерттеу мәселесіне айналды деуге болады, бірақ ол "жалпы салыстырмалылықтың алтын ғасыры" деп аталатын кезеңге дейін ғылыми ағымға толыққандай енбеді. Шамамен он жыл өткен соң, "Ұлы тартыс" деп аталған кезеңде Хаббл мен Слайфер 1920 жылдары галактикалық тұмандықтардың Доплер спектрлерінің қызыл жылжуын өлшеу арқылы ғаламның кеңейіп жатқанын анықтады. Эйнштейннің жалпы салыстырмалылық теориясын қолданып, Леметр мен Гамов болашақта "Ұлы жарылыс теориясы" деп танылатын теорияны қалыптастырды. Оған қарсы, Хойл, Голд, Нарликар және Бонди "Тұрақты күй теориясы" деп аталатын балама теория ұсынды. Космикалық микротолқынды фондық сәулелену 1960 жылдары Пензиас пен Уилсон тарапынан расталды, бұл ашылу тұрақты күй сценарийінен гөрі Ұлы жарылыстың пайдасына болды. Кейінірек Smoot және басқалары (1989), сондай-ақ басқа да ғалымдар Космикалық фонды зерттеуші (CoBE) және Уилкинсон микротолқынды анизотропиялық зонды (WMAP) спутниктерінен алынған деректерді пайдаланып, осы бақылауларды жетілдірді. 1980 жылдары (COBE өлшемдерінің сол онжылдығында) Алан Гут инфляция теориясын ұсынды. Соңғы кезде қара материя және қара энергия мәселелері космологиялық зерттеулердің ең маңызды тақырыптарының біріне айналды.

Физикалық ғылымдар

19-ғасырда жетілдірілген талдау техникаларына қолжетімділік артып, олар кеңінен қолданыла бастаған кезде, физика қозғалыс пен энергияның жалпылама принциптерін және материяның негізгі сипатын іздеуден гөрі, осы техникалармен анықталды, тіпті одан да маңыздырақ болды. Акустика, геофизика, астрофизика, аэродинамика, плазма физикасы, төмен температуралық физика және қатты дене физикасы сияқты салалар оптика, сұйық динамикасы, электромагнетизм және механикамен қатар физикалық зерттеулердің салаларына қосылды. 20-ғасырда физика электртехника, ғарыш және материалдар инженериясы сияқты салалармен тығыз байланысты болды, сонымен қатар физиктер академиялық ортамен қатар мемлекеттік және өнеркәсіптік зертханаларда да жұмыс істей бастады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін физиктердің саны күрт өсті және АҚШ-та шоғырланды, ал соңғы онжылдықтарда физика бұрынғы тарихындағы кез келген уақыттан да халықаралық ізденіс ретінде дами түсті.