Кіріспе

Грек философы (б.з.д. 495 – б.з.д. 430 ж.)

Элеялық Зенон (гр. Ζήνων) – Сократқа дейінгі грек философы. Ол Парменидтің шәкірті және элеаттардың бірі болды. Элеа қаласында туған Зенон, ұстазының монизм идеясын – барлық шындық бір ғана нәрседен тұрады деген сенімін қорғады. Ол кеңістік, уақыт және қозғалыстың бар екенін жоққа шығарды. Бұл ұғымдардың мүмкін емес екенін дәлелдеу үшін, ол бірқатар парадокстар жасады. Оның түпнұсқа жазбалары жоғалып кеткенімен, Платон, Аристотель, Диоген Лаэртский және Киликиялық Симплицийдің кейінгі сипаттамалары оның идеяларын зерттеуге мүмкіндік берді. Зенонның аргументтерін екі түрге бөлуге болады: көптікке, яғни бірнеше заттардың болуына қарсы аргументтер және қозғалысқа қарсы аргументтер. Көптікке қарсы аргументтерде, кез келген нәрсенің болуы үшін, оны шексіз бөлуге болады делінеді, яғни ол бір мезгілде шексіз массаға да, массасызға да ие болуы керек. Ал қозғалысқа қарсы аргументтерде, қашықтық шексіз бөлінеді делінеді, яғни кез келген қашықтықты жүріп өту үшін шексіз қадамдар қажет. Зенонның философиясы бүгінге дейін талқыланып келеді, ал философтар оның парадокстарын шешуге келісім тапқан жоқ. Оның парадокстары ежелгі және қазіргі заманғы философия мен математикаға әсер етті. Оның көптеген идеялары физика мен математикадағы қазіргі заманғы жаңалықтармен, мысалы атомдық теория, математикалық лимиттер және жиын теориясымен сынға түсті.

Өмір

Зенон б.з.д. 490 жылы дүниеге келген. Оның өмірі туралы нақты мәлімет аз, тек оның Элея қаласынан шыққаны және Парменидтің шәкірті болғаны белгілі. Зенон Платонның «Парменид» диалогында бейнеленген, бұл оқиға шамамен Зенон 40 жаста болған кезде орын алады. «Парменид» диалогында Зенон бұрынғыда ұстазы Парменидтің ынталы қорғаушысы болғаны айтылады; жас Зенон физикалық әлемге сенудің, Элеялық бірлік болмыс идеясына сенуден гөрі абсурд екенін дәлелдеуге тырысқан. «Парменид» оқиғасының уақытына қарай Зенон есейгені және ұстазының Элея философиясына қарсы келген сын-ескертулерді көз жұмып қарауға көңіл бөлгені байқалады. Платон Сократтың Парменид пен Зенон арасында бұрынғы романтикалық немесе жыныстық қарым-қатынас болғаны туралы айтатынын да жеткізеді. «Парменид» суретінің шындыққа қаншалықты сәйкес келетіні белгісіз, бірақ оның кем дегенде біршама шындықты қамтитынына келісім бар. Зенон б.з.д. 430 жылы қайтыс болды. Диоген Лаэрцийдің мәліметінше, Зенон тиран Неархты құлату жоспарында болғанда өлтірілген. Бұл оқиғада оның тұтқындалғаны және өз серіктерінің есімдерін айтудан бас тартқаны үшін өлтірілгені айтылады. Өлер алдында Зенон Неархтың құлағына есімдерді сыбырғысы келген, бірақ Неарх жақындағанда құлағын шағып, өлтіргенше ұстап тұрған.

Жазбалар

Зенонның жазбалары жоғалып кетті; оның түпкі ойларының ешқандай үзіндісі сақталмаған. Қазіргі заманғы Зенон философиясы туралы түсініктер кейінгі философтардың жазбалары арқылы бізге жеткен. Зенонның б.з.д. 460-шы жылдары бір кітап жазғаны белгілі. Бұл кітап Парменидте еске алынады, онда Зенон оны жастығында жазғанын айтады. Платонның мәлімдемесіне сәйкес, кітап ұрланып, Зенонның келісімінсіз жарияланған. Зенонның парадокстары Аристотельдің "Физика" атты кітабында тіркелген. VI ғасырда өмір сүрген Киликиялық Симплиций – Зенон туралы қазіргі біліміміздің маңызды көздерінің бірі.

Философия

Зенон – Парменид пен Самостың Мелиссымен бірге Элеялық мектептің үш ірі философының бірі. Бұл философиялық мектеп монизмнің бір түрі болды, Парменидтің бүкіл шындық – бір ғана бөлінбейтін нысан деген сенімін ұстанды. Зенон да, Мелисс та Парменидтің идеяларын қолдау үшін философиямен айналысты. Мелисс оларды дамытуға тырысқанда, Зенон керісінше, қарсы идеяларға қарсы пікір айтты. Мұндай пікірлер плюрализм идеяларына, әсіресе Пифагордың идеяларына қарсы тұру үшін жасалды. Зенон философиясында сипаттаудың орнына дәлелдеуге негізделген тілді қолданған алғашқы философ болды. Бұрынғы философтар өздерінің дүниетанымын түсіндірген, бірақ Зенон алғаш рет пікірталас үшін қолданылатын нақты дәлелдерді жасады. Аристотель Зенонды «диалектиканың негізін қалаушы» деп атады. Шындыққа қатысты қарсы көзқарастарды жоққа шығару үшін ол редукцио ад абсурдум (reductio ad absurdum) аргументтерін, яғни идеяны логикалық қателікке әкелетінін көрсету арқылы жоққа шығаратын бірқатар парадокстарды жазды. Сонымен қатар, Зенонның философиясы шексіз кішкентай шамаларды, яғни нөлден үлкен, бірақ шексіз кішкентай сандарды пайдаланады. Зенонның идеяларын сынаушылар оны нақты дәлелдерден гөрі риторикалық тәсілдер мен софистиканы қолданды деп айыптауы мүмкін. Сыншылар Зенонның әр түрлі идеялардың қасиеттерін контекстке байланысты болуы мүмкін абсолюттік ретінде сипаттауын көрсетеді. Оны физикалық кеңістіктің физикалық объектілермен ортақ қасиеттерін салыстырып, содан кейін олардың басқа жағынан да бірдей екенін жорамалдауда айыптауға болады.

Көптік және кеңістік

Зенон көптік идеясын, яғни бірден көп нәрсе болуы мүмкін дегенді қабылдамады. Проклдың айтуынша, Зенонның көптікке қарсы қырық дәлелі болған. Бір дәлелде Зенон бірнеше нысанның болуы мүмкін емес екенін айтты, себебі бұл барлық нәрсенің бір уақытта шекті де, шексіз де болуын қажет етеді. Ол осы логиканы атомдардың бөлінбейтіндігіне қарсы дәлелдеу үшін қолданды. Бұл аргументтің бірінші бөлігі жоғалған, бірақ оның негізгі ойын Симплиций жазған. Оның сөзіне қарағанда, Зенон ешбір нәрсенің көлемі болмайды деген тұжырыммен пікірталас бастады, өйткені "көптің әрқайсысы өзімен сәйкес және біртұтас". Зенон егер заттың массасы болса, оны бөлуге болады деді. Бөлінген бөліктер де өз кезегінде бөліне береді, яғни ешбір заттың шекті көлемі болмайды, себебі одан әрқашан кішірек бөлік алуға болады. Зенон басқаша пікір білдірді: егер заттардың массасы болмаса, оларды біріктіріп үлкен нәрсе жасау мүмкін емес. Тағы бір аргументінде Зенон бірнеше нысанның болуы мүмкін емес екенін айтты, себебі шекті сандағы нысандарға ие болу үшін шексіз сандағы нысандар қажет. Ол шекті сандағы нысандардың болуы үшін, оларды бөліп тұратын шексіз нысандар болуы керек деп есептеді. Зенонның пікірінше, екі заттың бөлек болуы үшін оларды бөліп тұратын үшінші нәрсе болуы керек, әйтпесе олар бір заттың бөліктері болар еді. Осы бөліп тұратын нәрсе де өзінің кезегінде екі бөліп тұратын заттың көмегімен бастапқы нысандардан ажыратылуы тиіс. Осы жаңа бөліп тұратын нысандарға да бөліп тұратын нысандар қажет болады, және т.б. Барлық нәрсенің өзге де аспектілері сияқты, Зенон орналасу мен физикалық кеңістікті шындық ретінде бар бір объектінің құрамына жатқызып дәлелдеді. Зенон барлық нәрсенің физикалық кеңістікте белгілі бір нүктеде болуы керек деп сенді. Кеңістіктегі нүкте болу үшін, ол кеңістіктегі басқа нүктеде болуы керек. Ал бұл кеңістік те өз кезегінде кеңістіктегі тағы бір нүктеде болуы керек, және т.б. Зенон болмыстың физикалық кеңістікті алып жатқаннан гөрі, материалдық емес екенін тікелей айтқан алғашқы философ болды.

Қозғалыс және уақыт

Зенонның қозғалысқа қарсы аргументтері оқиғалар мен тәжірибелердің нақты құбылыстарын, олардың сипатталу және қабылдану жолдарымен салыстырады. Бұл аргументтердің нақты сөздері жоғалған, бірақ олардың сипаттамалары Аристотельдің «Физика» еңбегінде сақталған. Аристотель қозғалысқа қатысты төрт парадоксқа ең маңызды деп баға берді. Әр парадокс бірнеше атаумен белгілі. Дихотомия, жарыс жолы немесе стадион, ешқандай қашықтықты басып өте алмайтынын дәлелдейді. Белгілі бір қашықтықты басып өту үшін, ең алдымен оның жартысын басып өту керек, ал сол жарты қашықтықты басып өту үшін, оның жартысын басып өту керек, және т.б. Бұл кез келген қашықтықты басып өтуді мүмкінсіз етеді, себебі оны іске асыру үшін шексіз көп әрекет қажет. Бұл аргумент қозғалыстың кез келген көрінісі – жай ғана иллюзия екенін айтады. Зенонның белгілі бір қашықтықты бастау немесе аяқтау мүмкін емес деп ойлаған-ойламағаны белгісіз. Ахилл мен тасбақа, немесе жай ғана Ахилл, Ахилл сияқты жылдам жүгірушінің тасбақа сияқты баяу жүгірушіге ешқашан жете алмайтынын айтады. Ахилл бір жерге жеткенде, тасбақа алға жылжып кетеді, ал Ахилл келесі жерге жеткенде, тасбақа тағы да алға жылжып кетеді, және т.б. Бұл Ахиллдің ешқашан тасбақаға жете алмайтындай сезім тудырады. Дихотомия мен Ахилл – бір аргументтің екі түрі және олар бірдей қорытындыға келеді. Ұшатын жебе немесе жай ғана жебе, барлық заттар кеңістікте тыныш болуы керек деп дәлелдейді. Егер жебе ауада болса, ол белгілі бір сәтте кеңістіктегі белгілі бір аймақты алып, қозғалмай тұрады. Қозғалатын қатарлар, кейде стадион деп те аталады, уақыт кезеңдерінің бір мезгілде екі есеге қысқаруы немесе ұзаруы мүмкін екенін айтады. Бұл стадиондағы басқа қатардағы заттардың қасынан өтетін бір қатар заттарды сипаттайды. Егер қарсы қатардың бірі қозғалмай тұрса, ал екіншісі қозғалса, оларды басып өту үшін әртүрлі уақыт керек болады.

Ежелгі дәуір

Зенонның ең үлкен ықпалы Элеат мектебінің ой-пікіріне тиді, өйткені оның аргументтері Парменидтің идеяларына негізделген, бірақ оның парадокстары ежелгі грек математиктеріне де қызығушылық тудырды. Зенон математикалық шексіздік туралы нақты есептермен айналысқан алғашқы философ ретінде есептеледі. Зеноннан кейін грек атомшылары пайда болды, олар заттардың шексіз бөлінуіне қарсы шығып, ақырғы тоқтау нүктесін: атомды ұсынды. Эпикур Зенонның атын тікелей атамаса да, оның кейбір аргументтерін жоққа шығаруға тырысады. Зенон Платонның «Парменид» диалогында кездеседі, ал оның парадокстары «Фадон» еңбегінде айтылады. Аристотель де Зенонның парадокстары туралы жазған. Платон Зенонның қарама-қайшылықтар арқылы аргументтер келтіру тәсілін жоғары бағаламады. Ол тіпті Зенонның өзінің осы аргументтерге онша мән бермегенін айтты. Аристотель оған келіспей, оларды қарастыруға лайық деп санады. Ол Зенонның дихотомия парадоксын шексіздік туралы түсінігі арқылы сынға алды, екі түрлі шексіздік бар екенін дәлелдеді: бірден болатын нақты шексіздік және уақыт бойынша таралатын потенциалды шексіздік. Ол Зенонның потенциалды шексіздіктерді пайдаланып нақты шексіздіктерді дәлелдеуге тырысқанын мәлімдеді. Сондай-ақ, ол Зенонның стадион парадоксын сынға алып, қозғалмайтын және қозғалып жатқан нысанға бірдей уақыт керек деген пікірдің қате екенін көрсетті. Ахилл мен тасбақа парадоксы Аристотельдің нақты шексіздік болуы мүмкін емес деген сеніміне әсер еткен болуы мүмкін, себебі оның болмауы Зенонның аргументтеріне шешім табуға көмектеседі.

Қазіргі заман

Зенонның парадокстары әлі де талқыланып жүр, және олар қалыпты қабылдауларға қарсы тұратын аргументтердің классикалық мысалы болып қала береді. Парадокстар 19 ғасырдағы философияда жаңаша зерделенді, және бұл осы күнге дейін жалғасуда. Зенонның философиясы логикалық білім мен сезімдер арқылы байқаудың арасындағы қайшылықты көрсетеді, мақсаты – әлемнің иллюзия екенін дәлелдеу; осы тәсіл кейіннен эмпиризм және постструктурализм сияқты заманауи философиялық мектептер қабылдады. Бертран Рассел Зенонның парадокстарын жоғары бағалап, олар математик Карл Вейерштрасс жұмысына жол ашқанын айтты. Зенонның есімімен бірнеше ғылыми құбылыстар аталды. Кванттық жүйені бақылау арқылы оның тоқтатылуы әдетте Кванттық Зенон эффектісі деп аталады, себебі ол Зенонның садақ туралы парадоксын еске салады. Уақыттық және гибридтік жүйелерді тексеру және жобалау саласында, егер жүйе мінез-құлқы шекті уақыт ішінде шексіз көп дискретті қадамдарды қамтитын болса, онда ол Зенон жүйесі деп аталады. Зенонның көптікке қарсы аргументтері заманауи атомдық теориямен сынға түсті. Көптік үшін шекті де, шексіз де санды талап етудің орнына, атомдық теория нысандардың белгілі бір элементтерді құрайтын белгілі бір санындағы атомдардан тұратынын көрсетеді. Сол сияқты, Зенонның қозғалысқа қарсы аргументтері заманауи математика мен физикамен сынға түсті. Математиктер мен философтар инфинитезимальдарды зерттеуді жалғастырды, олар есептеу және лимит теориясы арқылы жақсырақ түсіндірілді. Зенонның көптік туралы аргументтеріне қатысты идеялар жиын теориясы және трансфинит сандарының да әсерін тигізеді. Заманауи физика кеңістік пен уақыт математикалық континуум ретінде бейнелене ме, әлде дискретті бірліктерден тұра ма, әлі де анықтау қажет. Зенонның Ахилл мен тасбақа туралы аргументі математикалық тұрғыдан қарастырылуы мүмкін, себебі қашықтық нақты санмен анықталады. Оның ұшқан садақ туралы аргументі заманауи физикамен сынға түсті, ол уақыттың ең кішкентай сәттерінің де өте шағын, бірақ нөлдік емес ұзақтығы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ішкі жиын теориясы және стандартты емес талдау сияқты басқа математикалық идеялар да Зенонның парадокстарын шешуге көмектесе алады. Дегенмен, Зенонның аргументтеріне шешімдер табылғандығы туралы толық келісім жоқ.