Кіріспе
Милеттік Анаксимен (,/æ//n//æ//k/'/s//ɪ//m//ə/,/n//iː//z/; wikt:Ἀναξιμένης (Ἀναξιμένης]] ὁ Μιλήσιος); б.з.д. шамамен 586/585 – б.з.д. шамамен 526/525) – Азиядағы Милеттен (қазіргі Түркия) шыққан ежелгі грек, Сократқа дейінгі философ. Ол Талес және Анаксимандрдан кейін Милезия мектебінің үшінші және соңғы философы болды. Тарихшылар бұл үшеуін Батыс әлемінің алғашқы философтары деп есептейді. Анаксимен барлық нәрсенің бастауы – ауа (архэ) деген сенімімен белгілі, яғни барлық нәрсе осы ауадан пайда болған. Анаксименнің өмірі мен еңбектері туралы көп мәлімет жоқ, өйткені оның түпнұсқа мәтіндерінің бәрі жоғалып кеткен. Тарихшылар мен философтар Анаксимен туралы ақпаратты кейінгі авторлардың оның еңбектеріне жасаған түсіндірмелері арқылы қалпына келтірді. Үш Милезиялық философтың барлығы да әлемнің барлық нәрсесінің бір жалғыз бастауы бар екеніне сенетін монистер болды: Анаксимен ауа, ал Талес және Анаксимандр сәйкесінше су және белгісіз шексіздік деп санайтын. Анаксименнің Анаксимандрдан оқығандығы және олардың көптеген философиялық идеяларының ұқсас екендігі қабылданған. Анаксимен ежелгі Грекиядағы Милезиялық мектептің ең танымал өкілі болғанымен, қазіргі заманда оған басқаларына қарағанда аз мән беріледі. Анаксимен ауаның жұқару немесе конденсация арқылы басқа формаларға айналуы мүмкін деп санады. Конденсация ауаны тығыздап, желге, бұлтқа, суға, жерге және соңында тасқа айналдырады. Ал ауаның жұқаруы оны жеңілдетеді, нәтижесінде ол отқа айналады. Анаксимен Жердің моделін де жасады, оны ауаның үстінде жүзетін жалпақ диск ретінде сипаттады, ал Күн мен жұлдыздар да жалпақ және оның жанында жүзеді. Ол Күннің Жерді айналып жүретінін, сондықтан түнде биік жерлер оны жабатынын айтты. Милезиялық философтардың бірі ретінде Анаксимен ғылымды дамытқан алғашқы тұлғалардың бірі болды. Ол Гераклит, Анаксагор, Аполлониялық Диоген және Ксенофан сияқты Сократқа дейінгі көптеген философтарға әсер етті. Сонымен қатар, ол табиғаттану, физикалық өзгерістер және ғылыми жазу сияқты ұғымдардың алғашқы мысалдарын ұсынды.
Anaximenes of Miletus (,/æ//n//æ//k/'/s//ɪ//m//ə/,/n//iː//z/; wikt:Ἀναξιμένης (Ἀναξιμένης]] ὁ Μιλήσιος); c. 586/585 – c. 526/525 BC) was an Ancient Greek, Pre Socratic philosopher from Miletus in Anatolia (modern day Turkey). He was the last of the three philosophers of the Milesian School, after Thales and Anaximander. These three are regarded by historians as the first philosophers of the Western world. Anaximenes is known for his belief that air is the arche, or the basic element of the universe from which all things are created. Little is known of Anaximenes' life and work, as all of his original texts are lost. Historians and philosophers have reconstructed information about Anaximenes by interpreting texts about him by later writers. All three Milesian philosophers were monists who believed in a single foundational source of everything: Anaximenes believed it to be air, while Thales and Anaximander believed it to be water and an undefined infinity, respectively. It is generally accepted that Anaximenes was instructed by Anaximander, and many of their philosophical ideas are similar. While Anaximenes was the preeminent Milesian philosopher in Ancient Greece, he is often given lower importance than the others in the modern day. Anaximenes held that air could change into other forms through either rarefaction or condensation. Condensation would make the air denser, turning it into wind, clouds, water, earth, and finally stone. Rarefaction would make the air less dense as it eventually becomes fire. Anaximenes also developed a model of the Earth, describing it as a flat disc floating atop the air while the Sun and stars are also flat and float alongside it. He described the Sun as revolving around the Earth, causing it to be obscured by higher lands during the night. As one of the Milesian philosophers, Anaximenes was one of the earliest figures to develop science. He influenced many of the Pre Socratic philosophers that succeeded him, such as Heraclitus, Anaxagoras, Diogenes of Apollonia, and Xenophanes. He also provided early examples of concepts such as natural science, physical change, and scientific writing.
Өмірбаян
Анаксимен б.з.б. 586/585 жылдары дүниеге келген. Анаксименнің өмірі туралы сақталған ақпарат шектеулі, және ол негізінен ежелгі грек философтары, әсіресе Аристотель мен Теофраст сақтаған мәліметтерден бізге жеткен. Теофрасттың сөзіне қарағанда, Анаксимен философ Анаксимандрдың досы Эвристраттың ұлы болған және Милет қаласында өмір сүрген. Анаксименнің Анаксимандрдың шәкірті болғаны белгілі. Оған, мүмкін, Гомердің эпостарын, грек мифологиясын және Орфизмді оқытқан болуы мүмкін, бұл классикалық элементтерді бейнелеу арқылы оның философиясына әсер еткен жолдардың бірі болуы мүмкін. Ол және басқа Милезиялық философтар бай болғандықтан, философиямен айналысуға уақыттары жеткені де мүмкін. Анаксименнің ұстазы болған Анаксимандр – Милезиялық философ, ол апейронды, яғни белгісіз және шексіз нәрсені, барлық нәрсенің бастауы деп ұсынған. Анаксимен мен Анаксимандр Талеспен бірге Милезиялық үш философтың екеуі болды. Бұлардың бәрі Иония мектебінің алғашқы өкілдері, Милет қаласынан шыққан философтар еді. Әлемнің материалдық бастауы туралы қадай-дыбыссыз, діни түсіндірмелерсіз теориялар жасаған алғашқы адамдар ретінде олар Батыс әлемінің алғашқы философтары саналады. Диоген Лаэрцийдің мәліметінше, Анаксимен шамамен б.з.б. 585-524 жылдары өмір сүрген. Анаксименнің жазған бір ғана толық мәтіні белгілі, ол Анаксимандрдың «Табиғат туралы» еңбегіне жауап ретінде жазылған болуы мүмкін. Теофраст оны «жеңіл және қарапайым Иония стилінде» деп сипаттаған. Анаксимен б.з.б. 526/525 жылдары қайтыс болды.
Архалық ауа
Анаксимен философиясы туралы белгілі нәрселер кейінгі философтар, әсіресе Аристотель мен Теофраст сақтап қалған. Олардың жазбаларына сәйкес, Милезиялық мектептің әрбір философы барлық нәрсенің бастауын, архе (wikt:ἀρχή) немесе біртұтас негізін табуға тырысқан материалдық монист болды. Бұл көбінесе зат ретінде түсініледі, бірақ ғалымдар бұл ертерек философияға Аристотельдің зат туралы ұғымын қабаттастыру арқылы анахронизм болуы мүмкін деп санайды. Анаксимен архе – ауа деп мәлімдеді. Ол ауаның түрленулері деп есептеген бірнеше негізгі элементтерді тығыздығы бойынша реттеп көрсетті: от, ауа, жел, бұлттар, су, жер және тастар. Философтар Анаксименнің тұжырымдамаларының негізі су айналымындағы байқалатын табиғи құбылыстар болған деп қорытынды жасады – сиректеу және конденсация процестері. Ол әрбір зат ауаның тығыздығын арттыру үшін конденсация арқылы немесе оны азайту үшін сиректеу арқылы пайда болады деп ұсынды. Анаксимен сипаттаған сиректеу процесі жиі мата тоқуға (фелттеуге) теңестіріледі. Температура Анаксимен философиясында маңызды рөл атқарды, ол температура мен тығыздық арасындағы байланыс туралы алғашқы тұжырымдаманы жасады. Оның пікірінше, кеңейген ауа жұқарақ болғандықтан ыстық, ал қысылған ауа қалың болғандықтан суық, бірақ қазіргі ғылым мұның керісінше екенін дәлелдеді. Ол бұл пікірін ауыз кең болғанда тыныстың жылу, ал ауызды қысып алғанда суық болуына негіздеді. Анаксимен ауаның архе екенін түсінігін басқа да сұрақтарға қолданды. Ол діни әлемге емес, табиғат әлеміне (физис) сенді. Анаксимен ауаны бір жағынан құдайлық деп санады, бірақ оны құдайлармен немесе жекелендірілген бейнелермен байланыстырмады. Ол тірі жүйелерді қозғалтатын бастапқы себеп ретінде ауаны ұсынды, ауаның өзінің қандай да бір себеппен туындағанын көрсетпеді. Анаксимен жанды да ауамен салыстырды, оны тыныспен қозғалатын және адамның іс-әрекеттерін бағыттайтын күш ретінде сипаттады. Бұл сенімдер жан мен физикалық әлем арасында байланыс орнатады, өйткені олардың екеуі де бір материалдан – ауадан жасалғанын көрсетеді. Осыдан Анаксименнің пікірінше, жан болсын, бүкіл әлем болсын, барлық нәрсе ауамен байланысты және оның басқаруымен жұмыс істейтін бірдей принциптерге бағынады. Ежелгі грек тілінде жел және жан сөздері ортақ түбірге ие. Анаксименнің философиясы ауа қозғалысы арқылы анықталатын, үздіксіз циклдар арқылы өзгерулер теориясына негізделген. Бұл циклдар қарама-қарсы күштердің өзара әрекеттесуінен және бірін бірі алмастыруынан тұрады. Бұл ауа райы мен жыл мезгілінің ыстық пен суық, құрғақ пен ылғал, жарық пен қараңғы арасында алмасуынан жақсы көрінеді. Анаксимен ешбір заттың жаратылуы немесе жойылуы мүмкін емес, тек бір формадан екінші формаға өзгеруі мүмкін деп сенді. Осы сенімге сүйене отырып, ол заттың сапалық ерекшеліктері сандық факторлармен анықталатын модельді ұсынды.
Космология және ауа райы
Анаксимен ғаламның бастапқыда толығымен ауадан тұрғанын, ал сұйықтықтар мен қатты денелер одан конденсация арқылы пайда болғанын сендірді. Ол Жер мен оны қоршаған аспан денелерінің мәнін түсіндіру үшін де ауаны пайдаланды. Ол Жердің жазық болғанына сенді, ол ауадан конденсацияланып пайда болған алғашқы нәрселердің бірі болды. Жердің астындағы ауа қысымы оны су бетінде ұстап тұрады. Анаксимен аспан денелерін Жерден бөлініп шыққандар деп есептеді. Анаксименнің ойларын жазған философтар оның бұл қалай болғанын теориялық тұрғыдан қалай түсіндіргені туралы келіспейді. Ол оларды буланып кеткен немесе отқа айналған деп сипаттаған болуы мүмкін. Ол Жер, Күн және жұлдыздардың қозғалысын желде қалқып жүзген жапырақтармен салыстырды, бірақ жұлдыздарды аспанға қадалған шегелерге теңеген де дейді. Кейбір ғалымдар Анаксимен планеталар мен жұлдыздарды ажыратып, екі модельге де сене білген болуы мүмкін деп болжайды, бұл оны мұны жасаған алғашқы адам етеді. Күн оттық ретінде сипатталғанымен, Анаксимен оның жұлдыздар сияқты сұйық ауадан емес, Жерден тұрғанына сенді. Псевдо-Плутархтың айтуынша, Анаксимен оның жануы оның құрамынан емес, жылдам қозғалысынан туады деп ойлаған. Анаксимен Күннің Жердің астына түсетіні туралы кең таралған пікірді қабылдамай, оның Жердің айналасында айналатынын айтқан. Гипполит оны адамның басына кигізілген бас киімнің айналуымен салыстырған. Бұл салыстыру Гипполиттің өзінің ойлап тапқандығы ма, әлде Анаксименнің түсіндірмесінің бір бөлігі ме, белгісіз. Күннің бұл қозғалыс моделі кейінгі философтар тарапынан әртүрлі интерпретацияланды. Анаксимен басқа да табиғи құбылыстардың себептерін де сипаттады. Анаксимандр сияқты, ол да күннің нұры мен молнияның бұлт ішінде тұтқындалып, жел шыққанда пайда болатынына сенді. Жер сілкінісі – жердің кебуі мен ылғалдануының кезектесуінен туады, бұл оның жарылуы мен ісінуіне әкеледі. Ол радуганы ғылыми тұрғыдан түсіндіруге тырысқан алғашқы философ және Аристотельге дейін солай жасаған жалғыз адам болды. Ол оларды күн сәулесінің бұлттардан шағылысуы ретінде сипаттады және әр түрлі түстердің жарық пен қараңғылықтың өзара әрекеттесуінен пайда болатынын болжады.
Милезиялық контекст
Анаксименнің көзқарастары оның екі алдыңғысы, Талес пен Анаксимандрдың пікірлерін үйлестіретіндей түсіндірілді. Ауа – архе ретінде шексіз ұғым, ол Анаксимандрдың апеирон деп аталатын абстрактілі шексіздік теориясына ұқсас ("шектеусіз", "шегі жоқ"). Сонымен қатар, ауа – архе – нақтылы зат, ол Талестің архе су екендігі туралы теориясына ұқсас. Анаксимен Талес сияқты жалпақ Жердің ұқсас моделін қабылдады. Екеуі де Жердің жалпақ екенін және ол барлық нәрсені құрайтын затқа тірелетінін айтты; Талес су үстіндегі дискіні сипаттаса, Анаксимен ауа үстіндегі дискіні сипаттады. Оның космологиясы да Анаксимандрдың идеяларынан көп айырмашылық танытпады, тек оның монизмінің ерекшелігін көрсететіндей өзгертілді. Анаксименнің философиясы Анаксимандрдың философиясына негізделген, бірақ дәстүр бойынша ол кейбір мәселелерде өз ұстазын сынға алған. Анаксимен де заттардың бір түрден екінші түрге өзгеруінің эмпирикалық түсіндірмесі болуы керек деп мәлімдеді. Анаксимен мен Анаксимандр физикалық заттардағы өзгерістердің неліктен және қалай болатынын түсіндірмегендерімен белгілі. Анаксимандр өзгерістерді сипаттау үшін әділдік және жаза туралы метафораларды пайдаланды, сондай-ақ өз сенімдерін қолдау үшін құдайларға тікелей шақырды. Анаксимен осы екі идеядан да бас тартыс жасады.
Ғылым мен философияға әсері
Анаксимен Милезиялық философтардың соңғысы болды, себебі Милет қаласы б.з.д. 494 жылы шабуыл жасаған парсы әскерлерімен қиратылды. Оның өмірі туралы Талес пен Анаксимандр сияқты басқа Милезиялық философтарға қарағанда аз мәлімет белгілі. Осы үш философ батыс әлемінде ғылымға айналған істі бірге бастады. Көне Грецияда Анаксименнің идеялары философияда жоғары бағаланды, оларды Аполлониялық Диоген сияқты түрлі философтар таратып, насихаттады, және оның алдыңғыларының идеяларынан гөрі көбірек танымал болды. Кейіннен философияны зерттеуде басқа Милезиялық философтар оны қалыпқа енгізді. Анаксимен физикалық процестер арқылы заттардың бір күйден екінші күйге өзгеруін түсіндірген алғашқы философ болды. Ол сондай-ақ, өлең емес, сипаттамалық прозада жазған алғашқы философ болуы мүмкін, бұл ғылыми жазудың үлгісіне айналды. Анаксименнің жазбаларының тек фрагменттері ғана тікелей сақталған, және кейінгі авторлар оларды жазған кезде бұл фрагменттердің түпнұсқа мәтіннен қаншалықты алшақтағаны белгісіз. Анаксименнің өмірі мен философиялық көзқарастары туралы толыққанды мәліметтер жоқ, өйткені оның ешбір еңбегі сақталмаған, және ол тек кейінгі жазушылар мен poleмикашылар жасаған фрагменттер мен түсіндірмелер арқылы белгілі. Айдың бетіндегі Анаксимен кратері оның құрметіне аталған. Ерте замандағы медициналық тәжірибе Анаксименге ұқсас идеяларды дамытты, ауаның өмірді қамтамасыз етумен қатар, ауруды да тарататынын айта отырып, денсаулықтың негізі екенін ұсынды. Анаксименнің ауа туралы түсінігі барлық заттарды құрайтын атомдар мен субатомдық бөлшектерге, олардың сандық құрамы арқылы теңестірілді. Ол сондай-ақ, Ескі өсиетте Құдай сыйлаған өмір тынысына да салыстырылды. Оның физикалық қасиеттерді жеке және әмбебап масштабтарда қолданылатын сандық айырмашылықтар ретінде түсінуі табиғат ғылымының дамуындағы негізгі идеяларға айналды. Ол философиясын практикалық тұрғыда салыстырған, әлемнің функцияларын күнделікті іс-әрекеттерде байқалатын мінез-құлықпен салыстырған алғашқы философ болды. Осылайша ол жеке адамның функциясын әлемнің функциясына теңеген алғашқы адам болды. Адамды анықтайтын тыныс алуды, әлемді анықтайтын ауамен салыстыру осының мысалы. Әлемді адам және ғаламдық масштабта басқаратын қасиеттер бір екендігін Исаак Ньютон ақырында дәлелдеді.
Кейінгі түсіндірме
Анаксименнің кейбір жазбалары эллиндік кезеңде еске алынады, бірақ осы құжаттардың ешқайсысы қазірге дейін сақталмаған. Гераклит, Анаксагор және Аполлониялық Диоген сияқты философтар Анаксименнің еңбектерімен тікелей әсерленді. Аполлониялық Диоген Анаксименнің идеяларын стоицизм философиясына бейімдеді. Аристофанның «Бұлттар» пьесасында қынжылған идеялар Анаксимандр мен Анаксименнің ойларынан туындаған. Ксенофан сияқты философтар кейіннен Анаксименнің космологиялық моделін қабылдады. Ксенофанның архе – жер мен су деген теориясы да Анаксименге жауап ретінде қарастырылған. Платон «Фадон» еңбегінде ауаның ойдың себебі деген тұжырымын айтқан, бірақ адамның физикалық жағдайы оның тағдырын анықтамайды деген аргументпен оны қабылдамады. «Тимей» трактатында Платон Анаксименнің материя теориясын және оның тастан отқа дейінгі жеті күйін жақсы бағалады. Аристотель Анаксименнің идеяларын сынады. «Метафизика» еңбегінде Аристотель Анаксименді және оның ізашарларын монистер деп сипаттады, яғни барлық нәрсе бір ғана заттан тұрады деп сенетіндер. Бұл сипаттама философияда кеңінен қабылданды. Аристотельдік философияның жақтастары Анаксименді натурализмнің негізін қалаушы деп есептеді. Аристотельден кейін Теофраст Милезиялық философтар мен басқа да Иониялықтар туралы деректерді жинауды жалғастырды. Ол Анаксименді табиғатты зерттейтін философ деп сипаттады. Анаксименнің еңбектерін талдаған басқа да ежелгі философтардың қатарында Симплиций, Этий, Гипполит және Плутарх бар. Георг Вильгельм Фридрих Гегель Анаксименді табиғи философияның идеяларын сана философиясына көшірген алғашқы философ деп атады. Вернер Гейзенберг Анаксименнің философиясы ғылыми түсініктерге кері соққы бергенін, себебі ол талдауды физикалық қасиеттердің өзінен алшақтатты деп мәлімдеді. Карл Поппер Анаксимен мен Анаксимандрдың рационалистік сын философиясын дамытқандарын, оның арқасында ұстазға сын айтуға мүмкіндік болғанын, бірақ бұл дәстүр тек Ренессанс кезеңінде қайта жаңғырғанын ұсынды.