Кіріспе

Британдық су асты кемелері класы

B класы – 1904–1906 жылдары Vickers компаниясы Барроу-ин-Фернесте Корольдік теңіз күштері үшін салған 11 су асты кемеден тұратын класс. Бір кеме 1912 жылы соқтығысу нәтижесінде батып кетті, ал қалғандары Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет етті. 1914 жылы үш кеме Ұлыбритания экспедициялық корпусының Францияға тасымалдануын қорғады, бірақ жақын арада жергілікті қорғаныс және оқу міндеттеріне ауыстырылды. Соғыс басталғанда алты су асты кеме Жерорта теңізінде болды және неміс тілді шайқас крейсері мен жеңіл крейсерінің Шығыс Жерорта теңізіне шығуына жол бермеу үшін Дарданеллге жіберілді. 1914 жылдың желтоқсанында B11 Дарданеллге еніп, ескі түрік темір кемесі, Осман темір кемесі Месудиеді батырды. Дарданеллді блокадалауға арналған жаңа су асты кемелерінің келуі B класының кемелерін қажетсіз етіп, 1915 жылы олардың көпшілігі Мальтаға қайтарылды. Италия соғысқа қатысқаннан кейін олар Венецияға ауыстырылды, онда B10 1916 жылы әуе шабуылынан батырылған алғашқы су асты кемесі болды. B класының су асты кемелері 1916 жылдың соңында жарамсыз деп танылып, Мальтаға қайтарылды. 1917 жылдың ортасында олар беттік патрульдік кемелерге айналдырылып, Отранто тосқауылын күзетуге жіберілді. Олардың сенімсіз екені анықталды және көп ұзамай Мальтаға қайта жіберілді, онда олар қызметтен босатылды. Соғыс аяқталған кезде тек B3 ғана қызметте болды, себебі ол тәжірибелік жұмыстар үшін және су астына қарсы күштерді оқыту үшін нысана ретінде пайдаланылды. Барлық сақталған кемелер 1919–1921 жылдары металл тескілеріне сатылды.

Дизайн және сипаттама

B класындағы қайықтар алдыңғы A класына ұқсас конструкцияға ие болды және жағалау күзетіне арналған. Қайықтарда су бетінде жылдамдық үшін бензиндік қозғалтқыш, ал су астында жылдамдық үшін аккумуляторлар болды. Бұл конструкция А класының қайықтарының жылдамдық, төзімділік және теңіздік қасиеттеріндегі шектеулерді жоюға бағытталған. B класының суасты қайықтарының жалпы ұзындығы 43 метрді құрады. Олардың ені 4 метр, сусыру тереңдігі 3 метр болды. Олар су бетінде және су астында ығыстырылды. Қайықтардың ұзындығы ескі қайықтардан 12 метрден астам, ені сәл кең, ал ығыстыру салмағы жоғары болды. Олардың үлкен өлшемі суға қалу қабілетін арттырып, жаман ауа-райында күтпеген жерден суға батып кету қаупін азайтты. Корпус үстіндегі палубалық конструкция теңіздік қасиеттерін жақсартты. Бастапқыда суға түсу жапқыштары тек корпуска орнатылған, бірақ B1, B2 және B3 қайықтарының құрылысы кезінде бақылау мұнарасына қосымша жапқыштар орнатылды; B4 қайығында олар болған жоқ және қалған қайықтар құрылыс кезінде оларды алған-алмағаны белгісіз. Бұл қайықтардың А класымен салыстырғанда тереңдікті сақтау, су бетіне шығу және суға түсу қабілеттерін жақсартты. Кейіннен олар алдыңғы жапқыштарға ауыстырылды; оларды алған соңғы қайық B6 болды, ол 1916 жылдың қаңтарына дейін күтті. B класының суасты қайықтарында ішкі бөлімдер болмағандықтан, экипаж бензиндік қозғалтқыштың газдарына ұшырады. Судағы көміртек моноксидінің концентрациясын анықтау үшін тышқандар қолданылды. Аккумуляторлар үшін желдеткіш қарастырылған, бірақ экипаж тұратын орын үшін жоқ. Экипажға тұруға орын берілмеген, сондықтан олар теңізде импровизация жасауға мәжбүр болды. Осы мәселені ескере отырып, экипаждың төзімділігі жазда төрт күн, қыста үш күн деп күтілді. Суасты қайықтарының корпусы сумен толтырылып, қысымға ұшырату арқылы 30 метр тереңдікте сынақтан өтті, бірақ максималды жұмыс тереңдігі 15 метр деп есептелді. Дегенмен, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде бірнеше қайық 29 метр тереңдікке қауіпсіз түрде батты. Қайықтың пішініне және балласттық резервуарларға су тым жылдам құйылса, бақылаудан шығып кету мүмкіндігіне байланысты суға батуға шамамен үш минут уақыт кетті. Су астындағы төзімділік ресми түрде 10 сағат деп есептелді, бірақ соғыс кезінде бірнеше қайық 16 сағат бойы су астында болды.

Қару-жарақ

B класындағы қайықтар мұрын бөлігінде қатар орналасқан 18 дюймдік (457 мм) торпеда түтіктерімен қаруланған, олар біршама төмен бұрышпен орналасқан. Екі қосымша торпеданы сақтауға орын болған, бірақ жылдар өте қосылған жабдықтардың көбеюіне байланысты, оларды тасымалдау үшін тең салмақтағы отынды тастау қажет болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде қайықтарда екі жылдамдық және қашықтық режиміне ие 18 дюймдік Mark VIII торпедасын тасуға болады еді. Торпеданың қашықтығы болды, бірақ қашықтығы болды. Оның жарылғыш бөлігі TNT-ден тұрады.

Тарих

Әрбір суасты қайығы Викерс компаниясының Барроу-ин-Фурнесс кеме жасау шебінде салынған. B1 бастапқыда 1903-04 жылғы Әскери-теңіз бағдарламасында A14 ретінде тапсырылған, бірақ ол тоқтатылып, жаңа сыныптың алғашқы қайығы ретінде қайта тапсырыс берілді. Қалған 10 қайық 1904-05 жылғы бағдарлама аясында тапсырыс берілді.

Үй сулары

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, B3, B4 және B5 Доверде болды және Кале мен Гудвин құмдары арасындағы желіде британдық экспедициялық күштердің Францияға өтуін қорғау үшін орналастырылды. Әрбір су асты кемесі таң атпай Доверден шығып, таң атқанда өз орнындағы теңіз белгісіне бекітілетін. Олар жау кемесін көргенде теңіз белгісінен жылдам шығып, шабуылға өте алатындай болуы керек еді. Бірақ бұл тактиканың тиімсіздігі 2 қазан күні таңертең B3 неміс су асты кемесінен келген торпедадан қиын жағдайда құтылғанда дәлелденді. Дегенмен, жоспар сәтті аяқталып, BEF Францияға ешқандай шығынсыз өтті. B1 1916 жылға дейін Портсмутте жергілікті қорғаныс және оқу міндеттерін орындады, содан кейін қызметтен босатылды. B3 және B4 1915 жылдың соңында Ардроссанға ауыстырылды, ол Клайд фиордындағы жергілікті қорғаныс міндеттерін орындайтын екі ескі А класты су асты кемесін алмастырды. B3 1916 жылдың ортасында Лейтке ауыстырылды, онда оған эксперименталды корпусқа орнатылған бағытталмалы гидрофон жүйесі орнатылды. Кейін 1917 жылы Розитқа жіберілді, онда ол су астына қарсы күштерді оқыту үшін нысана ретінде немесе соғыс аяқталғанға дейін эксперименталды жұмыстар үшін пайдаланылды. B4 1916 жылдың соңына дейін қызметтен босатылды. B5 1915 жылы Портсмутқа көшірілді, ол да 1916 жылдың соңына дейін қызметтен босатылды.

Жерорта теңізінің сулары

Мальтадағы үш қайық 1914 жылдың қыркүйек айының ортасында Дарданеллге неміс шайқас крейсері мен жеңіл крейсерінің Шығыс Жерорта теңізіне шығуын болдырмау үшін жіберілді. Дарданеллдің кіреберісінде таңнан кешке дейін осы қайықтар, сондай-ақ кейінірек келген төрт француздық суасты кемесі күзетте тұрды. Британдық және француздық суасты кемелерінің ешқайсысының Дарданеллден оңтүстікке қарай ағып жатқан тоқтармен күресу үшін жеткілікті батарея қуаты немесе су асты жылдамдығы болмады. Бірақ B11 Мармара теңізіне жету үшін таңдалды, себебі оның батареялары ең жаңасы болғандықтан, ең қуаттысы еді. Суға батып кетуге арналған алдыңғы қанаттардың үстіне арнайы қорғағыштар орнатылды, олардың мақсаты миналардың сымдарын қайыққа тартып алып, ішке түсірмеу болды. 1914 жылдың 13 желтоқсанында лейтенант Норман Дуглас Холбрук басқаратын B11 кемесі таңертең Дарданеллге кірді. Кетіп бара жатқанда, қорғағыштардың бірі жұлып алып, кеме қабырғасына қатты соғып, шу мен діріл тудырды. Лейтенант Холбрук қайықты су бетіне көтеруге бұйрық берді, тіпті қайық түрік қаруларының күзетінен толық көрініп тұрса да, қорғағыштарды босатуға тырысты. Олар таң атқанға дейін түріктерге өздерінің бар екенін білдірді де, түрік миналық далаларын болдырмау үшін Дарданеллде 24 метр тереңдікте (60 фут) жүріп өтті. Екі жарым сағаттан кейін B11 перископ тереңдігіне жетті, Холбрук ескі түрік темір кемесін – Месудиеді көрді. Ол кемеге бір торпеда атып, кеме арт жағымен суға батып кетті. Суға бату алдында Месудие B11 кемесін көріп, перискобына оқ атып, оның орналасқан жерін жағалаудағы батареяларға көрсетті. Аймақтан кетуге тырысқан B11 қысқа уақытқа жерге тіреліп, су бетіне шығып қалды, бірақ қайтадан жүзуге мүмкіндік алды. B11 компасы тұманға толып, суасты кемесінің тереңдікте жүзуіне кедергі келтірді, сондықтан Холбрук қайықты перископ тереңдігінде жүргізуге мәжбүр болды, яғни мина далаларының астынан емес, үстінен өтуге тиіс болды. Дегенмен, қайық аман-есен қайтып келді; Холбрук Виктория кресімен, оның бірінші лейтенанты Еңбек орденімен, ал әрбір сарбаз Еңбек медалімен марапатталды. B6 және B8 1915 жылдың ақпан айының ортасында Гибралтардан келді, ал B7 бір айдан кейін келді. Басқа, көбірек заманауи суасты кемелері де келді, және Мармара теңізіне жетуге бірнеше әрекеттер жасалды. Бір әрекет кезінде сәуір айында британдық суасты кемесі жағаға тіреліп, тастап кетуге мәжбүр болды. Түріктердің оны құтқарып алуына жол бермеу үшін, оны торпедамен жою үшін B6 жіберілді. Бір торпеда жанындағы баржаға тисе, екіншісі сәтті болмады. Отын бітіргеннен кейін ол Дарданеллден ағып кетті және оны B6 кемесіне қайтарған эсминец құтқарып алды. B11 келесі күні тағы да әрекет жасады, бірақ тұманның кедергісінен нәтиже шықпады. 1915 жылдың басында жаңа, қабілетті суасты кемелері келгеннен кейін B класындағы қайықтар енді қажет болмады, көпшілігі Мальтаға қайтып келді. Алайда, B6 және B11 Александрияға жіберілді, онда олар Ливия жағалауында көтерілісшілерге қару-жарақ жеткізуді болдырмау үшін күзеттік миссияларды орындады. 1915 жылдың 16 тамызында болған бір оқиғада, еуропалық киім киген арабтар мен офицерлер тобы бітімгершілік туын көрсетіп жатқаны байқалды. Екі суасты кемесі зәкірлеп, лейтенант Холбрук олармен сөйлесу үшін жағаға жүзіп келді. Олар оқ атып, бір адамды өлтіріп, үш адамды, оның ішінде Холбрукты да жарақаттады. Суасты кемелері бұл міндеттен дереу алынды, себебі олар осы міндетке мүлдем жарамсыз болды, оларда палубалық қару-жарақ мүлдем болмады.

Адриатика сулары

1915 жылдың қыркүйегінде Италияның Орталық державаларға соғыс жариялауынан кейін Адмиралтейство B класындағы қайықтарды Адриатика теңізіне ауыстыруды ұсынды. Алғашқыда олар Бриндизиде орналасуы жоспарланған, бірақ Бриндизиде 14 британдық және француз су асты қайықтары болғандықтан, орналасқан жері Венецияға өзгертілді. B4, B7 және B9 алғашқы болып келді, бірақ B4 оларды сүйреп әкелген итальяндық буксирмен соқтығысып, келгеннен кейін дереу жөндеуге жіберілді. B9 18 қазанда алғашқы патрульді жасады және 1916 жылғы қазанға дейін B класты су асты қайықтары 81 патрульді орындады. Су асты қайықтары тікелей ешқандай маңызды нәтижеге қол жеткізбеді, бірақ олардың басты мақсаты – австро-венгрлердің Италия жағалауына шабуыл жасауына кедергі келтіру болды. Қазір лейтенант Гравенер басқаратын B11, 11 қарашада қозғалтқышы бұзылып құлап кеткен австро-венгрлік гидроұшағымен кездесті. B11 жалғыз Maxim пулеметімен гидроұшақты атып түсіруге тырысты, бірақ пулемет дереу істен шығып, Гравенер ұшақты тарануға әрекеттенді. Алайда австриялықтар қозғалтқышын қайта іске қосып, Гравенердің тарану әрекетінен оңай құтылды. 17 қаңтарда B11 тағы бір қозғалтқышы бұзылған гидроұшақпен кездесті. Бұл жолы австриялықтар қозғалтқышты жөндеуге үлкермеді және тұтқынға алынды. B9 29 наурызда австриялық гидроұшақпен байқалды және екі тарап та пулеметтен зақым келтіре алмағандықтан суға батуға мәжбүр болды. B7 үш айдан кейін Австрияның Пола теңіз базасынан қашып құтылды, ол басқа гидроұшақтан зақымданған кезде, суға бату мүмкіндігін қиындататын жағдайға түсті, яғни жөнделгенше суға батып кете алмады. 1916 жылдың басында B8 және B11 австриялық су асты қайықтары атқан торпедалардан аман қалды. Бір патрульде B11 рульдік механизмінің тістері сынып, руль босап, қайық басқарылмайтын болды. Ауыр теңіз болғанына қарамастан, теңізге түсіруге арналған құралдар орнатылды, бірақ 15 минуттан кейін жүктемеге шыдамай жыртылды. Қайық жау жағалауына қарай баяу иіліп бара жатқанда, таңертеңгісін солтүстік-батыс жел соғып, теңіз тынышталып, кері жүруге мүмкіндік берді. Осы уақытқа дейін ол кешігіп, итальяндықтар оны іздеуге кірісті. Оны таңертеңгі уақытта итальяндық эсминец Венецияға сүйреп әкелді. B10 әуе шабуылынан батып кеткен алғашқы су асты қайық болды. 9 тамызда 1916 жылы Венециядағы әуе шабуылы кезінде жақын жерге бомба түскеннен кейін батып кетті. Бомба оның қысым корпусында шамамен 2 метрлік тесік жасады. Ол қайтадан суға шығарылды, бірақ жөндеу кезінде өрт шығып, металл тескілеріне сатылды. B класындағы қайықтар өздерінің мүмкіндіктерінің шегіне жетті және аман қалғандары 30 қазанда Мальтаға қайтарылды, онда олардың тағдыры туралы шешім қабылдануға дейін демалысқа жіберілді. 1917 жылдың тамызында қайықтар Мальтада жоғарылатылған рульді кабинасы бар, 12 фунттық зеңбірекпен жабдықталған және S6-дан S9 және S11 деп қайта аталған су үстіндегі патрульдік қайықтарға айналдырылды. Олар Отранто бөгетін патрульдеуге тағайындалды, бірақ олардың ескілігі мен кішкентай мөлшері оларға кедергі келтірді және олар көп ұзамай Мальтада демалысқа жіберілді, содан кейін соғыс аяқталғаннан кейін сатылды.