Кіріспе
XXI типті неміс су асты кемелері – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасалған неміс дизельді-электрлік Elektroboot (немісше: "электрлік қайық") су асты кемелері. Жүз он сегіз кеме толыққанды түрде құрастырылып, олардың төртеуі жауынгерлік дайындыққа келтірілді. Соғыс барысында тек екі кеме ғана белсенді қызметке қосылып, теңіз саяхатына шықты, бірақ олар тікелей жауынгерлік қимылдарда қолданылмады. Бұл кемелер негізінен су астында жүзуге арналған алғашқы су асты кемелері болды, олар көп уақытын су бетінде өткізбей, тек қана қажет болған жағдайда, анықтамадан қашу үшін қысқа мерзімге суға батып, қайта шығатын. Су астында болу уақытын ұзарту үшін көптеген аккумуляторлар орнатылды, олардың көмегімен бірнеше күнге дейін су астында қалуға мүмкіндік болды, ал қайта зарядтау үшін тек перископ тереңдігіне дейін көтерілуі және шнорхельді пайдалануы қажет еді. Дизайнға көптеген жақсартулар енгізілді: жақсартылған корпустың арқасында су астындағы жылдамдық артты, суға бату уақыты қысқартылды, торпедаларды автоматтандырылған түрде қайта жүктеу және экипажға арналған жағдайлар жақсартылды. Алайда, бұл жоба да көптеген кемшіліктерге ие болды: су асты кемелері механикалық тұрғыдан сенімсіз болды және соғыстан кейінгі талдауларға сәйкес, жауынгерлік зақымдарға осал еді. XXI типті су асты кемелері жобалау жұмыстары толық аяқталмай тұрып, өндіріске жіберілді, ал кемелерді құрастырған тәжірибесіз мекемелер қажетті сапа стандарттарын сақтай алмады. Соғыстан кейін бірнеше елдер XXI типті кемелерді сатып алып, оларды ондаған жылдар бойы әртүрлі мақсаттарда пайдаланды, ал ірі әскери-теңіз күштері олардың негізінде жаңа су асты кемелерінің дизайнын жасады. Олардың ішінде советтік, американдық, британдық Porpoise және шведтік су асты кемелері бар, олардың барлығы белгілі бір дәрежеде XXI типтің дизайнына негізделген.
Type XXI submarines were a class of German diesel–electric Elektroboot (German: "electric boat") submarines designed during the Second World War. One hundred and eighteen were completed, with four being combat ready. During the war only two were put into active service and went on patrols, but these were not used in combat. They were the first submarines designed to operate primarily submerged, rather than spending most of their time as surface ships that could submerge for brief periods as a means of escaping detection. They incorporated many batteries to increase the time they could spend submerged, to as much as several days, and they only needed to surface to periscope depth for recharging via a snorkel. The design included many general improvements as well: much greater underwater speed by an improved hull design, greatly improved diving times, power assisted torpedo reloading and greatly improved crew accommodations. However, the design was also flawed in many ways, with the submarines being mechanically unreliable and, according to post war analysis, vulnerable to combat damage. The Type XXI submarines were also rushed into production before design work was complete, and the inexperienced facilities which constructed the boats were unable to meet necessary quality standards. After the war, several navies obtained Type XXIs and operated them for decades in various roles, while large navies introduced new submarine designs based on them. These include the Soviet , American , British Porpoise, and Swedish classes, all based on the Type XXI design to some extent.
Сипаттама
XXI типті су асты кемелерінің негізгі ерекшеліктері – гидродинамикалық жағынан ағымды корпус пен мұнарасы және батарея жасушаларының көптігі, олар VII типті неміс су асты кемелеріне қарағанда үш есеге көп. Бұл кемелер су астынан өте ұзақ жүзуге мүмкіндік беріп, су бетінде немесе оның маңында өткізетін уақытты едәуір қысқартты. Олар батареяларды зарядтамай тұрып, шамамен 75 сағат бойы су астында жүре алады, бұл жаңа, күшейтілген дизельді қозғалтқыштардың арқасында шнорхельді пайдаланып бес сағаттан аз уақыт алады. Негізінен су астында пайдалануға арналған XXI типтің ең жоғары жер бетіндегі жылдамдығы (15,6 түйін) IX типтінен (18,2 түйін) сәл төмен болды, бірақ су астындағы жылдамдығы IX типтінен екі еседен астам болды (17,2 түйінге қарсы 7,7 түйін), себебі олар әлдеқайда қуатты электр қозғалтқыштарымен жабдықталған және кедергісі аз болды. XXI типті VIIC-ге қарағанда әлдеқайда тыныш болды, сондықтан су астында оны анықтау қиын болды, ал конструкциясы бұрынғы модельдерде кедергі тудырған шығыңқы бөліктерді жойды. Жаңа, ағымды корпус конструкциясы су астындағы жылдамдықты шамамен 100 км/сағ дейін жеткізуге мүмкіндік берді. Су астында көптеген су бетіндегі кемелерден озу мүмкіндігі, жақсартылған суға бату уақытымен (соның ішінде жаңа корпус пішінінің нәтижесі) бірігіп, XXI типті қуу мен жоюды әлдеқайда қиындатты. Бұл сонымен қатар шабуылға дайындалу кезінде "жеделдету мүмкіндігін" де қамтамасыз етті. Ескі кемелер орнына жету үшін су бетіне шығу керек болды, бұл олардың орналасқан жерін, әсіресе ұшақтар конвойды сүйемелдеген кезде анықтап беретін. XXI типті сонымен қатар, үнсіз жүру қажет болған жағдайларда қосымша екі электрлік баяу жылдамдық қозғалтқышымен жабдықталған. Ол электрлік торпедаларды қайта жүктеу жүйесімен жабдықталған, ол VIIC типтің бір торпедалық түтігін қайта жүктеуге кеткен уақыттан гөрі, алты торпедалық түтікті де жылдам жүктеуге мүмкіндік берді. XXI типті 20 минут ішінде 18 торпеданы атуға қабілетті. Бұл класс сол кездегі өте сезімтал пассивті сонармен де жабдықталған, ол корпус "жағында" орналасқан. XXI типті кемелер бұрынғы U-кеме кластарына қарағанда жақсы жабдықталған, екіпаждың орындары кеңірек болды және азық-түліктің бұзылуын болдырмау үшін тоңазытқыш орнатылған. Сыйымдылығының артуы 57 адамнан тұратын экипажға мүмкіндік берді. Соғыстан кейін АҚШ Әскери-теңіз күштерінің XXI типті кемелерді бағалауы олардың кейбір артықшылықтары бар екенін, бірақ қатерлі кемшіліктері де бар екенін көрсетті. Су асты кемелерінің қозғалтқыштары жеткіліксіз қуатты болғандықтан, су бетіндегі жылдамдық шектелді және батареяларды зарядтау уақыты ұзарды. Гидравликалық жүйе тым күрделі болды және оның негізгі элементтері қысым корпусынан тыс орналасқан. Бұл жүйені коррозия мен зақымдануға өте осал етті. Шнорхельдің конструкциясы да нашар болды және іс жүзінде пайдалану қиын болды.
Құрылыс
Бұл әртүрлі бөлшектерді әр түрлі зауыттарда өндіруге және содан кейін кеме жасау зауытында құрастыруға мүмкіндік беретін модульді компоненттерден жасалған алғашқы U қайығы болды. Соғыстан кейінгі АҚШ Әскери-теңіз күштері мен Ұлыбритания Корольдік Әскери-теңіз күштерінің бағалаулары аяқталған су асты кемелерінің өндірістік мәселелерге байланысты нашар құрылымдық тұтастығын көрсетті. Бұл су асты кемелерін тереңдік зарядтарына өте осал етіп, олардың ең жоғары батыру тереңдігін бұрынғы U қайықтарынан төмендетті. XXI типтегі қайықтардың соңғы құрастыруы Бремен қаласының жанындағы Фарге портында салынған, бомбаға төзімді бетондық нысанда, «Валентин» су асты кемелерінде жүзеге асыру жоспарланған. Нысан 1943-1945 жылдар аралығында шамамен 10 000 концлагерь тұтқындары мен соғыс тұтқындарының күштерімен салынды. 1945 жылдың наурыз айында одақтас әскерлерінің «Гранд Слам» жер сілкінісі бомбаларымен ауыр зақымданғаннан кейін құрылыс 90% аяқталды және нысан тасталды. Бірнеше аптадан кейін аймақ британдық армиясы басып алды. Дизайн және құрылыс мәселелерінің салдарынан тарихшы Клей Блэр «XXI Атлантика шайқасының барысына елеулі әсер ете алмас еді» деген қорытынды жасады.
Радар детекторы
FuMB Ant 3 Бали радар детекторы және антеннасы сноркельдің үстіңгі жағында орналасқан.
Радарлық хабар таратушы
XXI типті қайықтар FuMO 65 Hohentwiel U1 және F432 D2 типті радиолокациялық тарату құрылғысымен жабдықталған.
Германия
U 2511 және U 3008 – соғыс патрульдеріне қолданылған жалғыз ХХІ типті қайықтар болды, және екеуі де ешқандай кемелерді батырмады. U 2511 қайығының командирі 4 мамырда неміс бейбіт келісімі туралы хабарлама келген кезде, қайықтың британдық крейсерді нысанаға алғанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ, оқиға орнынан байқаусыз кетіп бара жатқанда жаттығу шабуылы жасағанын айтты. 1957 жылы U 2540 қайығы құрылысынан шығарылды, соғыс аяғында батырылған ол қайта көтеріліп, Bundesmarine-нің Wilhelm Bauer зерттеу кемесі ретінде қайта жабдықталды. 1982 жылға дейін зерттеу мақсатында әскери және азаматтық экипаждармен пайдаланылды. 1984 жылы Германияның Бремерхавен қаласындағы Deutsches Schiffahrtsmuseum (Германия теңіз музейі) оны қоғамға көрсетуге ұсынды.
Франция
U 2518 француз су асты кемесі Roland Morillot болып қайта жарақтандырылды. Ол 1956 жылғы Суэц дағдарысы кезінде активті қызметте қолданылды және 1967 жылға дейін құрамында қалды. 1969 жылы бұзылып жіберілді.
Кеңес Одағы
Потсдам келісімі бойынша КСРО-ға төрт XXI типті қайық берілді. Олар: U 2529 – ., U 3035 – ., U 3041 – ., U 3515 – ., олар КСРО Әскери-теңіз флотына сәйкесінше советтік B 27, советтік B 28, советтік B 29 және советтік B 30 (кейіннен B 100) болып қабылданы. Дегенмен, Батыс барлау қызметі кеңестіктер бірнеше XXI типті қайықтарды алғанын сенді. 1948 жылғы қаңтарда АҚШ Біріккен барлау комитеті Біріккен штаб басшылары үшін жасаған шолуда, советтік Әскери-теңіз флотының 15 XXI типті қайығы операциялық екенін, 2 ай ішінде тағы 6-сының құрылысын аяқтауға болатынын және 1,5 жыл ішінде жиналмалы бөлімдерден тағы 39-ын құрастыруға болатынын бағалады. Себебі, XXI типті компоненттер шығаратын бірнеше зауыттар мен Данцигтегі құрастыру алаңы соғыс аяқталғаннан кейін кеңестіктер тарапынан басып алынған еді. U 3538 – U 3557 (тиісінше TS 5 – TS 19 және TS 32 – TS 38) Данцигте толыққанды емес күйде қалды және 1947 жылы жойылды немесе батырылды. Потсдаммен бекітілген төрт қайық 1955 жылға дейін сынақтар мен зерттеулер үшін пайдаланылды, содан кейін 1958 мен 1973 жылдар аралығында қару сынақтарына қолданылды немесе жаратылды. XXI типтің дизайны бірнеше советтік жобалардың, 611, 613, 614, 633 және 644 жобаларының негізі болды. Бұл су асты кемелері кластары НАТО кодтарымен белгілі және су асты кемелері кластары болып танылды.
Ұлыбритания
U 3017 қайығы 1947 жылы құрамына қабылданып, Корольдік Әскери-теңіз күштеріне қосылды. 1949 жылғы қараша айында бұзылып жойылғанға дейін сынақтар үшін пайдаланылды.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ Әскери-теңіз күштері U 2513 және U 3008 суасты қайықтарын сатып алды. U 2513 қайығы мен U 3008 қайығы Атлант мұхитында пайдаланылды. 1946 жылдың қараша айында президент Гарри С. Трумэн U 2513-ке сапар жасады; суасты қайығы президент кемесінде болғанда 440 фут (134 метр) тереңдікке сүңгіді. U 2513 қайығы 1951 жылдың 7 қазанында нысана ретінде батырылды; U 3008 қайығы 1955 жылдың 15 қыркүйегінде металл тескісіне сатылды.
Тірі қалған
Тек қана зақымдалмаған күйде сақталған кеме – «Вильгельм Бауэр» (бұрынғы U 2540), қазір Германияның Бремерхавендегі Теңіз мұражайында орналасқан. Мұрағаттық деректерге сәйкес, бұл суасты қайығы 1945 жылы экипажымен суға батырылған, 1957 жылы құтқарылып, 1982 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Батыс Германияның Бундесмаринесі үшін жөнделген. Содан кейін, көрме мақсатында соғыс кезеңіндегі түріне келтірілді.
Ерекше кеме апаттары
XXI типті бірнеше қайықтың құлау оқиғалары белгілі. 1985 жылы U 2505, U 3004 және U 3506 қайықтарының жартылай бұзылған қалдықтары Гамбургтегі "Эльба II" қайық бункерінде әлі де сақталып қалғаны анықталды. Бункер содан бері қиыршық таспен толтырылды, бірақ бұл бастапқыда көптеген сувенир іздеушілерді тоқтатпады, олар ашық люктердің орнын өлшеді және артефакттарды алып шығу үшін оларды қазып шығарды. U 2513 Флорида штатының Ки-Уэст қаласынан батысқа қарай 65 метр тереңдікте жатыр. Қайыққа сүңгуірлер барып көрген, бірақ тереңдік қиындық тудырады, сондықтан бұл орын тек тәжірибелі сүңгуірлерге ғана қолайлы деп есептеледі. Тағы төрт қайық Солтүстік Ирландия жағалауында жатыр, олар 1946 жылы "Deadlight" операциясы аясында батырылды. U 2511 және U 2506 қайықтары 2001 және 2003 жылдар аралығында "Deadlight" операциясы экспедициялары кезінде теңіз археологы Иннес Маккартни табалды. Екеуі де таңқаларлық жағдайда екені анықталды. 2018 жылдың сәуір айында Даниядағы Скагеннің солтүстігінде U 3523 қайығы табылды.
Әсерлер
XXI типті жобалау соғыстан кейінгі жетілдірілген су асты кемелеріне тікелей әсер етті, АҚШ-тың Үлкен Су Асты Ұйымдық Күш Бағдарламасының (GUPPY) жаңартуларына, сондай-ақ және кластағы су асты кемелеріне, және НАТО белгілеген кеңестік су асты кемелері жобаларына ықпал етті. Қытай жасаған Ромео класындағы су асты кемелері, және одан кейінгі кемелер советтік сызбаларға негізделген.