Кіріспе
1999 жылы Милош Форманның түсірген "Айдағы адам" фильмі – 1999 жылы шыққан американдық ойыншы Энди Кауфман туралы биографтық комедиялық драма. Фильмнің режиссері Милош Форман, ал басты рөлдерде Дэнни ДеВито, Кортни Лав және Пол Дьяматти ойнайды. Фильм Кауфманның бала кезінен бастап, оны танымал еткен комедиялық клубтар мен телешоулардағы өнерін, соның ішінде "Saturday Night Live", "Late Night with David Letterman", "Fridays" бағдарламаларындағы және "Такси" сериалындағы Латка Гравис рөлін көрсетеді. Бұл рөл көрермендерге ұнағанымен, Кауфманның әріптестері үшін қиындық тудырды. Фильм Кауфманның танымал болған түрлі әзілдеріне, алаяқтықтарына, әдейі жасаған іс-қимылдарына және оқиғаларына ерекше назар аударады, ең бастысы – күрескер Джерри "Король" Лоулермен ұзаққа созылған "жанжалға" және оның әдепсіз эстрада әншісі Тони Клифтон бейнесін сомдауына. Фильм АҚШ-та 1999 жылдың 22 желтоқсанында, ал Ұлыбританияда 2000 жылдың 5 мамырында Universal Pictures және кейбір елдерде Warner Bros. Pictures тарапынан көрсетілді. Фильм коммерциялық жағынан сәтті болмағанымен және сыншылар тарапынан әртүрлі баға алғанымен, Джим Кэрри өзінің актерлік шеберлігі үшін мақтауға ие болды және "Труман шоуы" үшін алған сыйлығынан кейін екінші рет "Алтын глобус" жүлдесін жеңіп алды. Оның жеңісі "Музыкалық немесе комедиялық фильм" номинациясында болды. 2017 жылы шыққан "Jim & Andy: The Great Beyond" деректі фильмі Кэрридің фильмдегі Кауфман рөлін сомдауын және түсірілім барысында осы рөлде қалуын көрсетеді.
Man on the Moon is a 1999 biographical comedy drama film about the late American entertainer Andy Kaufman, starring Jim Carrey as Kaufman. The film was directed by Miloš Forman and also features Danny DeVito, Courtney Love and Paul Giamatti. The story traces Kaufman's steps from childhood through the comedy clubs and television appearances that made him famous, including his memorable appearances on Saturday Night Live, Late Night with David Letterman, Fridays and his role as Latka Gravas on the sitcom Taxi, which was popular among viewers but disruptive for Kaufman's co stars. The film pays particular attention to the various inside jokes, scams, put ons, and happenings for which Kaufman was famous, most significantly his long running "feud" with wrestler Jerry "The King" Lawler and his portrayal of the character of bawdy lounge singer Tony Clifton. It was released on December 22, 1999, in the United States and May 5, 2000, in the United Kingdom by Universal Pictures and Warner Bros. Pictures in some markets. Although the film was unsuccessful commercially and received mixed reviews, Carrey received critical acclaim for his performance and won a Golden Globe, his second in a row after his award for The Truman Show. His win was in the Musical or Comedy category. The documentary Jim & Andy: The Great Beyond was released in 2017 and chronicles Carrey's performance as Kaufman in the film, a performance he maintained during much of the film's production.
Сюжет
Энди Кауфман – түнгі клубтарда өнер көрсетуде сәтсіздікке ұшыраған артист, себебі көрермендер комедия күтеді, ал ол балалар әндерін орындайды және дәстүрлі әзілдер айтудан бас тартады. Көрермендер Кауфманның таланты жоқ деп ойлағанда, оның бұрын тартыншақ "шетелдік адам" кейіпкері жылтыраған күрмешін киіп, Элвистің мінсіз имитациясын жасайды. Көрермендер ықыласпен қол соғып, Кауфман оларды алдаған екенін түсінеді. Кауфман талантты агент Джордж Шапироның назарына ілігеді, ол оны клиент ретінде тіркеп, "Такси" телесериалында рөл береді, бұл Кауфманды ренжітеді, өйткені ол ситкомдарды ұнатпайды. Ақша, танымалдық және жеке телешоу жасау мүмкіндігіне уәде берген соң, Кауфман рөлді қабылдап, шетелдік адамын Латка Гравис есімді механикке айналдырады. Ол шоуды жек көреді және одан бас тартуды қалайды. Бір түнгі клубта басқа да өнерпазды көруге шақырылған Шапиро, лаунж әншісі Тони Клифтонның өнерін тамашалайды, оны Кауфман "Таксиде" қонақ рөлде көруді қалайды. Шапиромен кездескенде, Клифтон көзілдірігін шешіп, ол шын мәнінде Кауфман екенін көрсетеді. Клифтон – Кауфман мен оның шығармашылық серіктесі Боб Змуда жасаған "жаман кейіпкер". Тағы да, көрермендер алданып қалды. Кауфманның "Saturday Night Live" бағдарламасына қатысуымен атағы артады, бірақ оның жаңа танымалдылығымен де қиындықтары бар. Тікелей эфирде өнер көрсеткенде, көрермендер оның ерекше анти-юморын ұнатпайды және Латка рөлінде өнер көрсетуін талап етеді. Бірде ол қатысушыларды ашуландырып, "Ұлы Гэтсбиді" басынан соңына дейін дауыстап оқиды. Кауфман "Такси" түсірілім алаңына Клифтон кейіпінде келіп, оны алаңнан шығарып жібергенше, тәртіпсіздік тудырады. Ол Шапироға көрермендерді өзінің өлімін сахналамаса немесе театрды өртеп жібермесе, қалай көңіл көтеру керектігін білмейтінін айтады. Кауфман кәсіби күрескер болуға шешім қабылдайды, бірақ "жаман" рөлін күшейту үшін ол тек әйелдермен (жалданып алынған актрисалармен) күреседі, содан кейін жеңіске жеткеннен кейін оларды сөкпей, өзін "Жыныстар арасындағы күрес чемпионы" деп жариялайды. Ол күрескен әйелдердің бірі, Линн Маргулизға ғашық болып, кездесуді бастайды. Оның кәсіби проблемалары ABC телеарнасының тікелей эфирдегі "Fridays" комедиялық шоуында оның сөздерін айтудан бас тартуымен күшейеді. Кауфман кәсіби күрескер Джерри Лоулермен ашық түрде қақтығысады, ол оны "нағыз күреске" шақырады, оған Кауфман келіседі. Лоулер Кауфманды жеңіп, ауыр жарақаттандырғандай көрінеді. Лоулер мен жарақат алған Кауфман (мойын тірегімен) NBC телеарнасының "Late Night with David Letterman" бағдарламасына бітімге шақыру үшін келеді, бірақ оның орнына қақтығыс жанданып, олар тағы да ұрысқа түспес бұрын бір-бірін қорлайды. Кауфман SNL-ден шығарылып, көрермендердің күрес әрекеттеріне шаршағандарынан кейін дауыс беру нәтижесінде жазасын тартады. Шапиро Кауфман мен Лоулерге, олардың шын мәнінде жақын достар екенін және олардың қақтығысын әзіл ретінде ұйымдастырғанын, енді бірге жұмыс істемеулерін кеңес береді. Кейінірек Шапиро Кауфманға "Такси" тоқтатылғанын хабарлайды, бірақ Кауфман мұндай жаңалыққа қызығушылық танытпайды. Комедия клубында өнер көрсеткеннен кейін Кауфман Линн, Змуда және Шапироға сирек кездесетін өкпе қатерлі ісігімен ауырғанын және жақын арада қайтыс болуы мүмкін екенін айтады. Бастапқыда олар бұған сену керек пе, жоқ па, бұл тағы бір Кауфманның әрекеті болуы мүмкін деп ойлайды, ал Змуда жалған өлім керемет әзіл болар деп сенді. Өміріне аз уақыт қалғандықтан, Кауфман Карнеги залында, өзінің армандаған орындарында өнер көрсетеді. Өнер көрсету сәтті аяқталып, Кауфман бүкіл залға сүт пен печеньеге шақырады. Денсаулығы нашарлағаннан кейін, Кауфман филиппинге барып, психикалық хирургия арқылы медициналық керемет іздейді, бірақ ол әзіл екенін түсінеді. Ол көп ұзамай қайтыс болады. Кауфманның жерлеу рәсімінде оның жақындары Кауфманның бейнесімен бірге "Бұл достық әлем" әнін орындайды. Бір жылдан кейін, 1985 жылы Тони Клифтон Кауфманға арналған құрмет кешінде The Comedy Store-дың басты сахнасында "I Will Survive" әнін орындайды, ал Змуда (Кауфман өзін бейнелеген сахналарда Клифтон рөлін жиі ойнаған) көрермендердің арасында отырады.
Өндіріс
Айдағы адам 1998 жылдың қысында Лос-Анджелесте түсірілді. Фильмнің түсірілімі Керридің әдіс-тәсілдерге қатаң ұстануымен ерекшеленеді, ол түсірілім барысында да, одан тыс уақытта да Кауфман рөлінде болды. Керри рөлге деген беріктігі соншалыққа жетті, ол Кауфманның өзіне тән болған, сценарийде жоқ қимылдар мен әдеттерді дамытты. Мысалы, Кортни Лав фильмде Кауфманның Тони Клифтон рөлін ойнағанда Керри киімдерін Лимбургер ірімшегімен толтырғанын айтты, бұл Кауфманның өзі сол рөлді сомдағанда да жасаған нәрсесі еді.
Тарихи ақиқат
Фильм Кауфманның өмірбаянына бірнеше өзгерістер енгізеді. Кауфман (Карри сомдайды) фильмнің прологында былай дейді: "Менің өмірімдегі ең маңызды жайттардың бәрі өзгертіліп, драмалық эффект үшін араластырылған". Фильмде оның қатерлі ісігі анықталғаннан кейін берген соңғы қойылымдарының бірі ретінде көрсетілген Карнеги залындағы "сүт пен печенье" қойылымы шындығында 1979 жылы, Кауфманның қайтыс болуына бес жыл бұрын және диагнозы қойылмас бұрын өткен. Сонымен қатар, фильм Кауфманның шын мәнінде қайтыс болған-болмағаны, немесе бұл кейбір жанкүйерлердің сенгеніндей, әдейі жасалған алдау ма деген мәселені әдейі түсініксіз қалдырады. Фильмде Кэрол Кейн шоудың бірінші маусымында, яғни 1978-1979 жылдары "Такси" актерлік құрамының мүшесі болған деп көрсетіледі. Бірақ шындығында Кейн "Брефниш үшін кім келеді?" атты эпизодта ғана сериалда алғаш рет пайда болды, ол 1980 жылдың қаңтарында ABC арнасында шоудың екінші маусымында көрсетілді. Фильм "Такси" бір рет тоқтатылғанын көрсетеді. Дегенмен, шоу NBC арнасында тағы бір маусымға созылды. Басқа да дәл келмейтін тұстар SNL-ден алынған көріністерді қамтиды, әсіресе бірінші эпизодты жүргізген адам Ричард Белзер ретінде көрсетілген, бірақ шындығында ол Джордж Карлин болған. Белзер сол эпизодта шоуды қате түрде "Saturday Night Live" деп атайды, бірақ бұл атау екінші маусымда ғана қабылданды. Лорн Майклз көрермендерден Кауфманды шоудан шығаруға дауыс беруді сұраған көрініс 1982 жылы болды, ал Майклз атқарушы продюсерліктен кетіп, Дик Эберсол оның орнына келгеннен кейін екі жыл өткен еді. Жарыққа шыққаннан кейін фильм Кауфманның өмірінен кейбір маңызды оқиғалардың қалдырылып кеткені үшін сынға ұшырады. Макс Аллан Коллинс фильмнің түсірушілері Кауфманды дұрыс түсінбегенін және фильм "Кауфманның генийін, оның не істеп жатқанын толыққанды түсінуін және көрерменді қалай өзгерте алатынына шоумен ретінде сезімін көрсетпейді" деді. Қызықтысы, бұл сыншылардың арасында Кауфманның өзінің әкесі Стэнли де болды, ол Эндидің шоу-бизнеске дейінгі өмірі мен мансабының жеткілікті көрсетілмегеніне наразы болды. "Такси" сериалының 5-ші маусымының сценарисі Сэм Саймон 2013 жылы Marc Maron-ға берген сұхбатында, WTF with Marc Maron подкастінде Энди туралы бейне "толыққанды ойдан туған" екенін, Кауфман "толық кәсіби" болғанын және ол "Тони Клифтонның өзі екенін айтқан" деді. Саймон сондай-ақ бұл оқиғалардың көбі Боб Змудадан және "кейбір баспасөзден және шудан" алынғанын айтты, бірақ Кауфман Змуданың нұсқасын "құттықтайтынын" мойындады. Алайда, 2020 жылы Screen Rant журналисі Кайла Мосли Кауфманмен бірге жұмыс істеудің кейде қиын болғаны туралы пікірлерді қолдады және ол "Такси" актерлері мен экипажының аптасына бес күн жұмыс істегеніне қарағанда, ол аптасына екі күн ғана түсірілім алаңында болғанын атап өтті. 2020 жылдың мәліметтері бойынша, "Такси" сериалының эпизодтық актрисасы Кэрол Кейн оның жерлеу рәсіміне қатысқан "Такси" актерлерінің жалғыз өкілі болды.
Қабылдау
Rotten Tomatoes сайтында фильмнің мақұлдау деңгейі 122 рецензияға негізделген 64%, орташа бағасы 6.2/10. Сайттың сын тұжырымы: "Джим Кэрри Энди Кауфман рөлін керемет ойнаған, бұл "Айдағы адам" фильмін сценарийдің қалыпты өмірбаяндық клишелерінен жоғары көтеруге көмектеседі". Metacritic, салмақты орташа есептейтін платформа, 34 сыншының пікіріне сүйене отырып, 100 балдық шкала бойынша 58 ұпай берді, бұл "аралас немесе орташа пікірлер" екенін көрсетеді. CinemaScore жүргізген сауалнама бойынша көрермендер фильмге A+ мен F шкаласы бойынша орташа баға ретінде "B−" бағасын берді. Роджер Эберт фильмге төрт жұлдыздың үш жарымын беріп, Chicago Sun Times газетінде былай деп жазды: cquote|"'Айдағы адам' фильмінің ең кереметі – ол Кауфманның өзінің ерекше көзқарасына адал болуы. Әрине, фильмді сәл жақсартып, көтеріңкі көрінеді, бірақ ол оның тұлғасына адал: сізді сынап, алдап, жалған айтатын, көңіл көшіретін және әртүрлі алдаулар мен аңыз жасауға бейім адам. Фильм сыншылардан аралас пікірлер алғанымен, Кэрридің Энди Кауфман рөлін сомдауына бірауызды түрде жоғары баға берілді. Кэрри осы рөлі үшін "Алтын глобус" сыйлығын жеңіп алды, ал фильм "Ең үздік музыкалық немесе комедия" номинациясына ие болды.