Кіріспе

Мел Брукстың фильмі "Продюсерлер" – 1967 жылы түсірілген американдық сатирикалық қара комедия. Фильмнің сценарийін жазып, режиссерлік жұмысын Мел Брукс жасаған. Басты рөлдерде Зеро Мостел, Джин Уайлдер, Дик Шон және Кеннет Марс ойнаған. Фильм алаяқ театр продюсері мен оның бухгалтерінің сахналық мюзиклге қызығушылықты артық сату арқылы алаялықпен байымай жоспарын көрсетеді. Мюзиклдің сәтсіздікке ұшырауы үшін әдейілеп жасалған бұл жобаға олар Адольф Гитлер мен нацистерді мақтайтын сценарийді табады және оны сахнаға қояды. Осы тақырыбына байланысты "Продюсерлер" бастапқыда көп дау тудырып, сыншылардан әртүрлі пікірлер алды. Кейіннен ол культты фильмге айналып, жағымды бағаларға ие болды. "Продюсерлер" – Брукстың режиссерлік дебюті. Ол осы фильм үшін "Ең үздік түпнұсқа сценарий" номинациясында "Оскар" сыйлығын жеңіп алды. 1996 жылы фильмтің "мәдени, тарихи және эстетикалық маңызы бар" екеніне байланысты АҚШ Конгресі кітапханасы Ұлттық кино реестріне енгізіп сақтауға алды және AFI-нің "100 жыл – 100 күлкі" тізімінде он бірінші орынға ие болды. Кейіннен Мел Брукс пен Томас Михан осы фильмді сахналық мюзиклге, ал мюзиклді қайта фильмге бейімдеді.

Сюжет

Макс Биалисток – қартайған Бродвей продюсері, мансабы зор табысқа ие болғаннан кейін құлдыраудың тереңіне дейін жеткен. Қазір ол "келесі пьесаға" ақша табу үшін, әдепсіз, бай қарт әйелдермен қарым-қатынас жасап, күн көріп жүр, ол пьеса ешқашан қойылмайтын болады. Есепші Леопольд "Лео" Блум, гистерияға бейім, жүйкесі жұққан жас жігіт, есептерін тексеру үшін Макстің кеңсесіне келеді және Макстің соңғы пьесасының есептерінде 2000 долларлық айырмашылықты табады. Макс Леоны алаяқтықты жасыруға көндіреді, ал Лео сәтсіздік ақша жоғалтуға әкелетінін, сондықтан IRS қаржысын тексермейтінін түсінеді, демек, продюсер табысқа жету үшін сәтсіздікке ұшыраған пьесадан да көбірек пайда көре алады. Макс бұл жоспарды дереу іске асырады. Олар акцияларды үлкен көлемде сатады және пьесаны премьера күні жабады, осылайша төлемдерден аулақталып, екеуі де пайдамен Рио-де-Жанейроға қашуға мүмкіндік алады. Серіктестер өздерінің жоспары үшін идеалды пьесаны табады: "Гитлерге көктем: Берхтесгадендегі Адольф пен Евамен гомосексуалдық ойын" – психикалық ауытқулары бар бұрынғы нацистік солдат Франц Либкинд жазған "Гитлерге махаббат хаты". Лео мен Макс Шнапс ішіп отырып Либкиндпен жақындасып, оған әлемге Гитлердің жағымды бейнесін көрсетуді қалайтындарын айтады. Сахналық құқықтарды алғаннан кейін Макс пьесаның 25000% -ын инвесторларға сатады. Шоудың сәтсіздігін қамтамасыз ету үшін олар Роджер Де Бристі жалдайды, ол жарқын гомосексуал режиссер, оның пьесалары актерлер репетиция бастағаннан кейін әдетте тоқтатылады. Гитлер рөлін Лоренцо Сент Дюбуа есімді хиппи ойнайды, ол контракультуралық есірткіге сілтеме жасайтын Л.С.Д. деп те белгілі, ол кастинг кезінде театрға кіреді. Премьера кешінде Макс "Нью-Йорк Таймс" газетінің театр сыншысын параға сатып алып, қатаң теріс пікірді қамтамасыз етуге тырысады. Пьеса "Гитлерге көктем" атты әнмен басталады, ол нацистік Германияның Еуропаны жаулап алуын жұртқа паш етеді ("Гитлер мен Германияға көктем / Польша мен Францияға қыс"). Содан кейін Л.С.Д. Гитлер рөлінде сахнаға шығады, ал оның битниктерге тән бейнесі Де Брис пьесаны сатира ретінде қойғанын көрсетеді. Лео мен Макстың үрейіне орай, "Гитлерге көктем" хит болады, сондықтан инвесторлар төленгеннен гөрі үлкен қаржылық қайтаруды күтеді. Франц қолға қару алып Лео мен Макстің алдына келеді. Ол бірінші оларды, содан кейін өзін атуға тырысады, бірақ оқ-дәрісі бітіп қалады. Үшеуі театрды жарып, қойылымды тоқтатуға шешім қабылдайды, бірақ жарылысқа түсіп, тұтқындалады. Сотта олар қазылар алқасы "өте кінәлі" деп тапқанда, Лео Максты досы болғаны және өмірін өзгерткені үшін мақтап, құлшынысты мәлімдеме жасайды. Лео, Макс және Франц мемлекеттік түрмеге жіберіледі және "Махаббат тұтқындары" атты жаңа музыкалық қойылымды қояды. Макс пен Франц репетицияларды бақылап отырғанда, Лео пьесаның үлесін олардың түрмедегі әріптестері мен түрме бастығына сатады.

Алғашқы жарнама

"Нью-Йорк Таймс" газетінің маңызды алғашқы мақаласы 1961 жылдың желтоқсанына дейін соқтады: "Эдвард Падула Мел Брукстің "Гитлерге көктем" деп аталған жаңа комедиясын алды. Өндіруші кеше "комедияда Гитлер жоқ" деді. "Бұл пьеса ішіндегі пьеса сияқты нәрсе. Оқиға заманауи Англияда өтеді". Падула мырза "Англияның жаңа комедиялық ашылымы" деп бағалаған Кеннет Уильямс басты рөлге қарастырылуда. Жаңа Брукс комедиясы "Барлық американдық" атты жергілікті қойылымнан кейін дереу басталады.

Жазу және әзірлеу

"Гитлер үшін көктем" деген атауды Брукс алғаш рет 1962 жылы "All American" туындысының баспасөз мәслихатында әзіл ретінде айтқан. Көп ұзамай ол осы атауды Лео Блум есімді кейіпкерге байланыстыруға шешім қабылдады, бұл Джеймс Джойстің "Улисс" романының басты кейіпкері Леопольд Блумға құрмет көрсету болды. Ол бірнеше жылдан кейін "Бродвейдегі екі бақытсыздың" фиксты түсіріп, қаржыгерлерді алдап кету туралы идеясы пайда болғанда, оны қайта қолданды. Бұл схема екі театр продюсерінен бастау алады, олар әртүрлі сәтсіз пьесаларды жасап жатқанда жұмсақ тіршілікке ие болды. "Көрермендердің алғашқы акт аяқтар алдында театрды тастап кетуіне себеп болатын" пьеса қандай болуы мүмкін екенін ойлап, Брукс Адольф Гитлер мен мюзиклді біріктіруге шешім қабылдады. Басқа сұхбатта ол өзінің ойын былай түсіндірді: "Нацистердің жасаған қырқыны, 20 ғасырдың ең үлкен зұлматы болса керек. Оған тең келген нәрсе жоқ. Осыған мен не істей аламын? Егер мен трибунаға шығып, сөздермен әсем сөйлесем, оны жел кетіріп алады, бірақ егер мен "Гитлер үшін көктем" жасасам, ол ешқашан ұмытылмайды. Менің ойымша, тоталитарлық үкіметтерді айыптаудан гөрі күлдіру арқылы тезірек құлатуға болады". Брукс әңгімесін роман ретінде жоспарлаған, бірақ баспагерлер оған "әлдеме тым көп диалог, жеткіліксіз повествование" деді, сондықтан ол оны пьесаға айналдырды. Ол сценарийді тоғыз айда, хатшысы Альфа Бетти Олсеннің көмегімен жазды. 1966 жылғы қазан айында "Playboy" журналына берген сұхбатында ол "Гитлер үшін көктем" пьесасымен жұмыс істеп жатқанын айтты. "Пьеса ішінде пьеса, немесе фильм ішінде пьеса – әлі шешілмеді". Содан кейін ол оны түрлі орындарды пайдалану үшін сценарийге айналдырды, өйткені "оның барлық жерге баруға мүмкіндігі бар, кеңседе қалудың қажеті жоқ". Глейзер фильмнің бюджеті 1 миллион доллар екенін және қаржыгерлерді іздегенін айтты. Ақшаның жартысы қайырымдастықпен айналысатын Луис Вольфсоннан келді, оған диктаторды күлдіру идеясы ұнады. Брукс "оны режиссерлікке шақыруға ешкімді ойлап таба алмады", ақырында өзі бұл міндетті өзіне алуға шешім қабылдады, өйткені ол бұрын бір ғана пьесаны қойған еді. Қазір бұзылған "Плейхаус" театрында "Гитлер үшін көктем" пьесасы қойылды, ал фильмде Гитлердің рөліне актер іздеп жүргенін естіген әртүрлі актерлер музыкалық номерге қатысты. Топ мүмкіндігінше Манхэттеннің орталық бөлігінде, мысалы, Централь паркте, Эмпайр Стейт Билдингінде және Линкольн орталығында түсіруге тырысты. Фильмнің түсірілімі апатқа ұшырады, студия оны тоқтатуды қарастырды. Алайда, "Сары пантера" жұлдызы Питер Селлерс фильмді жеке көргеннен кейін, фильмнің кеңінен көрсетілуін қолдап, "Variety" журналында жарнама жариялады. Фильмнің "Германияда тыйым салынды" деп айтылады. Фильм 1968 жылғы наурыз айында Нью-Йорк қаласында көрсетілді. Фильмнің кеңінен көрсетілуі 1968 жылғы 18 наурызда өтті. Швед тіліндегі фильмнің атауы әңгімедегі "Гитлер үшін көктем" пьесасының атауының аудармасын пайдаланады. Оның табыстылығының нәтижесінде швед тіліндегі Мел Брукс фильмдерінің көптеген фильмдеріне ұқсас атаулар берілді, тікелей байланысы болмаса да: Қайын ана үшін көктем, Шериф үшін көктем, Франкенштейн үшін көктем, Үнсіз фильмдер үшін көктем, Аңсыздар үшін көктем, Әлем тарихы үшін көктем, Ғарыш үшін көктем және Шалаңдық үшін көктем. Бұл практика Брукс өтініші бойынша "Робин Гуд: Тights-тағы ерлер" шығарылған кезде тоқтатылды.

Қабылдау

Алғашқы көрсетілімінде фильмге қарама-қарсы пікірлер айтылды, кейбір сын-пікірлер өте қатал болды, ал басқалары оны үлкен жетістік деп санады. Рената Адлер The New York Times газетінде былай деп жазды: "Кеше «Fine Arts Theater» театрында ашылған «The Producers» фильмі өте қайшылы. Оның бір бөлігі сапасыз, әдепсіз және қатыгез, ал қалғаны мүлдем күтпеген күлкілі". Актерлік шеберлік туралы ол Мостелдің «Мел Брукс режиссерімен асыра ойнайды» деп жазады және Макс Биалисток рөлінде ол «бір ғана өте күшті комедианттың әлсіз, дәмсіз репертуарға тым қатты шабуыл жасауынан туындаған» болып көрінеді. Ко-жұлдызы Уайлдер жақсырақ ойнайды және «Дэнни Кей ойнайтын Дастин Хоффман сияқты» рөлін орындағаны үшін «тамаша» деп аталады, өйткені ол «Мостелдей қатты және жылдам болуға мәжбүр болғанына» және «ұзақ, сан алуан невроздардың рифтері мен арпеджиоларын орындағанына» қарамастан «жақсы» жұмыс істейді. Ол сондай-ақ фильмді «қазіргі заманғы» комедияның кең контексіне енгізеді және оның «эпизодтық, ревю сипаты» бар, ол «күлкіні туғызбайды, бірақ оны бір-бірімен тізбектейді, кейбіреулері жаман, кейбіреулері керемет». Оның бірінші абзацтың соңындағы алғашқы қорытындысы сол кездегі басқа комедиялық фильмдермен салыстыру болып табылады: "[The Producers] Ленни Брюстен гөрі нәзік, Доктор Стрейнджлавтан гөрі күлкілі емес, бірақ «Сүйікті» немесе «What's New Pussycat?» фильмінен әлдеқайда күлкілі". Ең сыншыл және жағымсыз пікірлер режиссерлік стильге және кең этникалық юморға бағытталды, сонымен қатар Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін 23 жыл өткен соң Гитлер туралы дәмсіз Бродвей мюзиклін жасау арқылы театр инвесторларын алдау үшін сөз байласып отырған екі еврей туралы кең комедияны ойлап табудың жаман талғамдылығы мен сезімталдық еместігін атап өтті. Ең қатал сыншылардың арасында The New Republic журналында «фильм сулы болып кетеді» және «Гитлерге арналған көктем тіпті дәмсіздікке де жетпейді» деп жазған Стэнли Кауффман, Джон Саймон «The Producers комедияны қалай жасамайтыныңыздың үлгісі» деп жазды, ал The New Yorker журналында оны «әуесқойша шикі» деп атаған Паулин Каел болды. Каел былай деді: "The Producers бұрынғыдан өзгеше емес; ол тек әуесқойша шикі болғандықтан және кино үшін тым мамандандырылған деп саналатын шоу-бизнестің еврей юморына ие болғандықтан ғана солай көрінеді. Бұрын сценарийшілер еврейлерді алып тастайтын, бірақ қазір теледидардағы комедианттар өздерін стереотип ретінде пайдаланғанда, сценарийшілер еврейлерді енгізеді". Ал басқалары фильмнің үлкен жетістікке жеткенін айтты. Time журналының сыншылары фильмді «күлкілі» деп жазды, бірақ «фильмді шешуді талап ететін сюжетпен ауыртпалықтайды», бірақ өкінішке орай «сентименталдылықпен аяқталады». Оны «тұтаспайтын және беймәлім» деп атаса да, оны «керемет күлкілі саяхат» деп мақтады және «жаман сәттеріне қарамастан, бұл жылдардағы ең күлкілі американдық комедияның бірі» деп қорытындылады. Variety кино индустриясының сауда газеті «Фильмде Мостель мен Уайлдердің бірге көрініс тапқан көріністері теңдесіз, ал басқа актерлермен бірнеше эпизодтар өте сирек кездеседі» деп жазды. Жылдар өте келе фильмнің беделі артып келеді. Rotten Tomatoes сайтында фильм 74 пікірге негізделген 91% мақұлдау бағасын алды, орташа бағасы 8.2/10. Веб-сайттың сын пікірінде: «Голливудтың бизнес жағының күлкілі сатирасы, The Producers Мел Брукстің ең жақсы және ең күлкілі фильмдерінің бірі, Джин Уайлдер мен Зеро Мостелдің керемет ойындары бар». Metacritic-те фильм 6 пікірге негізделген 96 балл алды, бұл «жалпыға танымал» дегенді білдіреді. Онжылдықтар өткен соң Роджер Эберт өзінің шолуында «бұл бұрын-соңды жасалған ең күлкілі фильмдердің бірі» деп мәлімдеді. Эберт былай деп жазды: «Мен өзімді Нью-Йоркте Брукс пен оның әйелі, актриса Энн Банкрофтпен бірге «The Producers» жарық көргеннен кейін бірнеше ай өткен соң лифтте тапқанымды есіме түсіремін. Бір әйел лифтіге түсіп, оны танып: «Мырза Брукс, сіздің фильміңіз әдепсіз» деді. Брукс ізгілікпен күлімсірейді. «Ханшайым, - деді ол, - ол тіпті әдепсіздікке де жетпейді». Фильм АҚШ кассасында сәл сәтті өтті.

Қайта шығарылған және бейімделген

2002 жылы «Продюсерлер» фильмі Rialto Pictures компаниясы арқылы үш кинотеатрда қайта көрсетіліп, прокаттан $111,866 табыс әкелді. 2007 жылдан бастап Rialto компаниясы фильмді артхаус және репертуарлық кинотеатрларға таратуды жалғастыруда. Брукс осы тарихты тағы екі рет бейімдеді: Бродвей мюзиклі («Продюсерлер», 2001) және мюзикл негізінде түсірілген фильм («Продюсерлер», 2005). Ол соңғы фильмді режиссерлік етпеді, бірақ продюсерлік жасады. Алғашқы фильмнен өзгеше, бұл фильм коммерциялық сәттілікке жете алмады. Фильм VHS, Laserdisc, CED және VCD форматтарында Magnetic Video, Embassy Home Entertainment, PolyGram Video, Speedy және Lumiere Video сияқты компаниялар арқылы бірнеше рет үйде көрсетуге шығарылды. 1997 жылы PolyGram Video компаниясы шығарған лазерлік диск, 1998 жылы шыққан өте сирек PolyGram DVD нұсқасының негізі болды. Embassy Pictures фильмдерінің таңдалған видео құқықтарына ие Metro Goldwyn Mayer, бұл құқықтар Nelson Entertainment және Polygram компанияларына өткен, 2002 жылы «Продюсерлер» фильмін Region 1 DVD форматында шығарды және сол жылы жаңадан түсірілген фильммен сәйкес келу үшін 2005 жылы қайта шығарды. 2013 жылы MGM Shout! Factory компаниясына фильмнің жаңа HD нұсқасымен және бонус материалдарымен бірге DVD және Blu-ray комбо-жинағын шығаруға лицензия берді. Embassy Pictures кітапханасының бүкіл әлемдік құқық иегері StudioCanal, Солтүстік Америкадағы DVD және Blu-ray нұсқаларынан сәл өзгешеленетін бірнеше R2 DVD нұсқасын шығарды. 2018 жылы StudioCanal фильмді Ұлыбритания, Германия және Австралияда Blu-ray форматында тұңғыш рет көрсетті. StudioCanal шығарған нұсқаларға Shout! Factory нұсқасынан алынған көптеген бонус материалдары, сондай-ақ фильмнің 50 жылдығына арналған 4K қалпына келтірілген нұсқасы кірді.