Кіріспе

1710 жылы Джордж Берклидің кітабы

«Адам білімінің принциптері туралы трактат» (көбінесе «Адам білімінің принциптері» немесе жай ғана «Трактат» деп аталады) – ирланд эмпиригі философ Джордж Берклидің 1710 жылы ағылшын тілінде жазған еңбегі. Бұл кітаптың мақсаты, негізінен, Берклидің замандасы Джон Локктің адамдық қабылдаудың мәні туралы айтқандарына қарсы дәлелдер келтіру. Локк пен Беркли, барлық эмпириктер сияқты, материалдық объектілердің болуына қарамастан, біздің тәжірибе алатынымыз туралы келіссе де, Беркли сыртқы әлемнің (адам санасындағы идеялардың себебі болатын әлем) тек идеялардан ғана тұратынын дәлелдеуге тырысты. Беркли бұл пікірін «Идеялар тек идеяларға ғана ұқсауы мүмкін» деген тұжырыммен негіздеді. Біздің санамыздағы идеялар тек басқа идеяларға ұқсауы мүмкін (материалдық емес), сондықтан сыртқы әлем физикалық нысандардан емес, идеялардан тұрады. Осы әлемге (немесе, кемінде, бұрынғысы) логика мен рет басқа бір күш арқылы берілген, ал Беркли осы күштің Құдай екеніне келеді.

Кіріспе

Беркли философиядағы күмәнге, белгісіздікке, абсурдқа және қайшылыққа әкелген принциптерді анықтау үшін Адам білімінің алғашқы қағидаларын зерттеу ниетінде екенін жариялады. Оқырманды дайындау мақсатында, ол қателіктерге ұшыратушы екі мәселені талқылады. Біріншіден, ол сана абстрактілі идеяларды ұғымауы мүмкін екенін айтты. Біз көптеген жекелеген идеяларға ортақ, сонымен бірге көптеген әртүрлі белгілерге ие және ешқандай белгісі жоқ абстрактілі нәрсе туралы идеяға ие бола алмаймыз. Екіншіден, Беркли атаулар сияқты сөздер абстрактілі идеяларды білдірмейді деп мәлімдеді. Идеяларға қатысты, ол біз тек қана сезімтал болған нақты нәрселерді ойлай аламыз деді. Атаулар, оның сөзіне сәйкес, абстрактілі емес, жалпы идеяларды білдіреді. Жалпы идеялар бірнеше жекелеген идеялардың кез келгенін көрсетеді. Беркли Лок сөздер жалпы, бірақ абстрактілі идеяларды білдіреді деген пікірін сынады. Кіріспесінің соңында ол оқырманға сөздерінен нақты, айқын идеяларды тудыруға тырысуды, оларды болмаған абстракциялармен байланыстыруға әрекет етуден аулақ болуды кеңес берді.

I бөлім

Төменде І бөлімнің қысқаша мазмұны келтірілген (ІІ бөлім жарияланған емес).

"Білу" дегеніміз "түсініп қалу"

Беркли өзінің трактатын өмір сүру – қабылдаушының сезінуімен байланысты жағдай деп баяндаудан бастады. Адам ақылы идеяларды біледі, заттарды емес. Идеялардың үш түрі бар: сезіну, ой және қиял. Егер бірнеше идея бірігіп байланысса, олар бір нақты нәрсенің идеялары саналады да, содан кейін бір атаумен белгіленеді. Идеяларды білетін қабылдаушы біледі және сезінеді. Осы белсенді қабылдаушы ақыл, рух, жан немесе «өз» деп аталады. Идеялар қабылдаушының болуы арқасында ғана жасай алады. Идеяның болуы – оны сезінуден тұрады. Сезімдер арқылы танылатын нәрсеге қатысты «болу» деген сөз нені білдіреді? Бір нәрсенің бар екенін айту – оны қабылдаушы сезінеді деген сөз (Esse is percipi). Бұл – адам білімінің негізгі қағидасы. Сыртқы заттар – біздің сезімдеріміз арқылы сезінетін нәрселер. Біз тек өз сезімдерімізді және идеяларымызды ғана сезінеміз. Идеялар мен сезімдер сезілмейінше жасай алмайды. Бір нәрсенің сезілмейтінін айту – абстракцияланбайтын нәрсені абстракциялауға талпыну. Біз заттарды және олардың қасиеттерін оларды сезінуімізден бөліп қарастыра алмаймыз немесе абстракциялай алмаймыз. Егер бір нәрсе бар болса немесе сезіліп жатса, оны мен немесе басқа бір қабылдаушы сезінуі керек. Сезімтал нәрсенің болуын оның қабылдаушы ретінде сезілуінен ажырату мүмкін емес. Ойланбайтын субстанция немесе идеялардың негізі болуы мүмкін емес. Сондықтан, сезінуші ақыл немесе рух – идеялардың жалғыз субстанциясы. Идеялар қабылдаушыға жатады немесе оның бір бөлігі болып табылады. Ойланбайтын субстанцияда, қабылдаушы ақылынан тыс жерде бар нәрселер бар ма? Олар идеялардың көшірмесі немесе ұқсастығы болатын түпнұсқалар бола ала ма? Идея тек идеяға ғана ұқсауы мүмкін, көзге көрінбейтін нәрсе емес. Бізге екі идеяның арасында болмаса, көшірме немесе ұқсастық туралы ойлау мүмкін емес.

Локктың негізгі және қосымша қасиеттері

Локктың пікірінше, заттың негізгі қасиеттері – оның кеңдігі, пішіні, қозғалысы, тығыздығы және саны сияқты – ешкім байқамаған күйде, кез келген қабылдаушының санасынан тыс, материя деп аталатын инертті, сезімтал емес затта бар. Беркли Локктың бұл тұжырымына қарсы шықты. Берклидің сөзіне қарағанда, негізгі деп аталатын қасиеттер – қабылдаушының санасында ғана болатын идеялар. Бұл идеялар тек басқа идеялармен салыстырыла алады. Олар сезімтал емес, денелік зат немесе материяда өмір сүре алмайды. Пішіннің, қозғалыстың және т.б. негізгі қасиеттерін сезімдерге байланысты екінші қасиеттерден бөліп қарастыруға болмайды. Сондықтан, негізгі қасиеттер, екінші қасиеттер сияқты, тек санада ғана бар. Негізгі қасиеттердің сипаттары салыстырмалы және бақылаушының перспективасына байланысты өзгеріп отырады. Пішіннің ірілігі мен кішілігі, қозғалыстың жылдамдығы мен баяулығы – санада болады және көзқарас немесе орналасуға байланысты.

Саны

Сан тек санада ғана бар. Бір нәрсе сананың тұрғысынан қарағанда әртүрлі сандармен сипатталуы мүмкін. Бір затты ярда, фут және дюйммен өлшегенде оның ұзындығы бір, үш және отыз алты болуы мүмкін. Сан – салыстырмалы шама, ол санадан бөлек жарамайды.

Сезім қасиеттері - ақыл-ой қасиеттері

Бірлік – тек абстрактілі идея ғана. Бастапқы қасиеттер, мысалы, пішін, кеңдік және қозғалыс, салыстырмалы, сондай-ақ екінші қасиеттер, мысалы, қызыл, ащы және жұмсақ та салыстырмалы. Олардың бәрі бақылаушының анықтамалық жүйесіне, орнына немесе көзқарасына байланысты. Берклидің дәлелдеу әдісі сыртқы нысанда кеңдік немесе түс жоқ екенін дәлелдемейді, егер біз сезім арқылы нысанның нақты кеңдігін немесе түсін білмейміз. Мұндағы идеализм – эпистемологиялық, онтологиялық емес. Беркли "ешқандай түс немесе кеңдік, немесе кез келген басқа сезімтал қасиеттің ойсыз нысанда, яғни ақылсыз жанда болуы мүмкін емес, тіпті сыртқы нысан деп аталатын нәрсе де болуы мүмкін емес" деп мәлімдеді. Кез келген қасиеттің болуы сезімге тәуелді, сондықтан сезім мүшелері мен сана оны сезінуі керек. "Ойсыз нысан" деп ол "ақылсыз материяны" немесе "ойлы сана емес затты, субстратты немесе тіректі" меңзейді. "Ақылсыз" дегені "санада жоқ" дегенді білдіреді.

Материалдық заттың мағынасы

Материя – материалдық зат. Бұл нені білдіреді? "Материалдық зат" деген сөздің екі мағынасы бар: "жалпылама болмыс" және "қосымша қасиеттерді ұстау". (Бұл жерде "қосымша қасиет" сөзі маңызды емес сипатты білдіреді.) "Жалпылама болмыс" түсініксіз, себебі ол өте абстрактілі. Ұзарту, пішін және қозғалыс сияқты қосымша қасиеттерді ұстау туралы айту – заттың, негіздің немесе тіреудің ерекше, метафоралық, мағынасыз түрі туралы айту. Ұзындық, пішін немесе қозғалыс сияқты сезімтал қасиеттердің санадан тыс дербес өмір сүруі жоқ.

Сыртқы объектілерді білу

Онтологияны эпистемологиямен салыстыра отырып, Беркли: «Бірақ, қатты, пішінделген, жылжымалы заттар санасыз болса да, біздің денелер туралы идеяларымызға сәйкес келуі мүмкін, алайда біз мұны қалай біле аламыз?» – деп сұрады. Сандар арқылы алынған білім тек біздің санамыз туралы білім береді, ешқандай қабылдамаған нәрселер туралы емес. Ақыл арқылы алынған білім міндетті түрде қабылдамаған объектілердің бар екендігіне кепілдік бермейді. Түстерде және ақыл-есті жоғалту кезінде біз сыртқы объектілерге сәйкес келмейтін идеяларға ие боламыз. «[T] Біздің идеяларымызды тудыру үшін сыртқы денелерді болжаудың қажеті жоқ». «Қысқасы, егер сыртқы денелер болса, оларды білу мүмкін емес». Егер сыртқы денелердің әсеріне ұшырамайтын сана болса, онда ол қалай болар еді? Егер санада реттелген және айқын сезімдер мен идеялар болса, онда санадан тыс денелер осы сезімдер мен идеяларды тудырады деп сенуге қандай себеп бар? Мүлде жоқ.

Берклидің қиындықтары

Ойлану немесе ішкі зерделеу арқылы дыбыстың, пішіннің, қозғалыстың немесе түстің санамен қабылдалмастан болуы мүмкін екенін білуге талпынуға болады. Беркли, егер "бір кеңейтілген, жылжымалы заттың немесе, жалпы алғанда, кез келген идеяның немесе идеяға ұқсас нәрсенің оны қабылдайтын санада ғана болуы мүмкін деп ойласаңыз", бұл доктрина дәлелденбейтін және пайдасыз болса да, ол материалдық заттардың қабылдалмағанда да бар екенін мойындауға дайын екенін мәлімдеді. Берклидің шақыруына жауап ретінде, ешкім байқамайтын заттарды көзге елестету оңай деуге болады. Бірақ ол сұрады: "Бұл не, мен сізден сұраймын, сіз кітаптар мен ағаштар деп атаған белгілі бір идеяларды санаңызда құрудан басқа не? Сонымен бірге, оларды қабылдайтын біреудің идеясын құруды қалыптастырмайсыз. Бірақ сіздің өзіңіз оларды солай деп қабылдамайсыз ба немесе ойламайсыз ба?" Сана, тек өзін сол елестетілген заттарды ойлап табушы ретінде еске алмауды ұмытып кеткен.

Абсолюттік өмір сүру

Сезімтал заттардың өздерінің абсолюттік болуы деген сөздердің мағынасын түсіну мүмкін емес. Қабылданып, бірақ қабылданып жатқан жоқ нәрселер туралы сөйлеу – мағынасы жоқ сөздерді қолдану немесе өзіне қарсы айтумен тең.

Идеяларды не туғызады?

Идеялар тек санада ғана болады және ешқандай әсер етуге қабілетті емес. Ұзындығы, пішіні және қозғалысы туралы идеялар сезімдерді тудыра алмайды. Сондықтан, осы [сезімдер] денешіктердің құрылымынан, санынан, қозғалысынан және мөлшерінен туындаған күштің салдары деп айту, әрине, жалған. Біздің санамызда идеялардың тізбегін тудыру үшін идеясыз нәрсе керек. Себебі себеп басқа идея бола алмайтындықтан, ол зат болуы керек. Егер материалдық заттар болмаса, онда ол материалдық емес зат болуы керек. Мұндай денесіз, белсенді зат – Рух деп аталады. Рух – әрекет ететін нәрсе. Рух – бір қарапайым, бөлінбеген, белсенді жаратылыс. Оны сезінуге болмайды. Тек оның әсерін ғана байқауға болады. Рухтың екі негізгі қабілеті – Ақыл мен Ерік. Ақыл – идеяларды қабылдайтын Рух. Ерік – идеялармен жұмыс істейтін немесе оларды жасайтын Рух. Ерік, жан немесе рух сөздері әрекетке қабілетті, бірақ идеямен бейнеленбес нәрсені білдіреді. Беркли адамның белсенді санасы өз қалауынша идеяларды ойша тудыра алады деп мәлімдеді. Дегенмен, сезім арқылы қабылданатын идеялар бақылаушының еркіне тәуелді емес. Сыртқы әлемді байқағанда санаға сіңіп қалған идеялар ерік-жігердің нәтижесі емес. "Олай болса, оларды тудыратын басқа Ерік немесе Рух бар".

Табиғат заңдары

Сезімдеріміз арқылы қабылданатын идеялар, қиял арқылы туған идеялардан өзгеше, жанды әрі айқын болады. Олардың реттелген байланысы мен үйлесімділігі, оларды жаратқан сананың даналығы мен мейірімділігін көрсетеді. Сезімдік идеялар белгілі бір ережелер бойынша пайда болады. Біз осы байланыстар мен қарым-қатынастарды табиғат заңдары деп атаймыз. Қажетті байланыстар бізге ашылмайды, біз тек орныққан табиғат заңдарын байқаймыз және оларды өмірімізді басқару үшін пайдаланамыз. Біз жаңылысып, сезімдік идеяларға күш пен әрекет ету қабілетін тағайындаймыз, ал олар тек екіншілік себептер ғана. Біз идеялардың басқа идеяларды тудыруы мүмкін деп ойлаймыз. Алайда, табиғат заңдарын құрайтын "Басқарушы Рухтың" – бастапқы себепке назар аударылмайды.

Күші бар және әлсіз идеялар

Мықты идеялар да, әлсіз идеялар да болады. Күшті идеяларды нақты заттар деп атаймыз. Олар үлгілі, айқын, тұрақты, ерекше, реттелген және байланысты. Мұндай сезімдердің күшті идеялары қабылдаушыға аз байланысты. Ал қиял тудырған идеялар нашаррақ, айқындығы төмен. Олар күшті идеялардың көшірмелері немесе образдары және көбінесе қабылдаушының өзі құрады. Бірақ, күшті де, әлсіз де идеялар – идея, демек олар тек қабылдаушының санасында ғана бар.

1-ші қарсылық

Қарсылық: Табиғаттағы барлық нақты және маңызды нәрселер әлемнен қуылғандай болып, олардың орнына идеялардың қияли схемасы келеді. Жауап: Нақты нәрселер де, қиялдар да – идеялар, демек, олар санада бар. Шынайы нәрселер, қияли қиялдарға қарағанда, күшті әсер етеді, тұрақты, реттелген, анық және қабылдаушыға тәуелсіз болады, бірақ екеуі де идеялар. Егер субстанция дегеніміз – санадан тыс жағдайларды немесе қасиеттерді ұстап тұратын нәрсе болса, онда субстанцияның болуы мүмкін емес. "Философтар материя немесе денелік субстанция деп атаған нәрседен басқа, біз өмірге құқығы жоқ деп есептейміз". Біздің барлық тәжірибеміз – біз сезімдерімізбен тікелей сезінетін нәрселер (идеялар) туралы. Осы нәрселер немесе идеялар оларды қабылдайтын санада ғана бар. "Мен көріп, естіп, сезінетін нәрсе бар, яғни мен оны сезінемін, мен өзімнің болуымнан күмәнданбаймын".

2-ші қарсылық

Қарсылық: Мысалы, нағыз от пен оттың идеясы арасында зор айырмашылық бар. Егер сіз көріп отырғаныңыз оттың идеясы ғана деген күдікке ішінсеңіз, қолыңызды оған салыңыз. Жауап: Нағыз от және оның тудыратын нағыз азабы – екеуі де идеялар. Олар тек оларды қабылдайтын сана арқылы ғана танылады.

3-ші қарсылық

Қарсылық: Біз өзімізден алыста орналасқан және сол себепті санада жоқ нәрселерді "көреміз". Жауап: Түстегі алыс заттар шындығында санада болады. Сонымен қатар, оянғанда біз қашықтықты тікелей сезбейміз. Біз қашықтықты көру және ұстау сияқты сезімдердің жиынтығы арқылы анықтаймыз. Алыстағы ойлар – бұл біз денемізді жылдырсақ, ұстау арқылы сезіне алатын ойлар.

4-ші қарсылық

Қарсылық: Берклидің принциптерінен түсінілгендей, заттар әр сәтте жойылып, қайта жаратылады. Ешкім оларды қабылдамағанда, заттар жоққа шығады. Бір қабылдаушы көзін ашқанда, заттар қайтадан жаратылады. Жауап: Беркли оқырманнан идеяның қабылдануынан өзгеше, нақты түрде болуымен қандай мағынаны білдіретінін ойлануын сұрайды. Кеңейтім – бұл субъектінің, яғни оның ішінде бар ақылдың қасиеті. Жауап: Ұзындық және пішін ақылда болады, себебі олар ақылмен қабылданатын идеялар. Олар ақылдың қасиеттері ретінде емес, ақылдың өзінде болады. Қызыл түс ақылдағы идея болуы мүмкін, бірақ бұл ақылдың қызыл екенін білдірмейді.

6-шы қарсылық

Қарсылық: "[А] көптеген нәрсе материя мен қозғалыс арқылы түсіндірілді." Табиғи ғылым ("Табиғи философия" мәтінінде) материя мен механикалық қозғалыстың бар екенін қабылдап, үлкен прогресс жасады. Жауап: Ғалымдар ("нәрселерді түсіндіруге тырысатындар", "ғалым" термині XIX ғасырда У. Уивеллмен енгізілген) материя мен қозғалыстың бар екенін және олардың бақылаушының санасына әсер ететінін қабылдауға міндетті емес. Ғалымдардың міндеті – бізге белгілі бір идеялардың белгілі бір жағдайларда неге әсер ететінін түсіндіру.

7-ші қарсылық

Қарсылық: Барлық нәрсені табиғи себептердің орнына рухтарға жатқызу абсурдты. Жауап: Күнделікті тілмен айтқанда, біз табиғи себептер туралы сөйлей аламыз. Біз мұны қарым-қатынас үшін жасаймыз. Бірақ шындығында, біз тек қана сезімтал адамның санасындағы идеялар туралы айтып отырғанымызды білуіміз керек. Біз "білімділермен ойланып, қарапайым халықпен сөйлеуіміз керек".

8-ші қарсылық

Қарсылық: Адамдардың барлығы сыртқы нәрселердің және материяның бар екендігіне келіседі. Олардың бәрі қателе ме? Жауап: Көпшіліктің келісімі бір мәлімдеменің ақиқаты екендігін кепілдемейді. Көптеген адамдар көптеген жалған ойларға сенеді. Сонымен қатар, адамдар материя өз сезімдерінің себебі сияқты әрекет ете алады. Бірақ, олар "материя бар" деген сөздердің мағынасын толық түсіне алмайды.

9-шы қарсылық

Қарсылық: Онда неге бәрі материя мен сыртқы әлем бар деп ойлайды? Жауап: Адамдар кейбір ойлар өз қалаулары мен тілектеріне қарамастан саналарына келетінін байқайды. Содан кейін олар бұл ойлар немесе қабылданатын заттар санадан тыс жерде бар деп қорытындылайды. Бірақ бұл үкім қарама-қайшылыққа толы. Ойлар тек санада ғана бар екенін білетін кейбір философтар идеяларға ұқсас сыртқы заттардың бар екенін жобалайды. Олар сыртқы заттар ішкі, саналық ойларды тудырады деп санайды. Философтардың Құдайды ("Жоғары Рухты") біздің сезімдеріміздің жалғыз мүмкін себебі ретінде қарастырмауының басты себебі – "Оның іс-әрекеттері тұрақты және біркелкі" болуы. Нәрселердің реті мен байланысы – "жаратушының ең зор даналығы, күші және мейірімділігінің" белгісі.

10-шы қарсылық

Қарсылық: Берклидің принциптері ғылым мен математикаға үйлеспейді. Жердің қозғалысы рас деп есептеледі. Бірақ Берклиге сәйкес, қозғалыс – тек идея ғана, оны қабылдамаса, ол жоқ болады. Жауап: Жердің қозғалатыны туралы сұрақ көбінесе Жер мен Күн арақатынасын қабылдау мүмкіндігі болғанда, Жердің қозғалысын байқай аламыз ба деген сұраққа келтіреді. Өткенде идеялар санамызға қалай келгенін білу арқасында, болашақта идеялар қалай пайда болатыны туралы негізді болжамдар жасауға болады. Егер біз осы идея белгілері қолданылатын тілді түсінсек, онда идеялардың байланысын қалай құруға болатынын түсінеміз.

12-ші қарсылық

Қарсылық: Материя, мүмкін, инертті, ойсыз зат ретінде немесе идеялардың туындау себебі болуы мүмкін. Жауап: Егер материя пішін, қозғалыс және түс сияқты қасиеттердің белгісіз негізі болса, онда ол бізге қатысы жоқ. Мұндай қасиеттер – қабылдайтын санадағы сезімдер немесе идеялар.

13-ші қарсылық

Қарсылық: Киелі кітаптар таулар, қалалар және адам денелері сияқты нақты нәрселер туралы айтады. Сондай-ақ, Қанадағы той сияқты кереметтерді де сипаттайды, онда нәрселер басқа нәрселерге айналады. Бұл тек сыртқы көрініс пе, әлде ой ғана ма? Жауап: Нақты нәрселер – күшті, айқын, жарқын идеялар. Қиял жемісі болған нәрселер – әлсіз, бұлыңғыр, сәулесі кеткен идеялар. Адамдар көріп, иіскеп, дәм татып сезінетін нәрселер – нақты нәрселер.

Біз тек идеялар мен рухтарды ғана біле аламыз .

Адам білімін табиғаты бойынша екі бөлікке тоқтатуға болады: идеялар мен рухани күштер.

Идеялар немесе ойланбайтын нәрселер

Сезім мүшелері арқылы қабылданатын нәрселер немесе нақты заттар екі түрлі жолмен бар деп ойлау – қателік: санада және санадан тыс (санадан бөлек). Скептицизмге себеп – қабылданатын заттардың, қабылдалмаған заттармен бірдей екенін біле алмауымыз. Сезім арқылы түйсіктермен алынған идеялар – нақты, бар нәрселер. Олар сезінуші санасыз болуға жарамайды. Олар санадан тыс ешбір нәрсеге ұқсамайды. Себебі, сезімнің немесе идеяның болуы – оны қабылдауда, ал идея, идея емес нәрсеге ұқсамайды. Егер нәрселер мен қабылдамасам пайда болып, сақталып тұрса, онда оны басқа сана қабылдап отыр. Скептиктер, фаталистер, бейілділер және атеистер материяның қабылданалмайтын күйде бар екеніне сенеді. Қателіктердің тағы бір себебі – абстрактілі идеялар туралы ойлауға тырысу. Нақты идеялар шынайы деп танылады. Идеялардан барлық ерекшеліктерді алып тастау арқылы құрылатын абстракциялар қателіктерге және қиындықтарға әкеледі. Скептиктер біз ешқашан нәрсенің нағыз табиғатын біле алмаймыз дейді. Олардың пікірінше, санамыздағы идеяларды сыртқы, материалдық әлеммен салыстыруға болмайды. Біз кез келген заттың нағыз мәнін (ішкі қасиеттері мен құрамын) білмейміз. Олар заттың қасиеттерінің себебі – оның белгісіз мәні, құпия қасиеттері немесе механикалық себептер дейді. Бірақ, қозғалыс, түс, дыбыс, пішін, мөлшер және т.б. – идеялар, ал бір идея немесе сапа екіншісіне себеп бола алмайды. Скептиктердің қателігі – идеяны тек рух ғана тудыруы мүмкін. Денелердің бір-біріне қарай тартылуын түсіндіру үшін механикалық тартылыс принципі қолданылады. Бірақ тартылыс – байқалатын қозғалыстың себебін көрсетпейтін, әсерді сипаттау үшін қолданылатын жалпы атау ғана. Барлық тиімді себептер – сананың немесе рухтың еркімен (ойлайтын, қалайтын және сезінетін сана немесе рух) пайда болады. Гравитация (өзара тартылыс) жалпыға ортақ деп айтылады. Алайда, гравитацияның ғаламның барлық жерінде қажетті немесе маңызды екенін білмейміз. Гравитация тек ғаламды басқаратын сананың немесе рухтың еркіне байланысты. Осы тұжырымдардан төрт қорытынды шығады: 1) сана немесе рух – табиғаттағы тиімді себеп; 2) біз нәрселердің соңғы себептерін немесе мақсаттарын зерттеуіміз керек; 3) пайдалы жалпы қорытындыларға жету үшін табиғат тарихын зерттеуіміз және байқаулар мен тәжірибелер жүргізуіміз керек; 4) біз табиғаттың жалпы заңдарын табу үшін, басқа құбылыстарды болжау үшін, көріп отырған құбылыстарды байқауымыз керек. Бұл төрт қорытынды – Құдайдың даналығы, мейірімділігі мен қайырымдылығына негізделген. Ньютон уақыт, кеңістік және қозғалысты абсолютті/салыстырмалы, нағыз/көрінетін, математикалық/күнделікті деп бөлуге болатынын айтты. Осылайша ол, уақыт, кеңістік және қозғалыс әдетте сезімтал нәрселермен байланысты деп есептеді. Бірақ, олардың ішкі табиғаты көрерменнің санасынан тыс және сезімтал нәрселермен ешқандай байланысы жоқ екенін де болжады. Ол салыстырмалы немесе көрінетін уақыттан, кеңістік пен қозғалыстан ерекшеленетін абсолютті уақыт, кеңістік пен қозғалысты сипаттады. Беркли оған келіспеді. Оның пікірінше, барлық қозғалыс салыстырмалы, себебі Берклидің қозғалыс туралы идеясы міндетті түрде қатынасты қамтиды. Таза кеңістік – мен қолым мен аяғымды ешқандай кедергісіз қозғалта алатынымды білдіреді. Басқа денелер көбірек қарсылық көрсеткенде кеңістік тазалығы төмендейді. Сондықтан кеңістік – дене мен қозғалысқа байланысты идея. Математиктердің қателері: 1) жалпы абстрактілі идеяларға сүйенуі және 2) көрерменнің санасында идея бола тұра, объект өздігінен бар екендігіне сенуі. Арифметикада сандарға қатысты абстрактілі шындықтар мен теоремалар деп саналатын нәрселер шын мәнінде санауға болатын нақты нәрселермен байланысты. Геометрияда шатасудың себебі – шекті кеңеюдің шексіз бөлінуі мүмкін немесе шексіз бөліктерді қамтиды деген болжам. Біздің ойымыздың объектісі болатын әрбір нақты шекті сызық, бет немесе дене – тек санада ғана бар идея, сондықтан оның әрбір бөлігін қабылдау керек. Мен байқаған кез келген сызық, бет немесе дене – менің ойымдағы идея. Мен өз ойымды шексіз көп басқа идеяларға бөлей алмаймын.

Рухтар немесе ойланатын заттар

Рух немесе ақыл – ойлайтын, қалаған немесе сезінетін нәрсе. Біз рухымыз бен ақылымыздың мәнісін білмейміз деп есептеледі, себебі біз оны түсіне алмаймыз. Бірақ 27-тарауда идеялар рухтарда немесе ақылдарда бар екені дәлелденді. Бір идеяны ұстап тұратын рухтың немесе ақылдың өзі де идея болуы керек деп күту абсурд. 27-тарауда жанның бөлінбейтін екені көрсетілді. Сондықтан ол табиғатынан мәңгілік. Мен өзімнен басқа да рухтар мен ақылдар бар екенін білемін, себебі олардың тудыратын идеяларын қабылдаймын. Табиғаттың реті мен үйлесімділігін байқағанда, оның себебі – шексіз дана рух немесе ақыл иесі Құдай екенін білемін. Біз Құдайды көре алмаймыз, өйткені Ол рух, идея емес. Біз Оны адамды көретіндей көреміз, бірақ шындығында адамның тудыратын түс, мөлшер, қозғалыс сияқты идеяларды ғана көреміз. Августиннің «Теодициясы» еңбегіне сүйене отырып, Беркли табиғаттағы су тасқыны, құрғақшылық, кемістік туу сияқты кемшіліктердің толыққанды қажет екенін айтады. Олар Құдайдың тікелей ықпалының нәтижесі емес. Олар – Құдайдың тірі жандарға өмір сүру үшін табиғатта орнатқан қарапайым, жалпы, үйлесімді ережелер жүйесінің нәтижесі. Мұндай табиғи кемшіліктер пайдалы, себебі олар жағымды әртүрлілік құрады және олардың қарама-қайшылығы арқылы табиғаттың қалған бөлігінің сұлулығын күшейтеді. Әлемдегі қайғы-қасірет біздің әл-ауқатымыз үшін қажет. Жоғарырақ, кеңірек перспективадан қарағанда, жекелеген жамандықтар әдемі, реттелген тұтас жүйенің бір бөлігі ретінде түсінілгенде жақсы екені белгілі болады.

Негізгі мақсаты

Беркли өзінің бұл кітабын жазудағы ең басты мақсаты "Құдайды және біздің міндеттемемізді ойластыру" (Берклидің назарына салып айтқаны) екенін айтты. Егер Құдайдың бар екеніне нақты көз жеткізсек, онда біздің жүрегіміз қорқыныш пен қасиетті сақтыққа толады. Беркли әлемнің, ешкім қарамайтын кезде де, Құдайдың санасымен қабылданатын идеялардан тұратынын мәлімдеді. Егер Раббымыздың көзі барлық жерде екенін, жамандық пен жақсылықты көріп, біздің ең құпия ойларымызды білетінін санамызға сіңірсек, Оған толық тәуелді екенімізді түсінеміз. Осылайша, жақсылық жасауға және жамандықтан қашуға ынталанамыз.