Кіріспе

По өзенінің саласы. Тичино өзені (/t//ᵻ/'/tʃ//iː//n//oʊ/ titchEEnoh, tiˈtʃiːno; француз тілінде Tessin; латын тілінде Ticīnus) – По өзенінің ең маңызды, жыл бойы құрғамайтын сол жақ саласы. Өзеннің жоғарғы ағысынан өтетін Швейцария кантоны осы өзеннің атымен аталады. Тичино – Готтард аймағынан бастау алатын Rhône, Reuss және Rhine өзендерімен қатарғы төрт ірі өзеннің бірі. Өзен Швейцариядағы Валь-Бедретто алқабында, Вале және Тичино кантондары арасындағы шекарада, Нюфенен өткелінің төменгі жағынан бастау алады. Альпі тауларының мұздықтарымен толығады, содан кейін Италия шекарасын кесіп өтетін Маджоре көлі арқылы ағып өтеді. Тичино өзені Павиядан бірнеше шақырым төмен (Тичино бойымен) По өзеніне құяды. Оның ұзындығы шамамен … шақырымды құрайды.

Атауы

Атауы протоиндоеуропа тіліндегі *tekʷ ino s, (*tekʷ – "жүгіру, ағу") сөзінен шыққан, "жүгірген адам" деген мағынаны білдірген болуы мүмкін.

Курс

Тичино өзені Жоғарғы Валь-Бедреттодағы Нуфенен өтегінің шығыс беткейінен бастау алатын көптеген шағын өзендердің қосылуынан пайда болады. Бұл жерден өзен солтүстік-шығысқа қарай Валь-Бедретто арқылы Айролоға дейін ағады, онда Сент-Готтард өтегінің оңтүстік бөлігі, сондай-ақ Сент-Готтард теміржол және Готтард автомобиль туннельдерінің оңтүстік порталдары орналасқан. Содан кейін ол баяу солтүстік-шығысқа бұрылып, Левентина аңғарына кіреді. Левентинада Тичино екі тар шатқалымен (Голо ди Монте Пиоттино және Биаскина) бөлінген үш деңгейлі жер бедерінен өтеді және ақырында Бодио маңындағы аңғар төңірегіне шамамен 320 метр (1050 фут) биіктікте жетеді. Біраз уақыттан кейін, Биаскада (286 метр, 938 фут) өзенге алғашқы ірі саласы – Бренно қосылады, ол Лукомагно өтегінен Валле ди Бленио арқылы ағып келеді. Тичино кантон астанасы Беллинзонаның батысынан өтетін кезде, өзен екінші ірі сол саласы – Моэсамен бірігеді, ол Сан-Бернардино өтегінің төменгі жағынан басталып, Валле Мезольчина арқылы ағады. Валле Мезольчина (және Валь Каланка) географиялық және мәдени тұрғыдан Тичиноға жатады, бірақ саяси тұрғыдан Гризон кантонының құрамына кіреді. Биаска мен Беллинзона арасындағы өзен аңғарының бұл бөлігі Ривьера деп аталады. Беллинзонадан кейін өзенге тоған салынады. Содан кейін Тичино батысқа қарай бұрылып, толығымен тегіс Пиано ди Магадино арқылы ағады – бұл маңызды егістік және табиғи қорық аймағы, өзен миллиондаған жылдар бойы өзінің шөгінділері арқылы қалыптастырған, Швейцарияның ең төменгі нүктесінде Маджоре көліне құяды. Көлге төрт ірі саласы қосылады. Верзаска және Маггия Швейцариядағы Тенеро және Локарно/Асконада көлге құяды. Треса Лугано көлінен ағып, Луинодан Маджоре көліне құяды. Точе Маджоре көлінің солтүстік-батысындағы көптеген аңғарлардан ағып, Фериоло маңында көлге қосылады. Ол Тичино өзенінің орташа су шығынынан асып түседі және Тичино өзені жүйесінің су жиналатын аймағындағы ең биік нүкте – Монте-Роза массивіндегі Гренцгипфель (4617 метр, 15148 фут) орналасқан. Сесто Календеде өзен енді Fiume Ticino деп аталады, Маджоре көлінен шығып, оңтүстікке қарай бұрылып, шығысында Милано Малпенса әуежайын аралап өтеді. Содан кейін өзен баяу солтүстік-шығысқа бұрылып, Миланоны шамамен 1,5 шақырым қашықтықта айналып өтеді. Миланның оңтүстігінде По өзенімен бірігетін алдында, ол солтүстік жағалауындағы Павия қаласынан өтеді.

Тарих

Аңызға айналған Галл көшбасшысы Белловез б.з.д. 600 жыл шамасында осы жерде этрусктерді жеңген деген әңгіме бар. Тичино өзенінде екінші Пуникалық соғыстың алғашқы шайқасы – Тицин шайқасы болды. Бұл шайқас 218 жылдың қараша айында Ханибалдың Карфаген әскерлері мен Публий Корнелий Сципион басқаратын римдіктер арасында өтті. Орта ғасырларда Павия (Ломбардтар патшалығының және кейін Италия патшалығының бірінші астанасы) Тичино өзенінің суларының арқасында Венеция мен По аңғары арасындағы байланыс және сауданың маңызды торабы болды. Сонымен қатар, Павияда 19 ғасырға дейін Тичино өзенін Маджоре көлінен Поға дейін кесіп өткен жалғыз кірпіштен салынған көпір (Понте Коперто) болды. Виконтилер XIV ғасырдың басында Вигеванода ағаш көпір салды, бірақ 1315 жылы Павия флоты оны өртеп жіберді. Лучино Виконти оны қайта салдырды, бірақ 1356 жылы Павия оны қайта қиратты және одан кейін қайта салынбады. Тичино өзені көптеген ортағасырлық және жаңа заманның кезеңдерінде Милан герцогтігінің құрамында болды, бірақ оның 1500 жылы Беллинзонаға дейінгі және 1513 жылы Маджоре көлінің жағалауына дейінгі жоғарғы бөлігі Италия соғыстарындағы швейцариялық науқандардың нәтижесінде Ескі Швейцария конфедерациясына қарасты.

Валь Бедрето

Val Bedretto, Bedretto ауылының атын алған тар альпілік аңғар, Нюфенен асуында (, Нюфенен асуы), Пиццо Галлина (солтүстік, ) мен Нюфененсток (оңтүстік, ) арасында орналасқан. Аңғарға көтерілетін жол, тоғыз серпіліс басталатын асуға дейін, көбінесе түзу болып созылады. Тичино өзені Нюфененстоктың солтүстігінен де, оңтүстігінен де басталады: кішкентай тау көлі Нюфененстоктан оңтүстікке қарай, ал Пикколо Корно Грис солтүстігінде, Пассо-дель-Корноның төменгі жағында, сол аттас қысқа аңғарда орналасқан. 20-ғасырдың басына дейін Валаизинн Грис мұздығы Корно асуы арқылы Валь Корноға ағып жатқан. Екі бастау орны, шығыс асу жолының серпілістері шамамен биіктігінде айналып өте бастаған жерде бірігеді. Нюфененсток арқылы және асулар арқылы Вале мен Тичино кантондары арасындағы шекара өтеді. 1964 жылы салынған асфальтталған жол Пассо-делла-Новенадан өтеді, кейін батыс жағында шамамен он серпіліспен биіктікке төмендейді, содан кейін солтүстік-шығыс бағытта Эгененталь арқылы өтіп, ақырында Рона өзенінің ең жоғарғы бөлігінің аңғарының жоғарғы жартысы – Обергомсқа жетеді. Вале аңғарының төменгі бөлігінде француз тілінде сөйлейді, ал жоғарғы бөлігінде ерекше Жоғары Герман диалектісі – Валлизер неміс тілінде сөйлейді, Тичино халқы итальян тілінде сөйлейді. Содан кейін Тичино тау өзеніне айналып, аңғардан тікелей төмен ағып, All'Acqua немесе All'Acqua Ospizio ауылына жетіп, ол бұрынғы замандардың жол аяғында орналасқан саяхатшыларға арналған хоспис есімді. Қазіргі уақытта ол шаңғы тебу және жаяу жүруге арналған база болып табылады. Одан әрі шығысқа қарай Ронко, содан кейін Бедретто және Вилла Бедретто сияқты шағын ауылдар көрінеді. Бедреттоның төменгі жағында Вал Тортадан келген оң жақ саласы – Ри ди Кристаллина, "Кристаллина ағысы", Оссаскода Тичиноға қосылады, ал аңғардың төменгі жағында Фонтана Вал Бедреттодағы ең төменгі ауыл болып табылады. Бұл аймақ жаяу жүру жолдарымен және тау шатырларымен толыққанды. Аймақта қар көшкіні жиі болады, ал қар қыркүйек айына дейін жерде қалуы мүмкін.

Басқа

Швейцарияда: Беллинзона, Локарно (Маджоре көлінде). Италияда: Стреса (Маджоре көлінде), Вигевано, Павия.