Кіріспе

Қазіргі Норриджвок қаласы – бұрынғы жергілікті ауылдың және Америка Құрама Штаттары мен Канаданың шығыс Алгонкин тайпасы болған Абенаки ("Таңның халқы") тайпасының атауы. Жаңа Франциядағы француздер бұл ауылды Кенебек деп атаған. Бұл тайпа Мейн штатының ішкі аймағын мекендеген. Колониялық кезеңде бұл аймақ британдық және француз отарлаушылары арасында даулы жер болып саналды және Кенебек өзенінің батыс жағалауындағы Акадияның батыс шекарасымен орналасқан. Археологиялық зерттеулер Норриджвок елді мекенімен байланысты бірнеше орны анықтады. Соңғысы, француз иезуит миссионері Себастьян Раллдың миссиясы орналасқан жер, бүгінде Олд Пойнт деп аталады және Мэдисон қаласында орналасқан. Тағы бірнеше орны жақын маңдағы Старкс және қазіргі Норриджвок қаласында табылды. Осы үш тарихи және археологиялық маңызы бар аймақ Норриджвок археологиялық ауданы ретінде, Ұлттық тарихи ескерткіштер ауданы болып белгіленді.

Норриджвок ауылы

Норриджвок – Нанранцуак сөзінің өзгеруі, яғни «тоздықтар арасындағы тыныш судың халқы». Олардың басты ауылы, сондай-ақ Норриджвок деп аталатын, Кеннебек өзенінің кең иіліміндегі жазықта, оның Сэнди өзенімен қосылатын жеріне қарама-қарсы орналасқан. 1716 жылы зерттеуші Джозеф Хит жазған мәліметтерге сәйкес, ауыл 3 метрлік қоршаумен қоршалған төртбұрышты бекініс ретінде сипатталған. Бекініс қабырғалары әлемнің төрт бағытына қараған. Екі көше қақпаларды байланыстырып, ортасында үлкен айқышпен белгіленген ашық алаң құрады. Қоршалған 26 шатыр «ағылшын үлгісімен» салынған, мүмкін, ағаштан. Каноэлар өзен жағасында тоқтатылған, ал ескектер шатырларда сақталған. Жақын жерде кең егістіктерге жүгері, бидай, бұршақ, тығышқабақ және қабақ егілген. Жылына екі рет, жаз және қыс айларында, тайпа бірнеше ай теңіз жағалауында балық, иіркөйлек, моллюскалар, теңіз құстары аулаумен шұғылданған. Франция Кеннебек өзеніне құқығын талап етті, себебі ол Квебекке шабуыл жасауға мүмкіндік беретін жол болатын (1775 жылы Бенедикт Арнольд көрсеткендей). Ағылшын отаршылары Сент-Джордж өзеніне иелік құқығын талап етті, өйткені олар меншік құжаттарына ие болған, тіпті оларға қол қойған сачемдер көбінесе олар тек жерді аң аулау, балық аулау немесе қауіпсіз өту үшін пайдалануға рұқсат берді деп ойлаған. Француздар сачемдердің жерді сатуға құқығы жоқ екенін мәлімдеді, өйткені Абенаки жері бүкіл тайпаға тиесілі болған. Франция мен Англия бейбіт кезеңде болғандықтан, Жаңа Франция даулы аймақтағы елді мекендерге (әсіресе олардың алаңдатарлық блокпосттарына) қарсы ашық әрекет жасай алмады. Оның орнына француз үкіметі ағылшын отаршыларының кеңеюіне кедергі келтіру үшін француз иезуит миссионерлерінің жетекшілігімен үндістерді жасырын түрде жұмысқа алды. Шіркеу мен патшаға бірдей адал миссионерлер Пенобскот, Сент-Крой және Сент-Джон өзендеріндегі Абенаки тайпаларының арасында болды. Дегенмен, Норриджвок ауылы Квебектің басты алғы шебі саналды. 1694 жылы әйгілі Себастьен Раль (немесе Раль) Мэндегі алғашқы мектеп – иезуит миссиясын құру үшін Норриджвокке келді. Ол 1698 жылы ағаш қабығынан шіркеу салдырды, ал дәрігерлердің қарсылығына қарамастан, Раль тұрғындарының көпшілігін католик дініне ауыстырды. Шіркеу 1705 жылы өртенді, бірақ 1720 жылы жаңа шіркеу салынды. Оның ұзындығы 18 метр, ені 8 метр, ал төбесі 5 метр биіктікте болды. Абенакидің 40 жас жігіті сосак пен сурпак киіп, шіркеу қызметкерлері ретінде жұмыс істеді. Джон Гоффке 1722 жылы жазылған хатта Джонсон Хармон мен Джозеф Хит шіркеуді былай сипаттады: «Үндістерге ұнайтын көптеген суреттер мен ойыншықтармен әсем безендірілген үлкен әдемі ағаш ғимарат». Абенаки тілін еркін меңгерген Раль отец үндістердің ісіне толыққанды енді. Оның «олардың санасына таңғаларлық ықпалы» оның протестант ағылшын отаршылдарына қарсы наразылық тудырады деген күдік туғызды, оларды ол дінсіз деп есептеген.

Остер өзеніндегі шабуыл

Король Уильям соғысы кезінде 1694 жылдың 18 шілдесінде француз әскері Клод Себастьен де Вилье Норриджвоктан 250-ге жуық Абенакилермен, олардың сагам (бас қолбасшысы) Бомазеен (немесе Бомозеен) басшылығымен, Нью-Гэмпшир штатындағы Дарем ағылшын колониялық поселеніне шабуыл жасады, бұл "Ойстер Ривер қырғыны" деп танылды. Француздар мен Абенакилер 45 ағылшын қоныс аударушысын өлтіріп, тағы 49 адамды тұтқынға алды, поселенің жартысын, соның ішінде бес гарнизонды өртеп жіберді. Олар егістіктерді жойды және барлық малды өлтірді, нәтижесінде аман қалғандар ашаршылық пен жоқ-жұмысқа ұшырады.

Анн патшайымның соғысы

Королева Анна соғысы басталғанда, Жаңа Франция мен Жаңа Англияның Жаңа Англия мен Акадия арасындағы шекара үшін қайтадан соғысқан кезінде, Массачусетс губернаторы Джозеф Дадли 1703 жылы тайпа өкілдерімен конференция ұйымдастырып, оларға бейтарап болуды ұсынды. Алайда, керісінше, тамыз айында Норриджвок тайпасы Александр Ленеуф де Бобасиннің басқаруымен француз және үндістердің үлкен күштеріне қосылып, Солтүстік-шығыс жағалау науқанында Уэллс қаласына шабуыл жасады. Әке Ральді ағылшын отаршылдарына қарсы тайпаны қоздырды деген күдік болды, себебі олардың қоныстары мен бекіністері Абенаки жеріне (сонымен қатар Квебекке тым жақын) еніп, сондай-ақ олар протестант болғандықтан, дінсіздер саналды. Губернатор Дадли оның басына сыйлық белгіледі. 1705 жылдың қысында полковник Уинтроп Хилтон басқаратын 275 ағылшын отаршыл әскері Ральді тұтқынға алып, ауылды тонау үшін жіберілді. Алдын ала ескертілген дін қызметкері құжаттарымен бірге орманға қашып кетті, бірақ әскерлер ауыл мен шіркеуді өртеп жіберді.

Құдықтарға шабуыл (1703)

Солтүстік-шығыс жағалау науқанының (1703) аясында 500 үнділік, оның ішінде Норриджвоктан келгендері және бірнеше француз, Александр Ленеуф де Бобасиннің басшылығымен 1703 жылдың 10 және 11 тамызында Уэллс қаласына шабуыл жасады.

Норриджвокка шабуыл (1705)

Жаза ретінде, Әке Ральге сыйлық тағайындалды. 1705 жылдың қысында ауылды қоныссыз деп тапты, себебі оның тұрғындары, Ральдің өзі де, алдағы шабуыл туралы ескертілген еді. Полковник Уинтроп Хилтон өзінің 275 ағылшын отаршыл милициясына ауылды және шіркеуді өртеп жіберуге бұйрық берді. Бірақ, 1713 жылғы Утрехт және Портсмут шарттары Франция мен Англия арасында бейбітшілікті қайта орнатты. Шарт талаптары бойынша француздар Акадияны ағылшыздарға беруге міндетті болды. Акадияның шекарасы даулы болып қалды. Екі ел келіспеді, нәтижесінде Квебек пен Массачусетс шығанағы провинциясы арасындағы империялық шекаралар 1763 жылғы Париж шартына дейін түсініксіз және даулы болып келді. 1713 жылы Норриджвоктар Портсмут шартында ағылшыздармен бейбітшілікке келді және өз жерлерінде ағылшын қоныс салушылары жүргізетін сауда посттарының ыңғайлылығын қабылдады (бірақ олардың қоныс салушылардың оларды алдауға бейімділігіне қарсылық білдірді). Амал не, сусар мен басқа да терілерді бір-екі күндік сапардан кейін арзан тауарларға айырбастауға болады, ал Кенебек өзені арқылы Квебекке сапар жасау, оның тасылдары мен көліктік жерлерімен бірге, 15 күннен астам уақыт алды.

Раль атаның соғысы

Бірақ ағылшын отаршылдарына деген олардың қабылдауы Раль тайпаны сауда орындарынан кейін бой көтерген үйлер мен бекіністерге қарсы қозғағанда азайды. Ол абенакилерге өз жерлерін балалары үшін сақтап қалу керектігін үйретті. 1721 жылдың 28 шілдесінде 90 каноэдегі 250 абенаки Джорджтаунға губернатор Сэмюэл Шутке жолданған хатты жеткізді, онда ағылшын отаршылдары абенаки жерлерін тастап кетуі талап етілді. Әйтпесе, олар өлтіріліп, олардың елді мекендері қиратылатын болар еді.

Норриджвокка шабуыл (1722)

Жауап ретінде Норриджвокқа 1722 жылдың қаңтарында полковник Томас Вестбрук басқаратын 300 ағылшын отаршыл әскері шабуыл жасады. Олар елді мекенді көбінесе тастап кеткендей көрді, қақпалар кең жанып тұрды. Тайпа ауға кетіпті. Әскерлер Ралені іздеді, бірақ оның қағаздарын ғана тапты, соның ішінде Жаңа Францияның генерал-губернаторы Водреуілдің Абенаки шабуылдары үшін ағылшын отаршыл елді мекендеріне оқ-дәрі ұсынып жазған хаттары болды. Тайпа Кеннебек өзені бойындағы елді мекендерге шабуыл жасап, бұл шабуылға жауап ретінде 1722 жылдың 13 маусымында Брансуик қаласын өртеп жіберді. Кейбір шабуылдарда Раль де қатысты, ол қоршаудағы үйлер мен бекіністерден кейде көзге көрінетін. 1722 жылдың 25 шілдесінде Массачусетс губернаторы Сэмюэл Шут шығыс үндістеріне соғыс жариялады.

Норриджвок шайқасы (1724)

Әке Раль соғысы кезінде 1724 жылғы 23 тамызда шамамен сағат 15:00-де (жаңа стиль бойынша) ағылшын отаршыл әскерлері Норриджвокке соңғы рет шабуыл жасады. 208 сарбаздық күш Ричмонд фортынан (қазіргі Ричмонд) шығып, бөлінді, капитан Джеремая Мултонның басшылығымен үш мохок және барлығы шамамен 80 сарбаз қалды. Оның әскері сол кезде қамалдары бұзылған ауылға үнсіз жақындады. Шатырдан шыққан үнділік ойсырап, соғыс айғайын салып, мылтығын алу үшін үйге қайта кірді. Норриджвок әйелдері мен балалары үйлерден өзенге жүзуге немесе суды кешіп өтуге, ал содан кейін орманға қаша бастады. Дүрлік-көтерілісте шамамен 60 батыр қаруларын кездейсоқ атып, көп зиян келтірмеді. Осы кезде, жаудың бірінші оғы аяқталғанға дейін атуға тыйым салынған әскерлер нысанаға алып, қатты соққы берді. Жауынгерлер тағы да атып, өзен арқылы қашып, 26 адамды өлтіріп, 14 адамды жаралады. Бомазен (немесе Бомазен) басшысы, Себастьен де Вильеумен бірге 250 Абенакиді 1694 жылғы 18 шілдеде Ойстер Ривердегі қырғынға Дурам, Нью-Гэмпширге алып барған, Кеннебек өзенін кешіп өту кезінде атылып, кейін Бомазен Рип деп аталған жерде қаза тапты. Ескі басшы Могг Мохактардың біреуін атып өлтірді, ал оның інісі оған жауап ретінде оқ атып өлтірді. Сонымен қатар, басқа бір үйден Әке Раль әскерлерге оқ атып шабуыл жасады. Бас тартқан ол, қаруын қайта толтырып жатқанда басына оқ тиді. Бостон қаласында өлгендердің бас терілері сыйлықтар үшін жиналды. Әскерлер Таконик Фолсқа қайтар алдында оқ-дәрілерді, сондай-ақ бірнеше қару, жамылғылар мен қазанды тонады. Мохактардың бірі, Христиан есімді батыр, ауыл мен шіркеуді өртеп, содан кейін әскерге қосылды. Норриджвокта аман қалған 150 адам келесі күні қайтып келіп, өлгендерді жерледі. Кейін көптеген адамдар осы аймақты тастап, "ауыр жағдайда" Квебекке, Сен-Франсуа және Беканкурға көшіп кетті. Бірақ бірнеше жылдан кейін аман қалғандардың көпшілігі Квебектегі паналарынан Жоғарғы Кеннебекке оралды, ал иезуит миссионері Жак де Сиренне олардың рухани қамқорлығына тағайындалды.

Мұра

Норриджвок ауылы Джон Гринлиф Уиттиердің 1836 жылғы «Могг Мегон» поэмасының оқиғасы болған жер. Олд-Пойнт аймағындағы археологиялық зерттеулер «Норриджвок» аталымымен тарихи байланысы бар үш жекелеген аймақты анықтады. Олд-Пойнттағы басты орын ұзақ жылдар бойы жақсы құжатталған және 1973 жылы Ұлттық тарихи орындар тізіліміне «Олд-Пойнт және Себастьян Раль ескерткіші» деп енгізілді, бұл орынның өзін ғана емес, сонымен қатар 1833 жылы осы жерге қойылған естелік табелді де мойындады. Трейси фермасы деп аталатын екінші орын, Сэнд және Кеннебек өзендерінің қосылған жерінен солтүстікке қарай, Кеннебек өзенінің батыс жағында, Старкста орналасқан. Бұл орын алғаш рет 1983 жылы кәсіби түрде қазылып, Норриджвокқа қатысты ең ертедегі тарихи сипаттамаларға сәйкес келетін заттар табылды. 1990 жылы жүргізілген кең ауқымды қазба жұмыстары кезінде Кейінгі орманы және ерте байланыс кезеңдерінен 15 000 артефакт жиналды және кем дегенде бір ұзын үйдің орны анықталды. Тағы бір орын, екі өзеннің Старкстағы қосылған жеріне жақын орналасқан, Кейінгі орманы кезеңінде адамдар тұрғандығының дәлелдерін көрсетті. Бұл орында қайталап су тасқыны болған, бұл тұрғын үйлер кейіннен Трейси фермасы мен Олд-Пойнттың жоғарырақ жерлеріне көшірілгенін көрсетеді. Бұл үш орын 1993 жылы Ұлттық тарихи ескерткіштер ауданы деп белгіленіп, Ұлттық тарихи орындар тізіліміне қосылды.