Кіріспе
Дипилидиум канинум, сонымен қатар блоха таспа құрты, қос тесікті таспа құрты немесе қияр тәрізді таспа құрты (оның қияр тұқымы сияқты проглотидтерінің пішіні, бірақ олар күріш немесе кендір дәндеріне де ұқсас) – циклофиллидті цестода, ол блохалармен және иттердің қырылдақ биттерімен зарарланған организмдерге, соның ішінде иттерге, мысықтарға және кейде үй жануарларының иелеріне, әсіресе балаларға жұғады.
Dipylidium caninum, also called the flea tapeworm, double pored tapeworm, or cucumber tapeworm (in reference to the shape of its cucumber seed like proglottids, though these also resemble grains of rice or sesame seeds) is a cyclophyllid cestode that infects organisms afflicted with fleas and canine chewing lice, including dogs, cats, and sometimes human pet owners, especially children.
Ересектердің морфологиясы
Ересек құрттың ұзындығы шамамен ... болады. Жұмыртқалары бар жүкті проглотиттер нақты қожайынның нәжісімен шығады немесе қожайынды өздігінен тастап кетеді, содан кейін оларды микроскопиялық блохалардың дернәсілдері (аралық қожайындар) қоршаған ортада жұтады. Dipylidiidae тұқымдасының барлық өкілдеріндей, ересек құрттың проглотиттерінде екі жағында да жыныс тесіктері болады (сондықтан оны қос тесікті таспа құрт деп атайды). Әр жағында еркек және әйел репродуктивті мүшелері бар. Жатыр жұп болып, әрқайсысында 16-дан 20-ға дейін радиалды тармақтар болады. Сколокстің кері тартылатын ростеллумы және төрт қатарлы ілмектері бар, сондай-ақ барлық циклофиллидті цестодаларға тән төрт сорғышы бар. Ересек құрттың сколексі ромб пішіндес, көлденең диаметрі 250-500 мкм.
Өмірлік цикл
Бұл өмірлік циклдің түпкілікті иесі негізінен иттер, кейде мысықтар, ал сирек жағдайларда жас балалар болып табылады. Аралық иелеріне блохалар (Ctenocephalides spp.) және қышыма жәндіктері жатады. Өмір циклының бірінші кезеңі – жүкті проглотиттердің фекалия арқылы шығарылуы немесе иесінің анусынан белсенді түрде өтуі. Жүкті проглотиттер түпкілікті иеден шыққаннан кейін жұмыртқаларын бөліп шығарады. Содан кейін аралық ие (блоха немесе қышыма жәндіктерінің дернәсілі) жұмыртқаны жұтып алып, цистицеркоид дернәсіліне айналады. Цистицеркоид дернәсілі тірі қалу қабілетіне ие, бірақ блоха ересекке жеткенше және иесімен (мысалы, итпен) қоректенгенше етқоректілерге жұқпалы емес. Блоха қанды жегеннен шамамен 36 сағат өткен соң, оның ішінде жұқпалы метацестод пайда болады. Ит немесе мысық метацестод дернәсілін бөрене арқылы жұтып алып, оны дамытуы керек. Адамдар да жұқтырған блоханы кездейсоқ жұтып алу арқылы D. caninum жұқтыруы мүмкін. Түпкілікті иенің жіңішке ішегінде метацестод ересек таспа құртқа айналады, ол жұтылғаннан кейін 4-6 аптада жетіледі. Бұл ересек таспа құрт проглотиттерді шығарады, уақыт өте келе проглотиттер жетіліп, жүкті болады және ақырында таспа құрттан бөлініп, өмір циклы қайта басталады.
Географиялық таралуы
Бұл паразит дүние жүзінде иттер мен мысықтар сияқты жануарларда, сондай-ақ адамдарда да кездеседі, бірақ адамдарда әлдеқайда сирек. Бұл иттердегі ең көп таралған тасбауыр, мысықтарда да жиі кездеседі. Адамдарда диплидиаз сирек болғанымен, барлық құрлықта тіркелген жағдайлар бар. Диплидиазға шалдыққан адамдар туралы хабарламалар бүкіл әлемде тараған, және таңқаларлық емес, жағдайлардың шамамен үштен бірі 6 айға дейінгі балаларда кездеседі. Ең тәуекелге ұшырайтын жас тобы – 2 айдан 4 жасқа дейінгі балалар.
Үй жануарлары жұқтырған инфекциялар
Тендік құрт инфекциясы иттер мен мысықтарда патология тудырмайды, ал көптеген үй жануарлары инфекцияға байланысты аспаздыққа ұлғаюдан басқа ешқандай жағымсыз реакцияны көрсетпейді. Инфекциялардың көп бөлігі симптомсыз өтеді, ал симптомдар пайда болатын инфекциялар көбінесе жеңіл болады. Жануарлардың мінез-құлқы анальдық дискомфорт пен қышуды немесе қақырықтанып қышынуды көрсетуі мүмкін. Бұл жануардың еденге, шөпке немесе кілемге "сырғанап" иесізденуіне әкелуі мүмкін. Бұл жеңіл гастроинтестіналдық бұзылыстарға да себеп болуы мүмкін, себебі құрттар осы аймақта қоныстанады. Диплидиаздың патологиясы болмаса да, инфекцияның ең алаңдатарлық белгісі – жануарлардың немесе баланың нәжісінде проглотидтердің болуы. Бұл проглотидтер перианальды аймаққа жақын, нәжісте және бекіткіштерде (балаларда) табылмайды. Қозғалмалы проглотидтер жұқтырған жануардың/адамның анусынан белсенді түрде шығып, аз қашықтыққа жылжуы мүмкін, осылайша жақын маңайдағы беттердің кең аумағын жабуы мүмкін. Осы жерлерден блоханың дернәсілі оларды жеп алады. Содан кейін блоха дернәсілінің дене қуысында (іш қуысы; негізгі дене қуысы) метацестод сатысы, цистицеркоид дамиды және блоха ересек күйге жеткенше сол жерде қалады. Жаңадан шыққан проглотидтер қозғалмалы болып келеді, сондықтан оларды үй жануарларының анусынан жылжу нәтижесінде еденде және жиһазда табуға болады, олар шыбыздың дернәсіліне немесе құрттарға ұқсауы мүмкін. Мысықтарды жұқтыратын тағы бір тасбауыр – Taenia taeniaeformis, бірақ бұл түр D. caninum-ға қарағанда сирек кездеседі. Жақында (2018 ж.) жүргізілген генетикалық талдау және тәжірибелік инфекциялар мен өмірлік циклдерді зерттеу D. caninum-ның екі ерекше генотипі иттерде және мысықтарда кездесетінін көрсетті және екі түрлі түрдің қатысы болуы мүмкін екенін ұсынды.
Адамның инфекциялары
Адамдарда D. caninum инфекциясы сирек кездеседі, бірақ инфекция орын алса, көбінесе жас балаларда болады. 1960 жылдардың басында АҚШ-та D. caninum жағдайларының саны бар болғаны 21 болды. Сондықтан, Dipylidium caninum жұқтыру, немесе дипилидиаз, сирек кездесетін жағдай. Паразитологиялық қоғамдастықта кеңінен қабылданған пікір бойынша, бұл ауру туралы хабарларға қарамастан, адамдардағы оның жеңіл патологиясы мен клиникалық жазбалардағы жетіспеушілікке байланысты көптеген жағдайлар байқалмай және тіркелмей қалуы мүмкін. Ересек таспа құрт жұқтырудан кейін 3-4 апта ішінде иесінде өседі. Иеге бастапқыда жұқтырған паразиттердің саны, шыбындардың денесіндегі цистицеркоид дернәсілдерінің санымен тікелей байланысты. Адамдардағы паразиттердің саны, әлсін апта, өйткені тіршілік циклі идеалды жағдайларда өте қоймайды, ал адамдар соңғы иесі емес. Көптеген жағдайларда инфекцияның барысы шамалы болады, мысалы, 1960 жылдары тіркелген екі жағдайды қарастырайық. Бірінші жағдай 9 айлық қыз балада болды. Анасы баланың пеленкасынан қозғалмалы проглоттидтерді тапты, кейіннен олар D. caninum екені анықталды. Баланың ешқандай белгісі немесе симптому болған жоқ. Жұқтырудың болжамды көзі – отбасының төрт лабрадор ретриверінің бірі, олардың екеуінде D. caninum жұқтырылған. Екінші жағдай 18 айлық ұл балада болды. Анасы баланың пеленкасынан қозғалмалы проглоттид тапты, және бұл жағдайда да баланың денсаулығында өзгеріс болған жоқ. Шаңырақтағы күшіктің жұқтырғаны анықталды, демек ол баланың жұқтыруына себепкер болды. Кішкентай балалар мен шала жастағы балалар үй жануарларымен байланысқа түсу арқылы инфекцияға шалдығу қаупі жоғары. Адам жұқтыруға тамақ арқылы немесе үй жануарларының сілекейі арқылы жұқтыруы мүмкін. Көптеген инфекциялар симптомсыз өтеді, бірақ кейде жұқтырған адамда мынадай симптомдар байқалуы мүмкін: жеңіл диарея, іш ауруы, аштық жою, алаңдау, іш қату, қышыма, және проглоттидтердің тік ішек арқылы шығуынан туындаған ауырсыну.
Емдеу және алдын алу
Көптеген ленталы құрт инфекциялары сияқты, ересек ленталы құрттарды өлтіру үшін ең қолайлы препараттар – празиквантел немесе никлозамид. Жануарларды ленталы құртпен жұғудан сақтау үшін, жұқпалы метацестода дамуға үлкермес бұрын, аралық иесін (бүркіттерді) өлтіретін препаратпен алдын ала емдеу қажет. Кейбір изоксазолин препараттары осы әдіс арқылы бүркіттер арқылы жұғатын ленталы құрттардың пайда болуын болдырмауға тіркелген.