Кіріспе
Авиация саласындағы серіктестік
Кодты бөлісу келісімі, қарапайым тілде код-шеринг деп те аталады, – авиация саласында кең таралған, екі немесе одан көп әуе компаниясы бір рейсті өздерінің әуе компаниясының белгісімен және рейс нөмірімен ("әуе компаниясының рейс коды") жариялап, өз кестелерінің немесе сағаттарының бөлігі ретінде ұсынып, сататын бизнес-келісім. Әдетте, рейсті бір әуе компаниясы (техникалық тұрғыда "басқарушы тасымалдаушы" немесе "орындайтын тасымалдаушы" деп аталады) орындайды, ал барлық серіктес әуе компаниялары өздерінің белгілері мен рейс нөмірлерін пайдалана отырып, сол рейске билет сатады. "Код" термині ұшу кестесінде қолданылатын идентификаторды білдіреді, әдетте екі таңбалы IATA әуе компаниясының коды және рейс нөмірі. Мысалы, XX224 (XX әуе компаниясының 224-рейсі) YY әуе компаниясымен YY568 ретінде, ал ZZ әуе компаниясымен ZZ9876 ретінде сатылуы мүмкін. Осы жағдайда YY және ZZ әуе компаниялары "маркетингтік әуе компаниялары" деп аталады (кейде MKT CXR – "маркетингтік тасымалдаушы" деп қысқартылады). Бүгінгі таңда көптеген ірі әуе компаниялары басқа әуе компанияларымен кодты бөлісу серіктестіктерін құрған, ал кодты бөлісу – ірі әуе компаниялары альянстарының маңызды ерекшелігі. Әдетте, кодты бөлісу келісімдері әуе компаниялары арасындағы коммерциялық келісімдердің бір бөлігі болып табылады.
Тарих
1967 жылы Ричард А. Хенсонның «Хагерстаун Коммутер» әуе компаниясы, АҚШ Airways-дің алдыңғы шебері – аймақтық «Allegheny Airlines» компаниясымен елдегі алғашқы кодты бөлісу қатынасын құрды. «Кодты бөлісу» термині 1989 жылы «Qantas» және «American Airlines» компаниялары тарапынан қолданылды, ал 1990 жылы екі компания Австралия мен АҚШ қалалары арасындағы алғашқы кодты бөлісу рейстерін ұсынды. Сол кезде бастап, кодты бөлісу әуе тасымал саласында кеңінен таралды, әсіресе ірі әуе компаниялары одақтары құрылғаннан кейін. Бұл одақтар кең ауқымды кодты бөлісу және жиі ұшатын жолаушылар бағдарламаларын қамтиды.
Терминология
Кодты ортақтастыру келісімі бойынша рейсті басқаратын авиакомпания (ұшуға рұқсаттары, әуежайдағы ұшу-қону уақыттары, рейсті жоспарлау және бақылау, сондай-ақ жердегі қызмет көрсетуден жауапты) көбінесе операциялық тасымалдаушы деп аталады, жиі қысқартылып OPE CXR деп белгіленеді, тіпті IATA SSIM термині "басқарушы тасымалдаушы" дәлірек болғанымен. Бұның себебі үшінші тасымалдаушының қатысу мүмкіндігі бар, әдетте, бастапқыда рейсті орындауды жоспарлаған авиакомпания өз атынан рейсті орындау үшін субподрядшыны жалдау қажет болған жағдайда (әдетте, ұшақ, экипаж және барлық жабдықпен жалға алу, көбінесе сыйымдылық шектеулері, техникалық мәселелер және т.б. себепті). Осындай жағдайда, жолаушыларды тасымалдайтын авиакомпания операциялық тасымалдаушы деп тағайындалуы керек, себебі ол жолаушылар мен жүктерді тасымалдайды. Егер рейс жоғарыда сипатталғандай бірнеше кодтар мен рейс нөмірлерімен сатылатын болса, "басқарушы тасымалдаушы" жариялаған рейс "негізгі рейс" деп аталады (кодты ортақтастыру бойынша маркетингтік рейстен өзгеше).
Жолаушылар үшін
Қосылатын рейстер: Бұл клиенттерге маршрутты түсінікті етуге мүмкіндік береді, соның арқасында клиенттер бір тасымалдаушының коды бойынша А нүктесінен B нүктесі арқылы C нүктесіне дейін саяхатты брондауға болады, егер олар А нүктесінен B нүктесіне дейін бір код бойынша, ал B нүктесінен C нүктесіне дейін басқа код бойынша брондаудың орнына. Бұл тек сыртқы өзгеріс емес, өйткені әріптес әуе компаниялары да кестелерін синхрондауға тырысады.
Әуе компаниялары үшін
Екі әуе компаниясының бір бағыт бойынша рейстері: бұл бір әуе компаниясының бағыттағы қызмет көрсету жиілігін көтеріп көрсетеді. Қызмет көрсетілмейтін нарықтардағы көріну: бұл өз ұшақтарын берілген бағытта пайдаланбайтын тасымалдаушыларға, рейстерінің нөмірлерін көрсету арқылы нарықта танымалдыққа қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Бәсекеге қатысты мәселелер
Әуе тасымал саласындағы бәсекелестік көбінесе билет сату (немесе орынды брондау) стратегиялары – кірісті басқару, өзгермелі баға белгілеу және географиялық маркетинг – айналасында өрбиді. Тұтынушылар ұйымдары мен ұлттық сауда департаменттері кодты бөлісуге (code sharing) байланысты сын айтты, себебі бұл жолаушыларға шатасу тудырып, ашық емес болып көрінеді.
Әуе-темір жол альянстары
Сондай-ақ, әуе компаниялары мен теміржол компаниялары арасында кодты ортақтастыру келісімдері бар, олар ресми түрде әуе-теміржол альянстары деп аталады және көптеген әуе компанияларымен Deutsche Bahn кодты ортақтастыруының танымалдылығына байланысты "Rail & Fly" деп жиі таныстырылады. Бұл келісімдер екі түрлі көліктің біріктірілуін қамтиды, мысалы, ең жылдам байланысты табу және бір билетпен ұшақтан пойызға немесе пойызбен ұшаққа ауысуға мүмкіндік беру. Осылайша, жолаушылар бүкіл саяхатын бірден, әдетте жеке билеттерге қарағанда арзан бағамен брондауға болады.