Кіріспе

Авиакомпанияның лояльдік бағдарламасы

Жиі ұшатын жолаушылар бағдарламасы (FFP) – авиакомпания ұсынатын лояльдік бағдарламасы. Көптеген авиакомпаниялар бағдарламаға тіркелген клиенттерін ұпай (немесе миль, километр, сегмент) жинауға ынталандыратын жиі ұшатын жолаушылар бағдарламасына ие, оларды кейін әуе билеттеріне немесе басқа сыйлықтарға айырбастауға болады. FFP бойынша жиналған ұпайлар тарифтік класына, авиакомпаниямен немесе оның серіктестерімен ұшқан қашықтығына немесе төленген сомаға байланысты болуы мүмкін. Ұпай жинаудың басқа да жолдары бар. Мысалы, соңғы жылдары әуе саяхатынан гөрі бірлескен брендті несие және дебеттік карталарды пайдалану арқылы көбірек ұпай жиналды. Ұпай жинаудың тағы бір жолы – байланысты сауда орындарында, көлік жалға алу компанияларында, қонақүйлерде немесе басқа да серіктес компанияларда ақша жұмсау. Ұпайларды әуе билеттеріне, басқа тауарларға немесе қызметтерге, немесе жол класын жаңарту, әуежай лаунжына кіру, тез өтуге немесе брондауға басымдық беру сияқты қосымша мүмкіндіктерге айырбастауға болады. Жиі ұшатын жолаушылар бағдарламаларын виртуалды валютаның бір түрі деп қарастыруға болады, ол ұпай сатып алу үшін ақша ағынына мүмкіндік береді, бірақ оны ақшаға қайта айырбастауға болмайды.

Тарих

United Airlines 1950 жылдары клиенттерді қадағалап келсе де, алғашқы заманауи жиі ұшатын бағдарламаны 1972 жылы United үшін Western Direct Marketing әзірледі. Ол мүшелеріне плакеттер мен жарнамалық материалдар таратты. 1979 жылы Texas International Airlines жолаушыларына «сыйлықтар» беру үшін ұшқан қашықтықты есепке алатын алғашқы жиі ұшатын бағдарламаны құрды, ал 1980 жылы Western Airlines өзінің Travel Bank жүйесін құрды, ол 1987 жылы бірігу нәтижесінде Delta Air Lines бағдарламасының бір бөлігіне айналды. American Airlines компаниясының AAdvantage бағдарламасы 1981 жылы 1979 жылы іске асырылмаған идеяның негізінде құрылды, ол жиі ұшатын клиенттерге арнайы бағалар ұсынуды көздеген. Осы жылы кейін United Airlines (Mileage Plus), Delta (Delta Air Lines Frequent Flyer Program, кейін SkyMiles болып өзгерді), Continental Airlines (OnePass), Air Canada (Aeroplan) бағдарламалары да іске қосылды. 1982 жылы British Airways (Executive Club) бағдарламасы пайда болды. Жиі ұшатын бағдарламалар содан бері кеңейді. 2005 жылы 163 миллион адам 130-дан астам әуе компаниясының жиі ұшатын бағдарламаларына тіркелді. Том Стаукер – әлемдегі ең көп ұшатын жолаушы, ол United компаниясымен 21 миллион мильден астам қашықтықты ұшып өтті.

Ұшу

Әлемдегі көптеген ірі әуе компанияларында жиі ұшатын жолаушыларға арналған бағдарламалар бар. Әр бағдарламаның өзіндік атауы, сондай-ақ қатысу, ұпай жинақтау және оларды қолдану шарттары мен шектеулері болады. Бұрынғы жылдарға дейін жиі ұшатын жолаушылар бағдарламасында ұпай табудың басты жолы – сол әуе компаниясымен ұшу еді. Бірақ, әуе компанияларының альянстары мен кодтық рейстер енгізілгеннен кейін, жиі ұшатын жолаушылар бағдарламалары көбінесе серіктес әуе компанияларында да пайдалануға мүмкіндік беретіндей кеңейтілді.

Бонус ұпайлары

Бағдарламалардың көпшілігі, тіпті барлығы да, премиум кабинадағы жолаушыларға және олардың элиталық деңгейдегі мүшелеріне деңгейіне қарай қосымша ұпай саяхаттарын ұсынады; ұшқан мильдің 25% немесе 100% бонусқа ие болу жиі кездеседі. Бұл қосымша ұпайлар элиталық деңгейге өтуге (немесе сақтап қалуға) қатыстырылмауы мүмкін, бірақ мүшелердің жалпы шотына және әдеттегі мақұлдау мақсатында есептеледі.

Минималды несие кепілдігі

Кейбір бағдарламалар 500 мильден кем қашықтықтағы тікелей рейстер үшін толық 500 ұпай (немесе осыған ұқсас ең төменгі несие кепілдігі) ұсынады. Әуе компаниясының бағдарламасы бұл кепілдікті барлық қатысушыларға, олардың элиталық статусына қарамастан беруге, немесе бұл мүмкіндікті тек элиталық қатысушыларына ғана сақтауға құқылы.

Кредиттік картамен сатып алулар

Көптеген несие картасы компаниялары әуе компанияларымен серіктестікке түсіп, бірлескен брендті несие картасын немесе адалдық бағдарламаларындағы ұпайларды әуе компаниясының бағдарламасына аудару мүмкіндігін ұсынады. Ірі тіркелу сыйлықтары және басқа да жеңілдіктер кең таралған. Несие карталары арқылы бонустар мен төлемдер жасау арқылы ұпай жинақтау, көбінесе ұшпайтын саяхатшыларға жиі ұшатын жолаушылар бағдарламасының артықшылықтарынан пайда алуға мүмкіндік береді. Басқа компанияның саяхат сыйлықтары картасымен карта иесі "кіріс" санатындағы билетті сатып алып, осы билетпен ұшқан әуе компаниясынан ұпай жинақтауға болады.

Басқа сатып алулар

Жиі ұшатын бағдарламалар басқа тәсілдер арқылы да ұпай ұсынуы мүмкін, мысалы, еншілес компания сататын тағам немесе тауар сатып алу арқылы. 2000 жылы американдық инженер Дэвид Филлипс 1,253,000 AAdvantage милі жинау үшін $3,140-қа Healthy Choice пудингі сатып алды.

Элиталық мәртебе

Кейде әуе компаниялары екі еселік элиталық біліктілік милясын (EQM) ұсынады, бұл мүшелердің мәртебесін көтеруді (немесе сақтауды) жеделдетеді, себебі ұшу миляларының талаптары төмендейді. Кейбір тасымалдаушылар элиталық мәртебе алу үшін жиі ұшатын жолаушылардан билеттерге белгілі бір сомада ақша жұмсауды талап етеді. Бұл қазіргі қолданыстағы ұшқан мильдердің талаптарына қосымша. Delta 2014 жылдың қаңтарында, United 2015 жылдың наурызында кіріске негізделген элиталық мәртебе талаптарына көшті, ал American Airlines үш ірі американдық әуе компаниясының арасында соңғысы болып 2016 жылдың 1 тамызында көшті. Бұл кейбір жиі ұшатын жолаушылардың осы бағдарламаларды басқаларынан кем бағалауына себеп болды, себебі жаңа модель жиі ұшатындар үшін аз пайдалы болуы мүмкін. Бүгінгі күнге дейін Ұлыбританиядағы ешбір жиі ұшатын жолаушылар бағдарламасы осылай жұмыс істеуге тырыспады, Virgin Atlantic және British Airways ұшқан мильдерге және саяхат класына негізделген деңгейлік ұпайлар берудің дәстүрлі әдісін таңдады.

Қалпына келтіру

Белгілі бір мөлшерде ұпай жинағаннан кейін мүшелер осы ұпайларды әуе билеттерін алу үшін пайдаланады. Дегенмен, ұпайлар негізгі бағаны ғана жабады, ал міндетті салықтар мен алымдарды төлеу мүшеге жүктеледі.

Ұшулар

Көптеген саяхатшылардың арасында пікір таласына түсетін және көңіл көтеруден гөрі көңілді кетіретін тақырып болғанымен, жүлделі рейстер әлі де мүшелер ұпайларын пайдаланып сатып алатын басты нәрсе болып табылады. Әлдебір альянстар мен әріптестіктер кейбір бағдарламалар үшін төлем жасауды жеңілдеткенімен, жүлделі орынның болуы әлі де белгілі күндерде қолжетімсіз болуымен және маусымдық өзгерістерге байланысты, себебі әуе компаниялары статистиканы, кірісті басқаруды және сыйымдылықты бақылау формулаларын жүлделі брондауға бөлінетін орын санын анықтау үшін қолданады. Мұндай орын жетіспеушілігі кейбір кредит карталары (жоғарыда көрсетілгендей) және басқа корпоративтік бағдарламалар (Expedia Rewards, Marriott) сияқты әуе компанияларына қатысты емес сыйлық бағдарламаларының арқасында азайтылды, олар мүшеге ақша қолдану сияқты билеттерді іздеуге және сатып алуға ұпайларын пайдалануға мүмкіндік береді.

Өнімдер мен қызметтер

Авиакомпанияның бағдарламасына қарай, мүшелер ұшақ кабинасын жаңарту, қонақүйлерде тұру, көлік жалдау және түрлі тауарларды сатып алу үшін ұпайларын қолдана алады. Мысалы, American Airlines AAdvantage бағдарламасында толыққанды демалыс саяқатын тек ұпайлармен төлеу мүмкіндігі бар.

Нүктелердің құны

Саяхатшылар жинақталған ұпайлардың құны туралы жиі дауласады, бұл олардың қалай қолданылуына байланысты өте өзгермелі. Арзан билеттерге (толық бағалы билеттер емес) экономикалық сыныптағы саяхат құны бойынша шамамен бір ұпайға 1-2 центтей бағаланады. 2014 жылы Австралияның Мельбурн қаласындағы Монаш университетінде жарияланған экономика ғылымы бойынша докторлық диссертация авторы, адалдық ұпайлардың ақшалай эквивалент құнын (сатып алу қабілетін), ұшақ билеттері сату бағдарламаларының (FFP) тұтынушылар мінез-құлқы мен пайдасына әсерін, сондай-ақ FFP-ге қатысты салық мәселелерін зерттеді. Көптеген бұрынғы зерттеулерден өзгешелік, бұл зерттеуде нақты FFP деректері қолданылды. 2010 жылы адалдық ұпайларының ақшалай эквиваленті AU$0,0066 мен AU$0,0084 аралығында екені анықталды. Дегенмен, бұл диапазонға мәртебе иесіне берілетін артықшылықтардың құны кірмеген. FFP мүшесінің әрбір рейстен алған адалдық ұпайлары, ең төмен мәртебелі мүшелер үшін орташа билет бағасынан 3,3%, орташа мәртебелі мүшелер үшін 3,96% және жоғары мәртебелі мүшелер үшін 4,63% жеңілдікке тең болды. 2010 жылы осы FFP-нің 3300-ден астам мүшесі арасында жүргізілген толыққанды сауалнама көрсеткендей, демалыс және іскерлік сапарға шыққандардың көп бөлігі FFP мүшелігіне байланысты ұшақ билетіне жоғары баға – FFP сыйлықақысын төлеуге дайын екендіктерін мойындады. FFP-ның орташа сыйлықақысы шамамен 8% құрады және демалыс және іскерлік сапарлар арасында статистикалық айырмашылық байқалды. FFP сыйлықақысындағы адалдық ұпайларының ақшалай эквиваленті мүшенің FFP мәртебесіне байланысты AU$0,0108 мен AU$0,0153 аралығында бағаланды. Әуе компаниялары өздерінің қаржылық есептерінде ұпайларды бір мыңнан бір бөлігінен кем бағалайды. Адалдық ұпайларының бағаланатын ақшалай құндылығы, сондай-ақ кейбір бағдарламалардың жинақталған ұпайларды белгілі бір қайырымдылық ұйымдарға беруге мүмкіндік беретінінен де көрінеді.

Есепке алу және реттеу мәселелері

Жұмыс сапарлары арқылы жинақталған жиі ұшатын ұпайлар қызметкерлер үшін тартымды артықшылық болып табылады, бірақ оларды жинақтау үшін ұйымдар ішінде қажетсіз саяхаттарға түрткі болуы және одан әрі жеке сапарларды күшейтуі мүмкін. Іскер сапарға шыққандар әдетте осы сапарларға төленген компаниялардың есімінен емес, өздерінің есімінен құнды ұпайларды жинақтайды. Бұл компания қызметкерлерге салықтан босатылған артықшылық (ұпайлар негізіндегі сыйлықтар) ұсынып отыр ма деген алаңдаушылықты тудырады.

Жұмыс берушілер қаржыландырған қызметтік рейстердегі FFP сыйлықтары табыс салығына немесе қосымша жәрдемақы салығына жататыны ұзақ уақыттан бері мойындалса да, көптеген елдерде бұл қазіргі таңда орын алмайды, бірақ Германия осы ережеден ерекшелік жасайды. Австралиядағы мысал 1990 жылдары Qantas және қазір тоқтатылған Ansett Australia компаниялары Австралия үкіметінің саяхат келісімшарты үшін бәсекелескен кезде болды; бұл келісімшартты жеңіп алу үшін бәсекелесетін компанияларға қойылған талап ретінде ұсынылды. АҚШ-тағы Жалпы қызметтер басқармасы реттегендей, "[федералдық қызметкерлердің] қызметтік сапарлармен байланысты жиі саяхаттау артықшылықтары тек ресми сапарлар үшін ғана пайдаланылуы мүмкін, 41 C. F. R. § 301 1.6(f) қараңыз". Жиі ұшу бағдарламаларының келісімшарттары көбінесе реттелмейді.

Жарыс

Бұл бағдарламалар бәсекелестікке қарсы шаралар ретінде зерттелді: 1989 жылы М. Третевей бәсекелестік салдарынан әуе компаниясының бағдарламасын өздігінен тоқтатуына кедергі келтіргенін анықтады, бірақ реттеуші орган оларды толығымен тоқтатуға құқылы болды; 1999 жылы С. Сторм Данияда 1992 жылға дейін адалдық бағдарламаларына тыйым салынғанын, кейіннен Дания әуе компанияларының бәсекелестікке қабілеті төмендегендіктен қайта енгізілгенін байқады, себебі үкіметтер саладағы қатысушылардың өтініші бойынша осы бағдарламаларды тыйым сала алады, ал Дүниежүзілік сауда ұйымы барлық бағдарламаларды тоқтатуға құқылы. 1989 жылы АҚШ-та «Бранифф» жиі ұшатын жолаушылар бағдарламаларынан туындаған әділетсіз бәсекелестікті тоқтатуды қалады. Жиі ұшатын жолаушылар бағдарламаларын тоқтатуға қатысты прецеденттер бар. 2002 жылы Норвегия әуе компаниялары арасындағы бәсекелестікті ынталандыру үшін ішкі адалдық бағдарламаларын тыйым салды. 2005 жылы Жаңарту министрі бәсекелестік органынан Норвегияда жиі ұшатын жолаушыларға арналған шақырымдарға тыйым салуды бүкіл Скандинавияға таратуды қарастыруды сұрады. 2013 жылы бәсекелестік жағдайы өзгерген кезде ел бұл тыйымды жойды.

Ұшу ұялысы

Көп ұшатын жолаушылар бағдарламалары әуе тасымалының кең таралғандығы мен қарқынды өсуіне байланысты күшті бақылауда, атап айтқанда, жеке адамдардың ұшу жиілігінің артуы және ұзақ қашықтыққа саяхаттауға бейімділігінің күшеюіне байланысты. 2011 жылы С. Коэн әуе тасымалының және оның климатқа тигізетін әсеріне қатысты алаңдаушылықтың артып келе жатқанын атап өтті, бұл технология мен физикалық ресурстар, жеке және сыртқы реттеу, сондай-ақ шамадан тыс әуе тасымалын айыптау сияқты әлеуметтік нормалармен теңдестірілді. 2009 жылы Стефан Гёсслинг көміртегі шектеулі әлемде әуе тасымалының өсуінен туындаған қайшылықты көрсетті, мұнда аса жылдам қозғалатын адамдар әуе тасымалының үлкен бөлігіне жауапты.

Жүргізілген шақырымдар

"Миляждық рейс" – бұл барынша көп жиі ұшатын жолаушы миляларын, ұпайларын немесе элиталық мәртебе алу мақсатында, ең төмен бағамен жасалған және орындалған әуе саяхаты. Егер саяхатшы белгілі бір элиталық мәртебеге қол жеткізген болса, ол өзінің іс жүзіндегі ұшу миляларымен немесе ұпайларымен қоса, бонус миляларын немесе ұпайларын алады. Бағдарламаға байланысты, саяхатшы жинаған милялар элиталық мәртебе алуға жарамды милялар болса, мақсатына оңайырақ жетеді. Кейбір әуе компаниялары жиі ұшатын жолаушылар туралы ережелерін өзгертіп, ұшқан қашықтыққа емес, билет құнына байланысты милялар беретін болды, бұл миляждық рейстерге деген қызығушылықты азайтуы мүмкін.

Қалыптылық сынағы

Статустық сынақ – бұл элиталық мәртебе алу үшін белгілі бір қысқа мерзім ішінде (әдетте 90 күн) белгілі бір көлемде ұшу жинақтауға жасалған, көбінесе жарияланбайтын ұсыныс. Егер сынақ ұсынылғанға дейін талапқа сай келетін саяхат (особы айқын қайтарымсыз саяхат) брондалған болса, жоғары мәртебе бірден берілмеуі мүмкін, әйтпесе сынақ ресми түрде аяқталғаннан кейін беріледі. Кейде мұндай сынақ үшін ақы алынуы да мүмкін. Казинолар мен қонақүйлер сияқты басқа да мекемелер статустық сынақтарды пайдаланады.

Қалыпты сәйкестігі

Кейбір әуе компаниялары өтініш бойынша бәсекелестің мәртебесіне теңестіруді жүзеге асырады, әдетте бұл әуе компаниясының мүшесі емес, басқа одақтағы әуе компаниялары үшін. Бұл жолаушыларға бір тасымалдаушыдан екіншісіне оңайырақ көшуге мүмкіндік береді (мысалы, жаңа саяхат шарты қол қойылғанда жолаушының жұмыс берушісі тасымалдаушыны ауыстырған жағдайда). Бұл жаңа әуе компаниясымен эквивалентті элиталық артықшылықтарды сақтап, жолаушы артықшылықтарды жинау үшін күтудің қажеті болмайды. Сонымен қатар, бұл бұрынғы әуе компаниясымен элиталық артықшылықтарды сақтаудың қосымша әсерін береді, осылайша біреуін екіншісінен бас тартудың қажеті болмайды және көшу процесі біртіндеп жүзеге асылуы мүмкін. Мәртебеге теңестіруді казинолар, қонақүйлер және жалға алу машиналарын ұсынатын компаниялар сияқты басқа да мекемелер қолданады.