Кіріспе

Саяси ғылымда партиялық байланыстың үзілуі – сайлаушылардың көп бөлігі бұрынғы партиялық тиесілігін қалдырып, оның орнына жаңа тиесілілікке көшпеуі. Бұл саяси қайта құруға қарама-қарсы келеді. Көптеген ғалымдардың пікірінше, АҚШ-тағы соңғы ондаған жылдардағы сайлау тенденцияларын ең дұрыс осы партиялық байланыстың үзілуі сипаттайды, мұны 1964 және 1976 жылдар аралығында өзін бір саяси партиямен байланыстырған американдықтардың саны шамамен 75 пайыздан 63 пайызға дейін күрт төмендегенінен көруге болады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның соңғы үш онжылдықта әлеуметтік жағдайдан алшақтағаны да айтылады. Партиялық байланыстың үзілуі – жеке адамның партия мүшелігінен айырылуы емес, көптеген адамдардың бұрынғы партиялық байланысын ресми түрде үзуінен туындайтын кең тараған үрдіс. Яғни, адам сол партияның ресми түрде қолдаған саяси кандидаттарына дауыс беруді тоқтатады. Бұл тәуелсіз кандидаттардың өркендеуінен көрінеді. Партиялық байланыстың үзілуі, қайта құрудан өзгеше, сайлаушылардың бір үлкен партиядан екіншісіне өтуі емес. Олар барлық үлкен партиялардан бас тартады, бірақ демократиялық дауыс беру құқығынан емес. Керісінше, олар өз дауыстарын тәуелсіз кандидаттарға береді.

Партиялық бағыттан ауысу

Партиялық бейімсіздік – бұл жеке адамдардың белгілі бір саяси партияға қолдау көрсету тұрғысынан партиялық көзқарастарының әлсіреуі. 1970 жылдардан бері көптеген елдерде сайлаушылардың саяси партияға байланысы нашарлағандықтан, партиялық бейімсіздік процесі күшейді. Бұл процесстің салдарынан ірі партияларға берілген дауыстардың азаюы (мысалы, Ұлыбританияда) немесе партиялық көзқарастың жоғалтуына байланысты қарсы партияға дауыс беретін сайлаушылардың көбеюі мүмкін. Бұл бейімсіздік, кандидатқа өз партиясынан бір адамның дауыс беруіне қатысты, әдеттегіден гөрі қысқа мерзімді факторлардың маңыздырақ рөл атқаратынын көрсетеді. Партиялық бейімсіздіктің себептеріне саяси сананың және әлеуметтенудің артуы, бұқаралық ақпарат құралдарының кең жариялануы, құрметтеудің төмендеуі, партиялар мен саясаткерлерге деген көңілі толмауы, ең бастысы – үкіметтің тиімсіз жұмысы жатады. Сайлаушылар енді Brexit, иммиграция немесе экономика сияқты нақты мәселелерге қарай дауыс беруге бейімделген, партиялық байланысқа емес. 1970 жылдарға дейін Ұлыбританияда партиялық бейімсіздіктің нақты мысалдары болған. Мысалы, консерваторлар 1950 жылдары жеңген үш сайлауда, олар сол сайлаулардағы дауыстардың шамамен 50% -ін алды. Алайда, соңғы жылдары Ұлыбританияның бас партиялары – Лейбористтер партиясы және Консервативтер партиясына деген адалдық азайды. Бұл 2019 жылғы жалпы сайлауда көрінді, онда Лейбористер Brexit мәселесі бойынша консерваторларға дауыс жоғалтты.

Сыныпты бөлу

Сыныптық бейімделу – әлеуметтік сынып мүшелерінің өз сыныбымен дәстүрлі байланысы бар партияға дауыс бермейтін процесі. Ұлыбританияда жұмысшы табының сайлаушылары көбінесе Лейборист партиясын, ал орта таптың сайлаушылары Консервативтерді қолдайды. Мысалы, жұмысшы табып өзін төменгі орта таптың өкілі деп санаса, бұл сыныптық бейімделудің көрінісі болар еді. Сыныптық бейімделу 1960 жылдардан кейін Ұлыбританияда кеңінен таралды, себебі адамдар жоғары білім алуға, кәсіби жұмыс табуға және осының нәтижесінде әл-ауқатты болуға ұмтылды. Осының салдарынан, дәстүрлі түрде Лейборист партиясына дауыс беретін жұмысшы табының сайлаушылары Консервативтерге немесе Либерал-демократтарға дауыс беруі мүмкін. Бұл, әдетте, адамдардың белгілі бір партияға деген дәстүрлі сыныптық адалдығын жоғалтқан кезде болады. 2006 жылғы жергілікті сайлаудағы Баркинг пен Дагенхэмнің нәтижесі осыған мысал бола алады, онда дәстүрлі түрде Лейборист партиясын қолдайтын аймақ оңшыл Британдық Ұлттық партияға дауыс берді. Сыныптық бейімделудің жақындағы мысалы 2019 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлау болды, онда Джеймс Канагасуриамыр алғаш рет қолданған «Қызыл қабырға» терминімен белгіленген Англияның солтүстігіндегі дәстүрлі Лейборист сайлау округтері енді сыныптық принцип бойынша дауыс бермеді. Нәтижесінде, Ұлы Гримсби сияқты дәстүрлі Лейборист округтері ондаған жылдардан кейін алғаш рет Консерватив партиясынан депутат сайлауға дауыс берді. Сонымен қатар, 2019 жылы Консервативтер барлық әлеуметтік топтардың арасында ең көп дауыс жинады, оның ішінде дәстүрлі түрде Лейборист партиясын қолдайтын DE тобының 41% дауысын алды. Бұл Ұлыбританиядағы адамдар енді өздерінің сыныптық жағдайына сәйкес дауыс бермейтінін көрсетеді. 2019 жылғы жалпы сайлау саяси мәселелердің қысқа мерзімдік түрде басқа партияға қолдау білдіруге итермелейтінін көрсетті, себебі ағымдағы мәселелер дәстүрлі сыныптық принциптерге негізделген дауыс беруден маңыздырақ болып көрінеді. Борис Джонсон «Brexit-ті аяқтауды» жақтады, ал Лейборист партиясы Brexit және Еуроодаққа қатысты ұстанымын нақты айтпады. «Қызыл қабырғаның» көп бөлігі консервативтерге қарсы болғанымен, Brexit-ті қолдады. Сондықтан, көптеген сайлаушылар үшін Brexit мәселесі сыныптық принциптерге қарағанда маңыздырақ болды, бұл дәстүрлі дауыс беру үлгісінен өзгеше нәтижелерге әкелді. Бұл нақты мәселелердің сыныптық бейімделуге қалай әкелуі мүмкін екенін көрсетеді, егер белгілі бір сыныптың сенімдері олардың дәстүрлі партияға деген сезімдерінен басым түссе. Сыныптық қайта құрылымға мысал АҚШ-тағы 2020 жылғы президенттік сайлауда болды, онда республикашыл Дональд Трамп қала маңындағы бай, консервативті және орташа көзқарастағы сайлаушылардың қолдауын жоғалтты, бірақ бүкіл ел бойынша, әсіресе Флорида штатының Майами-Дейд округі, Оңтүстік Техастағы Рио-Гранде аңғары, Лос-Анджелес және Калифорниядағы Имперлік аңғар, Нью-Йорк қаласының және Чикаго мен Кук округінің латиноамерикандық аймақтарында латиноамерикандық сайлаушылардың арасында үлкен жетістіктерге жетті.