Кіріспе

Сайлауда жеңіске жеткен партияның қолдаушыларына жұмыс беру саясат пен үкіметте "олжа жүйесі" (немесе "патронаж жүйесі") деп аталатын практика. Бұл жүйеде саяси партия сайлауда жеңіске жеткен соң, өз жақтастарына, достарына (кронизм) және туыстарына (непотизм) жеңіске қол жеткізуге атсалысқандары үшін сыйақы ретінде, сондай-ақ партия үшін жұмысын жалғастыруға ынталандыру мақсатында мемлекеттік қызметтерге орналастырады. Бұл, саяси белсенділікке тәуелсіз, белгілі бір біліктілік деңгейіне сәйкес лауазымдарға тағайындалатын немесе жоғарылатылатын "біліктілік жүйесінен" өзгеше. Бұл термин ең көп АҚШ саясатында қолданылды, онда 1883 жылы мемлекеттік қызмет реформасының күшімен Пендлтон заңы қабылданғанға дейін федералды үкімет "олжа жүйесі" бойынша жұмыс істеді. Содан кейін АҚШ федералдық деңгейінде "олжа жүйесі" көбінесе партиялық емес біліктілікпен алмастырылды. Бұл термин Нью-Йорк сенаторы Уильям Л. Марсидің 1828 жылғы сайлауда Эндрю Джексонның жеңісіне сілтеме жасап айтқан "Жеңіске жеткенге олжа тиесілі" деген сөзінен шыққан. "Олжа" дегеніміз – бәсекелес жарыстан, сайлаудан немесе әскери жеңістен жеңілгеннен алынған игіліктер немесе мүліктер. Осыған ұқсас "олжа жүйелері" дәстүрлі түрде тайпалық құрылымға немесе басқа туыстық топтарға, сондай-ақ жалпы жергіліктілікке негізделген басқа да елдерде кең таралған.

Шығу тегі

Жалпы алғанда, олжалау жүйесін президент Эндрю Джексон енгізді деп жиі айтылатын болса да, тарихи дәлелдер бұл пікірді қолдамайды. Патронат АҚШ-қа отарлық дәуірінде келді, ал олжалау жүйесінің қазіргі түрі АҚШ саясатына Джордж Вашингтон басшылығында енгізілді, оның көзқарасы көбінесе Федералистік партия мүшелерін жақтады. Кейде Вашингтонның өзі осы жүйені енгізгені айтылады. Сонымен қатар, Джон Адамс пен Томас Джефферсон да, белгілі бір деңгейде, АҚШ саясатына олжалау жүйесін енгізгені үшін айыпталып келді. 1828 жылы билікті бір АҚШ президентінен екіншісіне беру кезінде қалыпты жағдай күтілді. Бұл саясаткерлердің моральдық қағидаларымен емес, 1800 жылғы сайлаудан бері президенттік бір партиядан екінші партияға өтпегенімен байланысты. Сол сайлауда биліктен келе жатқан Федералистік партия, өздерінің соңғы сағаттарына дейін федералдық тағайындауларға бақылауын пайдаланып, ықпалын сақтап қалу үшін ерекше қадамдар жасады (қараңыз: Marbury v. Madison және түн ортасындағы судьялар туралы заң). 1816 жылға қарай Федералистер ұлттық деңгейде өміршеңдігін жоғалтты, ал АҚШ тиімді түрде Демократиялық-Республикалық партияның басшылығымен бір партиялық жүйеге айналды. 1824 жылғы сайлаудан кейін Джексондық жарылыс екі партиялық жүйені қайта жаңғыртты. Джексонның 1829 жылғы 4 наурыздағы тұңғыш инаугурациясы 1801 жылдан бері бірінші рет бір партияның президенттікке басқа партияға өткенін көрсетті. Осы шараға кеңсе іздеушілердің тобы қатысып, оны демократиялық ынтамен түсіндірді. Джексонның жақтастары саяси қолдау үшін лауазымдар уәдесімен сыйланды. Бұл уәделер Джексон билікке келгеннен кейін көптеген қызметкерлерді жұмыстан шығару арқылы орындалды. Джексон басшылығының басында 919 шенеунік мемлекеттік қызметтен босатылды, бұл барлық мемлекеттік лауазымдардың шамамен 10 пайызын құрады. Джексон басшылығы мемлекеттік қызметкерлердің басшылық тізбегінің барлығы үкіметтің жоғары органдарына бағынатын тиімді жүйені құруға бағытталды. Федералды үкіметтегі ең көп өзгерген ұйым – почта қызметі. Почта қызметі федералды үкіметтегі ең ірі департамент болды және тіпті Әскери департаменттен де көп қызметкері болды. Бір жылдың ішінде 423 пошта бастығы лауазымынан алынды, олардың көпшілігі ұзақ жылдар бойы жақсы қызмет еткен. 1883 жылы қабылданған Пендлтон заңы федералдық деңгейдегі олжалау жүйесін реттеді, ол екі партиялық мемлекеттік қызмет комиссиясын құрды, ол үміткерлерді партиялық емес, лайықтылық принципі бойынша бағалады. Заң бастапқыда аз жұмыс орындарын қамтыса да, президентке жұмыс орындарын және олардың иелерін жүйеге көшіруге мүмкіндік берді, осылайша иеленушіге тұрақты жұмыс орны берілді. 1884 және 1896 жылдар аралығында Ақ үйді басқаруды екі негізгі саяси партия ауыстырған сайын Пендлтон заңының қолданылу аймағы кеңейтілді. Әр сайлаудан кейін, биліктен келе жатқан президент Пендлтон заңын саяси жақтастарына тағайындаған кейбір лауазымдарға қолданды. 1900 жылға қарай федералдық жұмыс орындарының көп бөлігі мемлекеттік қызмет арқылы жүзеге асырылды, ал олжалау жүйесі азайып, азайып бара жатты. Мемлекеттік патронат жүйелері мен көптеген федералдық лауазымдар заңға тиіспесе де, Карабелл Пендлтон заңының кәсіби мемлекеттік қызметті құруға және қазіргі заманғы бюрократиялық мемлекеттің пайда болуына үлкен үлес қосқанын айтады. Заң сайлауалды қаржыландыруда да маңызды өзгерістерге әкелді, өйткені партиялар жаңа қаржы көздерін іздеуге мәжбүр болды, мысалы, бай демеушілерді тартуға. Саяси қызмет пен мемлекеттік қызмет арасындағы шекара 1939 жылғы Хатч заңымен күшейтілді, ол федералдық қызметкерлердің көптеген саяси іс-шараларға қатысуына тыйым салды. Көптеген штаттарда, округтерде және муниципалитеттерде олжалау жүйесі ұзақ уақыт сақталды, мысалы, Таммани Холл машинасы 1950 жылдарға дейін сақталды, ол кезде Нью-Йорк қаласы өзінің мемлекеттік қызметін реформалады. Иллинойс 1917 жылы Франк Лоуден басшылығымен бюрократиясын жаңғыртты, бірақ Чикаго 1972 және 1983 жылдардағы Шакман Жарлықтарында бұл тәжірибені тоқтатуға келіскенше қалалық басқаруда патронатты сақтап қалды.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Гриффит, Эрнест С. Ұлыбритания мен АҚШ-тағы қаланың қазіргі заманғы дамуы (1927)
Хугенбум, Ари Артур. Жемқорлықты жою: мемлекеттік қызмет реформасы қозғалысының тарихы, 1865–1883 (1961)
Острогорский, М. Демократия және АҚШ-тағы партиялық жүйе (1910)
Рубио, Филип Ф. (2001). "Аффирмативтік шаралар тарихы", 1619–2000 ж. Миссисипи университетінің баспасы
Ван Рипер, Пол. Америка Құрама Штаттары мемлекеттік қызметінің тарихы. Гринвуд Пресс (1976; 1958 жылғы басылымның қайта басылуы)