Кіріспе

Ұйым мемлекеттік лауазымдарға үміткерлерді және саяси басымдықтарды үйлестіреді.

Саяси партия – белгілі бір елдегі сайлауда бақ сынау үшін үміткерлерді үйлестіретін ұйым. Партия мүшелерінің саясатта ұқсас көзқарастары болуы мүмкін, сондай-ақ партиялар нақты идеологиялық немесе саяси мақсаттарды ілгерілетуі мүмкін. Саяси партиялар соңғы бірнеше ғасырлар бойы дамып, бүкіл әлемге тараған заманауи партиялық ұйымдар ретінде дерлік барлық елдің саясатының маңызды бөлігіне айналды. Кейбір елдерде саяси партиялар болмаса да, мұндай жағдай сирек кездеседі. Көптеген елдерде бірнеше партия бар, ал кейбіреулерінде тек бір партия ғана бар. Партиялар автократиялық және демократиялық режимдердің саясатында маңызды рөл атқарады, бірақ әдетте демократияларда автократияға қарағанда саяси партиялар көп. Автократиялық елдерде елді басқаратын бір партия болады, ал кейбір саясаттанушылар екі немесе одан көп партия арасындағы бәсекелестікті демократияның қажетті шарты деп санайды. Партиялар қоғамдағы әлеуметтік жіктерден, мысалы, төменгі және жоғарғы таптар арасындағы айырмашылықтардан туындауы мүмкін, және мүшелерін ынтымақтастыққа шақыру арқылы саяси шешімдерді қабылдау процесін жеңілдетеді. Саяси партияларға әдетте партия жетекшісі кіреді, ол партияның қызметіне жауапты болады; партия басшылары, олар жетекшіні таңдап, әкімшілік және ұйымдастыру жұмыстарын атқарады; және партия мүшелері, олар партияға көмектесуге, қаржы жинауға және оның үміткерлеріне дауыс беруге ерікті түрде қатыса алады. Саяси партиялардың құрылымы мен сайлаушылармен өзара әрекеттесу әртүрлі болуы мүмкін. Азаматтардың саяси партияларға жасаған жарналары көбінесе заңмен реттеледі, ал партиялар кейде оларға уақыт пен ақша жұмсаған адамдарға артықшылық беретіндей басқаруы мүмкін. Көптеген саяси партияларды идеологиялық мақсаттар жетелейді. Демократиялық сайлауларда либералдық, консервативтік және социалистік партиялар арасындағы бәсекелестік жиі кездеседі; ірі саяси партиялардың тағы бірнеше танымал идеологияларына коммунизм, популизм, ұлтшылдық және исламизм жатады. Әртүрлі елдердегі саяси партиялар өздерін нақты идеологиямен байланыстыру үшін көбінесе ұқсас түстер мен символдарды қолданады. Дегенмен, көптеген саяси партиялардың идеологиялық байланысы жоқ, олар негізінен меценаттықпен, клиенттік қатынастармен, белгілі бір саяси тұлғаның өркендеуімен айналысады немесе түрлі көзқарастарды ұстанатын сайлаушыларды тартуға бағытталған кең ауқымды ұйым болып табылады.

Анықтама

Саяси партиялар – саяси лауазымдар үшін бәсекелестік ұйымдастыратын ұжымдық құрылымдар. Көптеген елдерде саяси партия түсінігі заңмен бекітілген, ал үкіметтер ұйымның саяси партия ретінде заңды түрде танылуы үшін талаптарды белгілей алады. Саяси партиялар парламенттік топтар, саяси фракциялар немесе қоғамдық қозғалыстар сияқты басқа саяси топтар мен клубтардан негізінен кандидаттарды сайлауға бағытталғандығымен ерекшеленеді. Ал парламенттік топ – саяси партиялардың біріккен тобы, саяси фракция – саяси партия ішіндегі топ, ал қоғамдық қозғалыс – белгілі бір саясатты ілгерілетуге бағытталған. Бұл, сондай-ақ партияларды басқа саяси ұйымдардан ерекшелендіретін басқа да белгілермен байланысты, оларға мүшелердің көп саны, уақыт өте келе тұрақтылық және сайлаушылармен тығыз байланыс жатады.

Тарих

Адамдардың ортақ мүдделерін қорғау үшін ірі топтар немесе фракциялар құру идеясы көне заманнан бері келе жатыр. Платон «Республика» еңбегінде классикалық Афинаның саяси фракцияларын еске алады, ал Аристотель «Саясат» еңбегінде әртүрлі үкімет түрлерінің фракцияларды тудыруға бейімділігін талқылайды. Константинополь ипподромындағы екі ат жарысы фракциясы арасындағы Ника көтерілісі сияқты, кейбір көне даулар да фракциялық сипатта болды. Тарихта тіркелген саяси топтар немесе фракциялардың мысалдарына Рим Республикасының Populares және Optimates фракциялары, сондай-ақ Голландия Республикасының Orangists және Staatsgezinde топтары жатады. Дегенмен, қазіргі заманғы саяси партиялар 18 ғасырдың соңында пайда болған деп саналады; олар негізінен Еуропа мен Америка Құрама Штаттарында құрылған, Ұлыбританияның Консервативтік партиясы мен Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы екеуі де әлемдегі «ең көне үздіксіз саяси партия» деп жиі аталады. Бұқаралық саяси партиялардың қалыптасуына дейін сайлауларда бәсекелестік деңгейі төмен болды, мемлекеттік құрылымдар шағын болғандықтан тікелей шешім қабылдау мүмкін болды, ал сайлауларда жеке желілер немесе топтар үстемдік етіп, үміткерді жеңіске жетелейтін еді.

18 ғасыр

Кейбір ғалымдар алғашқы заманауи саяси партиялар 18 ғасырда Ұлыбританияда, "Шығару дағдарысы" мен "Даңқты революциядан" кейін пайда болды деп санайды. Виг фракциясы бастапқыда абсолюттік үкімшілікке қарсы, протестанттық конституциялық монархияны қолдау үшін ұйымдастырылды, ал консервативті тори фракциясы (бастапқыда Корольшілдер немесе Кавалерлер фракциясы) күшті монархияны қолдады. Осы екі топ 18 ғасыр бойы Ұлыбритания саясатындағы дау-дамаларды қалыптастырды. Рокингем вигтері бірінші заманауи саяси партия ретінде танылды, себебі олар партиялық таңбасын және ынталандырушы принциптерін биліктен тыс қалғанда да сақтап қалды. Ғасыр соңында АҚШ-та да партиялық жүйе қалыптасты, ол "Бірінші партиялық жүйе" деп аталды. 1787 жылғы АҚШ Конституциясын жасағандар американдық саяси даулардың негізінен саяси партиялар төңірегінде ұйымдастырылатынын толығымен болжамаған, бірақ 1790-шы жылдардың басындағы федералдық үкімет билігінің шегіне байланысты саяси пікір таластары екі прото-саяси партияның пайда болуына әкелді: Федералистік партия және Демократиялық-республикалық партия.

19 ғасыр

XIX ғасырдың басында бірқатар елдерде тұрақты заманауи партиялық жүйелер қалыптасты. Швецияда дамыған партиялық жүйе бұрынғы партиялық жүйелер толыққанды тұрақты немесе институционалды болмағандықтан, әлемдегі алғашқы партиялық жүйе деп есептеледі. АҚШ-тағы саяси партиялардың ықпалы «Жақсы сезімдер дәуірінде» әлсірегенімен, XIX ғасырдың екінші жартысында қайтадан өзгеріп, нығайды. Ғасыр соңына қарай саяси партиялардың күші айтарлықтай артқан ел – АҚШ ғана емес; мысалы, сол кезде ирланд саяси лидері Чарльз Стюарт Парнелл партиялық тәртіп сияқты бірнеше әдістер мен құрылымдарды енгізді, олар күшті халықтық саяси партиялармен байланысты болатын.

20 ғасыр

20-ғасырдың басында Еуропада көптеген партиялық жүйелерді ерекшелейтін либералдық-консервативтік бөлініс социалистік партиялардың пайда болуымен бұзылды, олар ұйымдасқан кәсіподақтардың қолдауын жеңіп алды. Мысалы, Үндістанның тәуелсіздік қозғалысындағы топтардың негізінде саяси партиялар жүйесі қалыптасты, және ол 1970 жылдары Индира Гандидің саясаты арқылы нығайтылып, тұрақталды. Дауыс беру құқығының кеңеюі және ақырында жалпыға бірдей дауыс беру құқығы демократиялық елдерде бірте-бірте тараған сайын саяси партиялар күрт өсті, және тек содан кейін ғана саяси партиялардың халық пен үкімет арасында делдал ретіндегі бейнесі қалыптасты.

Саяси партиялардың пайда болуы

Саяси партиялар – қазіргі заманғы елдерде кең таралған құбылыс. Көптеген демократиялық елдерде мықты саяси партиялар бар, ал көптеген саясаттанушылар екі партиядан кем елдерді автократиялық деп санайды. Дегенмен, бірнеше бәсекелес партиясы бар елдің міндетті түрде демократиялық емес екенін, ал көптеген автократиялық елдердің саясаты бір үстем саяси партия төңірегінде құрылғанын атап көрсетуге болады. Саяси партиялардың кең таралғандығы мен күші зерттеушілерді партиялардың болуын саясат заңдылығы деп қарастыруға және олардың қазіргі заманғы мемлекеттер үшін неліктен маңызды екенін сұрауға итермеледі. 1960 жылдардан бастап ғалымдар түрлі елдердегі нақты партиялардың пайда болуына себеп болуы мүмкін әлеуметтік жіктерді аныта бастады, мысалы, кейбір елдердегі діни жіктер діни партиялардың құрылуына әкелуі мүмкін. Партиялар әлеуметтік жіктерден туындайды деген теорияға бірнеше сын айтылды. Кейбір авторлар оны эмпирикалық тұрғыдан сынап, партиялардың қолданыстағы жіктерден пайда болатынына ешқандай дәлел таппады немесе бұл тұжырымды эмпирикалық түрде тексеру мүмкін емес деп мәлімдеді. Басқалары әлеуметтік жіктер саяси партиялардың пайда болуына ықпал етуі мүмкін екенін, бірақ бұл кері байланысты жасыратынын – саяси партиялардың да әлеуметтік жіктерде өзгерістерге себеп болатынын атап өтеді.

Жеке және топтық ынталандырулар

Партиялардың бүкіл әлемде кең таралғандығының тағы бір түсіндірмесі – партия құру кандидаттар мен заң шығарушыларға үйлесімді стимулдар ұсынуы мүмкін. Мысалы, саяси партиялардың болуы географиялық округтер бойынша кандидаттарды үйлестіре алады, соның салдарынан бір сайлау округінің кандидаты басқа округтегі ұқсас кандидатқа көмектесуге мүдделі болады. Осылайша, саяси партиялар бірдей мақсаттарға ие кандидаттардың сайлау кампаниясы немесе басқару кезінде бір-біріне зиян келтірмеуіне мүмкіндік беретін механизмдер болуы мүмкін. Бұл партиялардың кең таралғандығын түсіндіруге көмектеседі: кандидаттар тобы партия құрып, бір-біріне аз зиян келтірсе, олар ұзақ мерзімді перспективада партиялық байланысы жоқ саясаткерлерге қарағанда тиімдірек болуы мүмкін, сондықтан партияға мүше саясаткерлер партиясыз саясаткерлерден басымдық алады. Партиялық аппараттың болуы сайлаушылардың коалициясына идеалды саясатты таңдау бойынша келісуге көмектеседі, ал партиялық байланысы жоқ заң шығарушылардың құрамы олардың таңдауларын шектемей, ең жақсы саясатты таңдау туралы келісе алмайды.

Партиялар эвристика ретінде

Саяси партиялардың болуына қатысты тағы бір маңызды түсіндірме психологиялық сипатта: партиялар көптеген адамдардың саясатқа қатысуы үшін қажет болуы мүмкін, себебі олар адамдарға үлкен жеңілдік беретін, ой-шағылысын азайтатын қарапайым тәсіл ұсынады, бұл сайлаушылар әрбір үміткердің артық-кемін жеке бағалауға мәжбүр болған жағдайдағы қарастыру көлемін қысқартады. Саяси партиялар болмаса, сайлаушылар әр сайлаудағы барлық үміткерді жеке-жеке талдауы керек болар еді. Бірақ саяси партиялар сайлаушыларға тек бірнеше топты бағалауға мүмкіндік береді де, содан кейін партияға жасаған бағасын сол топқа қатысты барлық үміткерге қолданады. Көптеген үміткердің жеке пікірлерін білуге қарағанда, бірнеше партияның бағдарламаларын білу әлдеқайда оңай болғандықтан, партиялар адамдардың хабардар дауыс беруіне қатысты ақыл-ой жүктемесін азайтады. Дегенмен, соңғы ондаған жылдарда партиялық белгілілік күші әлсірегенін көрсететін деректер бар, сондықтан бұл функция бұрынғыдан гөрі партиялар үшін аз маңызды болуы мүмкін.

Саяси партиялардың құрылымы

Саяси партиялар көбінесе елдер арасында ұқсас құрылымға ие болады. Әдетте, оларда бір партия басшысы, партия басшыларының тобы және партия мүшелерінің қауымдастығы болады. Президенттік және парламенттік демократияларда партия мүшелері партия басшыларын таңдауға жиі қатысады, мысалы, партия конференциясында партия басшылығына дауыс беру арқылы. Ірі партиялардың басшысы ықпалды және танымал тұлға болғандықтан, көптеген партия басшылары белгілі мансапты саясаткерлер болып табылады. Партия басшыларының беделі сайлаушылардың партияға деген қабылдауына әсер ете алады, ал кейбір сайлаушылар сайлауда қалай дауыс беретінін түрлі партиялардың басшыларын қаншалықты ұнататынына қарай шешеді. Партия басшыларын таңдауға қатысатын адамдардың саны партиялар мен елдер арасында кең ауқымда өзгереді. Бір жағынан, партия басшыларын бүкіл сайлаушылар таңдауы мүмкін, ал екінші жағынан – бір ғана адам таңдауы мүмкін. Кіші топтың таңдауы партия басшылығының ауысуында кездеседі, мұндай жағдайда саяси партиялардың болуы бір ғана заңды саяси партиямен немесе бір ғана бәсекелестік партиямен шектелуі мүмкін. Қытай Коммунистік партиясы сияқты кейбір партиялар келесі партия басшысын таңдау үшін қатаң әдістерді қолданады, оған басқа партия мүшелерінің қатысуы қажет. Аз ғана бірпартиялық мемлекеттерде билік мұрагерлікпен беріледі, яғни партия басшылығы келе жатқан партия басшысының баласына көшеді. Автократиялық партиялар алмасу нәтижесінде үлкен өзгерістерге ұшыраудан сақтану үшін таңдаудың шектеулі әдістерін қолданады.

Партия басшылары

Демократиялық және демократиялық емес елдерде партия басшысы көбінесе ірі партия басшылығының ең ірі мүшесі болып табылады. Партиялық басқару құрамына әдетте партия хатшысы және партия төрағасы сияқты әкімшілік лауазымдар кіреді, бұл лауазымдар партия басшысынан бөлек адамдарға жүктелуі мүмкін. Мұндай басқару ұйымдары партия басшысын шектеуге мүмкіндік береді, әсіресе егер басшы автократ болса. Саяси партиялар үшін партия басшыларын сайлау және саяси мақсаттарын белгілеу сияқты маңызды шешімдерді қабылдау партия конференцияларында жүзеге асырылады. Партия басшылары билікте болмаған жағдайда, үкімет басшысы болу үшін бәсекелесетіні сияқты, партияның басқару құрамы да үкіметтегі түрлі лауазымдарға үміткер болуы мүмкін. Мысалы, Вестминстер жүйесінде биліктен тыс ең ірі партия парламенттегі ресми оппозицияны құрады және партия сайлауда жеңіске жеткен жағдайда, қай мүшелер үкіметте қандай лауазымдарды атқаратынын көрсететін көлеңкелі кабинетті тағайындайды.

Партия мүшелігі

Демократиялық елде азаматтар көбінесе белгілі бір саяси партиямен байланыс жасайды. Партияға мүше болу жарна төлеуді, бір уақытта бірнеше партиямен байланыста болмауға келісім беруді және кейде партияның саясаты мен бағдарламасына келісім білдіруді қамтиды. Демократиялық елдерде саяси партия мүшелеріне партия басшылығын сайлау үшін сайлауға қатысуға мүмкіндік беріледі. Партиялық ұйымдарға қатысу деңгейі елдің саяси институттарына байланысты болуы мүмкін, ал кейбір сайлау жүйелері мен партиялық жүйелер партия мүшелігін арттыруға ынталандырады. 1980-ші жылдардан бері көптеген елдерде, әсіресе ұзақ жылдардан бері қалыптасқан еуропалық демократияларда, ірі дәстүрлі партиялық ұйымдарға мүшелік саны тұрақты түрде азайып келеді.

Партиялық ұйымдардың түрлері

Саяси ғалымдар тарих барысында қалыптасқан саяси партиялардың түрлі типтерін ажыратады. Оларға элиталық партиялар, жаппай партиялар, «барлықты қамтитын» партиялар және картельдік партиялар жатады. Элиталық партиялар сайлауда күш сынасуға мүдделі саяси элиталар болып табылды және сайлау кампаниясына көмектесумен ғана шектелген сыртқы тұлғалардың ықпалын шектеді. Жаппай партиялар партияның қаржылық көзі болатын жаңа мүшелерді тартуға тырысты және көбінесе партия идеологиясын таратумен қатар сайлауға да көмектесуі күтілді. АҚШ-та екі үлкен партия да бастапқыда элиталық партиялар болды, бірақ праймериздер мен басқа реформалар оларды өзгертіп, билікті кандидаттарды іріктеуде және ықпал етуде бәсекелесетін белсенділерге берді.

Элиталық партиялар

Элиталық партия – жалпыға бірдей сайлау құқығы енгізілгенге дейін, он тоғызыншы ғасырда үстемдік құрған саяси партияның түрі. Француз саясаттанушысы Морис Дювергер элиталық және "жаппай" партияларды алғаш рет ажыратты, бұл айырмашылықты осы екі типтің ұйымдық құрылымындағы ерекшеліктерге негіздеді. Элиталық партиялар минималды және еркін ұйыммен сипатталады, қаржыландыру көбінесе партиядан тыс көздерден келетін ірі қаржылық үлестер есебінен жүзеге асырылады. Элиталық партиялар партия мүшелерінің санын арттыруға аса мән бермейді, ал олардың жетекшілері – оның жалғыз мүшелері болып табылады.

Жаппай жиналғандар

Бұқаралық партия – қоғамдағы жіктер негізінде пайда болған және саяси процеске қатардағы азаматтарды, яғни "бұқараны" тартқан саяси партия түрі.

Барлығын жинап алу

"Барлық дауыс жинаушы партия" терминін неміс-американдық саясаттанушы Отто Кирххаймер 1950-1960 жылдардағы бұқаралық партиялардың ішіндегі өзгерістер нәтижесінде пайда болған партияларды сипаттау үшін жасаған. Өздерінің басты идеологияларын ашық түріне кеңейту арқылы, барлық дауыс жинаушы партиялар халықтың кең ауқымының қолдауын қамтамасыз етуге тырысады. Бұдан әрі, мүшелердің рөлі төмендейді, себебі мұндай партиялар мемлекеттен немесе қайырымдалықтар есебінен қаржыландырылады.

Картель мүшелері

Картельдік партиялар – 1970 жылдардан кейін пайда болған саяси партиялардың бір түрі. Олардың ерекшелігі – жоғары мемлекеттік қаржыландыру және ұйымдастырушы принцип ретінде идеологияның маңызын жоғалтуы. Картельдік партиялар туралы тезисті Ричард Кац және Питер Мейр жасады. Олар саяси партиялардың қоғамдағы топтардың емес, мемлекеттің атынан әрекет ететін «жартылай мемлекеттік мекемелерге» айналғанын жазды. «Картель» термині үкіметтегі белгілі партиялардың жаңа партиялардың енуіне кедерес келтіріп, орнықты партиялардың картелін құрауына сілтеме жасайды. Картельдік партиялардағы мүшелердің рөлі, басқа партиялар сияқты, көбінесе ұсақ болады, себебі партиялар саяси жүйедегі өз позицияларын сақтау үшін мемлекеттік ресурстарды пайдаланады. Бас ағымдағы немесе «барлыққа ашық» партиялардан өзгеше, нишалық партиялар көбінесе шектеулі мүдделерді саясаттағы басым экономикалық сол-оң бөлінісіне сәйкес келмейтін тәсілмен жариялайды, соның салдарынан басқа партияларда кең таралмаған мәселелерге назар аударады. Сонымен қатар, нишалық партиялар қоғамдық пікірдің өзгеруіне бас ағымдағы партиялар сияқты тез жауап бермейді. Нишалық партиялардың мысалдарына жасыл партиялар және Франциядағы Ұлттық Біріккен партиясы сияқты экстремистік ұлтшыл партиялар жатады. Алайда, уақыт өте келе бұл партиялар өсіп, кеңейген сайын нишалық ерекшеліктерінен айырылуы мүмкін. Бұл құбылысты Еуропалық жасыл партиялардың радикалды экологиялық қозғалыстардан орталық-солшыл партияларға айналуында байқауға болады. Саяси партиялардың кейбір анықтамаларында партия – белгілі бір идеологиялық немесе саяси мақсаттарды ілгерілететін ұйым делінеді. Бірақ көптеген саяси партиялар негізінен идеологиямен немесе саясатпен ынталандырылмайды, олардың мақсаты белгілі бір саяси лидердің мансабын дамыту болып табылады. Идеологиялар партияларды бір-бірінен ажыратады, сондықтан сайлаушылар өздері ұнататын саясатты ілгерілететін партияны таңдай алады. Партия сайлаушыларды өз сенімдерін қабылдауға көндіріп, идеологияны ілгерілетуге тырысуы мүмкін. Саяси партияның жеке басын құрайтын негізгі идеологияларға либерализм, консервативизм, социализм, коммунизм, анархизм, фашизм, феминизм, экология, ұлтшылдық, фундаментализм, исламизм және көпмәдениеттілік жатады. Либерализм – демократия тарихымен тығыз байланысты идеология және қазіргі әлемнің көп бөлігінде басым немесе стандартты идеология болып саналады. Либералды партиялардың дәстүрлі қарсыластарының көпшілігі консервативті партиялар болып табылады. Олар құрылымды қолдаудан құрылымға қарсылыққа, толеранттылық пен плюрализмнен (саяси аренадағы қатысу кезінде) жүйеге қарсылыққа дейін өзгереді. Әр саяси партияның позициялары V партиялық деректер жиынтығы сияқты әртүрлі жарияланған индекстермен бағаланады.

Идеологияға жатпайтын партиялар

Идеологиялар әлемдегі көптеген саяси партиялар үшін орталық рөл атқаратын болса да, барлық саяси партиялардың ұйымдастырушы идеологиясы бола бермейді, немесе идеологиялық саясатты ілгерілету мақсатында құрылмайды. Мысалы, кейбір саяси партиялар клиенттік немесе қолдау-қамқорлыққа негізделген ұйымдар болып табылуы мүмкін, олардың басты назарында материалдық игіліктерді бөлу тұрады. Басқа саяси партиялар жеке саясаткердің өсуіне қызмет ететін құрал ретінде құрылуы да мүмкін. Этностық немесе нәсілдік айырмашылықтар бойынша маңызды әлеуметтік жіктер бар елдерде, бір этностық топтың немесе екіншісінің мүдделерін қорғау да кең таралған.

Партиялық жүйелер

Саяси партиялар демократиялық және автократиялық елдерде кең таралған, сонымен қатар, бір сайлаудан екіншісіне елде билікке ие болу мүмкіндігі бар саяси партиялардың тізімінде көбінесе елеулі өзгеріс болмайды. Бұл елдегі саяси партияларды елдің маңызды саяси институттарының бірі – партиялық жүйе ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Осы ерекшеліктер елдің саясатының басқа да маңызды факторларымен тығыз байланысты, мысалы, елдің демократиялық деңгейі, заңдарының саяси партияларға қоятын шектеулері және қолданылатын сайлау жүйелері. Тіпті саяси партиялардың саны заңмен ресми түрде шектелмеген елдерде де саяси институттар партиялардың өміршеңдігіне әсер етеді. Мысалы, бір округтан бір депутат сайланатын сайлау жүйесін қолданатын демократияларда партиялардың саны азырақ, ал пропорционалды өкілдік жүйесін қолданатын елдерде көбірек болады. Бір елдегі партиялардың санын сол елдің сайлау округтерінің мөлшері мен заң шығарушы органындағы депутаттар санына сәйкес дәл бағалауға болады.

Партиялық емес жүйелер

Партиялық емес жүйеде саяси партиялар болмайды немесе саяси партиялар саяси жүйенің маңызды бөлігі емес. Саяси партиялары жоқ елдер өте сирек. Кейбір партиялық емес елдерде партия құру заңмен тікелей тыйым салынған. Бірақ, ұзақ демократиялық тарихы бар кейбір мемлекеттерде де партияларға тыйым салынуы мүмкін, әдетте, мықты ұлттық партиялық жүйелері бар елдердің жергілікті немесе аймақтық сайлауларында. Саяси партиялар жақында ғана құрылған немесе саясатында үлкен өзгерістер болған, әлі тұрақты партиялық жүйеге оралмаған елдерде уақытша тарауы да мүмкін. Мысалы, АҚШ партиялық емес демократия ретінде басталып, ондаған жылдар бойында саяси партиялардың тұрақты жүйесін қалыптастырды. Алайда, саяси партияларға тыйым салынбаған және үлкен бұзылыстар болмаған елдерде партиялардың болмауы да мүмкін, бірақ бұл сирек кездеседі: Палау сияқты кейбір Тынық мұхиты аралдарындағы демократияларда партияларға рұқсат берілгенімен, олар ұлттық саясаттың маңызды бөлігі емес.

Бір партиялы жүйелер

Бір партиялық жүйеде билік бір саяси партияның қолында толығымен болады. Егер бір ғана саяси партия болса, мұның себебі авторитарлық мемлекеттерде жиі кездесетін, кез келген қарсы партия құруға тыйым салу болуы мүмкін. Мысалы, Куба Коммунистік партиясы Кубадағы жалғыз рұқсат етілген саяси партия және заң шығарушы органға орын алуға құқығы бар. Егер тек бір ғана күшті партия заңды түрде өмір сүруге рұқсат алса, оның қатары қоғамның үлкен бөлігін қамтуы мүмкін және саяси басқарумен тікелей байланысы жоқ азаматтық қоғамда маңызды рөлдер атқара алады; мұның мысалы – Қытай Коммунистік партиясы. Қарсы партияларды тыйым салу, басқа саяси партияларды толығымен заңсыз жасамастан, бір ғана партияның билікті ұстауына мүмкіндік береді. Мысалы, Солтүстік Кореяда бірнеше партияның болуына және тіпті заң шығарушы органға өкілдер жіберуіне ресми түрде рұқсат берілген, бірақ заңдар Кореяның Еңбек партиясының бақылауын сақтайды. Сондай-ақ, еркін сайлаулар өткізілетін елдерде билік бір ғана партияның қолында болуы мүмкін. Мұндай жағдайлар кейде үстем партиялық жүйелер немесе партиякратиялар деп аталады. Ғалымдар, егер бір елде билік бір партиядан екіншісіне ешқашан ауыспаса, оны демократия деп санауға бола ма, жоқ па деген мәселені талқылайды.

Екі партиялы жүйелер

Бірнеше елде үкімет құру үшін бәсекелесуге екі партияның ғана нақты мүмкіндігі бар. АҚШ – екі партиялық демократияның классикалық мысалы, онда ел тарихының көп бөлігінде ұлттық үкіметті Демократиялық партия немесе Республикалық партия ғана басқарып келді. Колумбия, Уругвай, Мальта және Гана сияқты елдерде де екі партияның ұзақ жылдар бойы үстемдік құрған кезеңдері болды. Екі партиялық жүйелер демократиямен ғана шектелмейді, олар авторитарлық режимдерде де кездесуі мүмкін. Бразилия және Венесуэла сияқты елдердегі тарихи автократиялық режимдерде де екі партия арасында бәсеке болған. Демократиялық саяси институттар партиялардың санын анықтай алады. 1950 жылдары Морис Дювергер бір округтан бір депутат сайлану және көпшілік дауыспен жеңіске жеткен сайлау жүйесінің екі партиялық жүйеге алып келетінін атап көрсетті. Кейбір саясаттанушылар бұл ойды кеңейтіп, қатаң саяси институттардың (бірінші кезеңде дауыс беру жүйесі сияқты) саяси партиялардың санын азайтатынын айтады, сондықтан екі партия ғана бар жүйелер, ең қатаң ережелері бар елдерде қалыптасады. Екі партиялық жүйелер сайлаушылардың таңдауын шектегені үшін көп сынға ұшырады, ал бұл сынның көп бөлігі қатаң саяси институттармен байланысты болды. Мысалы, кейбір сарапшылар АҚШ сияқты екі партиялық жүйедегі саяси институттар үшінші партияның бәсекеге қабілетті болуына мүмкіндік бермейтіндей етіп әдейі жасалғанын айтады. Сондай-ақ, бұл жүйелердің шын ниетінен тыс дауыс беруге және бұзақылық әсеріне ықпал етуге бейімділігі де сынға түседі.

Көппартиялы жүйелер

Көппартиялық жүйелер – билікті ұстап, саясатқа ықпал етуге екі партиядан артық партияның нақты мүмкіндігі бар жүйелер. Екі партиялық демократиялар көппартиялық жүйелермен салыстырғанда сирек кездесетін немесе ерекше саналатын болуы мүмкін. Әлемдегі ең ірі демократиялардың көптегені ұзақ жылдар бойы көппартиялық бәсекеде болды, олардың ішінде Үндістан, Индонезия, Пәкістан және Бразилия бар. Көппартиялық жүйелер кішкентай партиялық жүйелерге қарағанда басқарудың өзгеше түрлерін қалыптастырады, мысалы, көбінесе коалициялық үкіметтер құруға мүмкіндік береді. Көптеген бәсекелес саяси партиялардың болуы көбінесе демократияның жоғары деңгейімен байланысты, ал бірпартиялық жүйеден көппартиялық жүйеге өту демократиялану процесі ретінде қарастырылады. Авторитарлық елдерде көппартиялық бәсекелестік болуы мүмкін, бірақ мұндай жағдай әдетте сайлау әділ өтпеген кезде туындайды. Осы себепті, АҚШ сияқты екі партиялық демократияларда жаңа бәсекелес саяси партия құруды жақтаушылар көппартиялық жүйені дамыту елді демократиялырақ етеді деп жиі айтады. Дегенмен, көппартиялық жүйелер екі партиялық жүйелерге қарағанда демократиялық па, әлде саясатта жақсы нәтижелер бере ме деген мәселе ғалымдар мен халық арасында қызу пікірталас тудырады. Керісінше, партиялардың саны өте көп елде басқарушы коалициялар құрылуы мүмкін, онда өте әртүрлі идеологиялық көзқарастағы партиялар болады, олар көптеген саяси шешімдерді қабылдауға қабілетсіз болып, елдің тұрақсыздығына және сайлаудың жиі өтуіне әкелуі мүмкін. Мұндай мәселелерге тап болған жүйелердің мысалдары ретінде Израиль, Италия және Финляндияның жақын тарихындағы кезеңдерді атауға болады. Көппартиялық жүйелер көбінесе бір немесе екі партиялық жүйелерге қарағанда әділ және халықты жақсы көрсетеді, бірақ олардың кемшіліктері де бар, мысалы, көп нұсқалы сайыста жеңіске жеткен үміткердің көпшілік дауысын алмай қалуы мүмкін. Кейбір көппартиялық жүйелерде басқа партияларға қарағанда екі партия айқын түрде бәсекеге қабілетті болуы мүмкін. Мұндай партиялық жүйелер "екі партия плюс" жүйелері деп аталады, бұл екі үстем партияны және үкіметте сирек немесе ешқашан билікке ие болмайтын басқа партияларды білдіреді. Мұндай партиялар сайлау қорытындысына шешуші фактор болып табылуы мүмкін. Сонымен қатар, Үндістан сияқты көппартиялық жүйелерде де, негізінен екі бәсекелес партия болғанымен, жалпы алғанда екі партиядан асып түсетін көптеген партиялар елдің ұлттық саясатында маңызды рөл атқаруы мүмкін. Бұл шығындардың көп бөлігін үміткерлер мен саяси партиялар төлейді, олар көбінесе қаржы жинау бойынша күрделі ұйымдар құрайды. Сайлауға қатысу үшін төлем жасау демократиялық үдерістің маңызды бөлігі болғандықтан, саяси партияларды қаржыландыру ел саясатының маңызды аспектісі болып табылады. Көптеген елдерде үкімет те саяси партияларға белгілі бір деңгейде қаржылай көмек көрсетеді. Демократия және сайлауға көмек көрсету жөніндегі халықаралық институт зерттеген 180 елдің ішінде дерлік барлығы саяси партияларды мемлекеттік қаржыландырудың қандай да бір нысанына ие, ал үштен бірі сайлау науқанына жұмсаған қаражатты өтеуден асып түсетін тұрақты мемлекеттік төлемдерді жүзеге асырады. Кейбір елдерде партияларды мемлекеттік қаржыландыру олардың мөлшеріне байланысты: мысалы, мемлекет белгілі бір кандидаттар немесе қолдаушылар санынан асып түсетін партияларға ғана қаржылай қолдау көрсете алады. Саяси партияларды мемлекеттік қаржыландыру партиялардың сыбайлас жемқорлық жолмен қаражат табуға тырысуын азайтуға мүмкіндік береді, олардың қаржыландырудың баламалы көздерін табуға деген ынтасын төмендетеді. Партияларды қаржыландыру көздерін жіктеудің бір жолы – мемлекеттік және жеке қаржыландыруға бөлу. Тағы бір жіктеу – плутократиялық және халықтық көздер арасындағы айырмашылық: ірі корпорациялардан көп қаржы алатын партиялар, көбінесе жеке қолдаушылардан шағын үлестер түрінде қаржыланатын партиялардан өзгеше саясатты ұстанады және басқа стратегияларды қолданады. Саяси партияларды жеке қаржыландыруды ішкі және сыртқы көздерден келетін қаржыға да бөлуге болады: бұл партия мүшелерінің жарналары немесе үміткерлердің жарналары мен партиядан тыс тұлғалардан, корпорациялардан немесе кәсіподақтардан түсетін үлестер арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Кейбір партиялар тікелей дауыс сатып алумен айналысады, яғни партия дауыс беру үшін адамға ақша төлейді. Партияның белгілі бір сайлауда жеңіске жетуі үшін белгілі бір шектен артық шығын жұмсауы маңызды болғанымен, науқан кезіндегі шығындардың өсуіне қатысты азаятын пайдалылық принципі бар. Партия белгілі бір шығын шегінен өткеннен кейін, қосымша шығындар жеңіске жету мүмкіндігін арттырмауы мүмкін.