Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тибет терьеры – Тибеттен шыққан орташа денелі ит тұқымы. Атында «терьер» делінгенімен, ол терьерлер тобына жатпайды. Еуропалық саяхатшылар бұл тұқымды таныс терьер тұқымдарымен ұқсас болғандықтан ағылшын тілінде осылай атады. Бұл тұқымның тибетше атауы – Цанг Апсо, ол шамамен «Цанг провинциясынан шыққан, шашық немесе сақалды ("апсо") ит» деп аударылады. Кейбір ескі саяхатшылардың жазбаларында бұл ит Доки Апсо немесе «сырттағы» Апсо деп те аталады, яғни ол сыртта өмір сүретін, шашық немесе сақалды жұмыс иті екенін көрсетеді.
The Tibetan Terrier is a medium sized breed of dog that originated in Tibet. Despite its name, it is not a member of the terrier group. The breed was given its English name by European travelers due to its resemblance to known terrier breeds. The Tibetan name for the breed, Tsang Apso, roughly translates to "shaggy or bearded ("apso") dog, from the province of Tsang". Some old travelers' accounts refer to the dog as Dokhi Apso or "outdoor" Apso, indicating a shaggy or bearded working dog which lives outdoors.
Тарих
Тибет терьерлері 2000 жылдан бері Тибет монастырьларында өсіріліп келеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, тибет терьерлері бақыт әкелетін нысан, талисман, күзетші, мал өріп жетектеуші және серік ретінде ұсталған. Олар сондай-ақ таудан құлаған заттарды алып келу үшін де пайдаланылған. 1922 жылы Англиялық доктор Агнес Грейг Еуропаға алғашқы тибет терьерін әкелді. Тибетте науқасқа сәтті операция жасағаннан кейін оған "Бунти" атты алтын және ақ түсті күшік сыйға берілді. Екінші еркек "Раджаны" алғаннан кейін доктор Грейг өсіру орталығын құрып, оларды көбейтуге кірісті. Алғашқы төл 1924 жылы туды және Лхаса терьері ретінде тіркелді. 1930 жылы Үндістанның Кеннел клубы тұқымның атын Тибет терьері деп өзгертті. АҚШ-тағы алғашқы тибет терьерлерін 1956 жылы Вирджиния штатының Грейт-Фоллс қаласынан доктор Генри мен Элис Мерфи доктор Грейгтің Ламлех өсіру орталығынан әкелді. 1973 жылы Американдық Кеннел клубы бұл тұқымды спорттық емес топқа жатқызып, мойындады. Оның ішінде Польшаның Төмендік Жылқы Иті де бар.
Tibetan Terriers have been bred and raised in monasteries of Tibet for 2,000 years. Historically, Tibetan Terriers were kept as good luck charms, mascots, watchdogs, herding dogs, and companions. They were also used to retrieve articles that fell down mountainsides. Dr. Agnes Greig of England brought the first Tibetan Terrier to Europe in 1922. She was given a gold and white female puppy named "Bunti" after successfully performing an operation on a patient in Tibet. After acquiring a second male, "Rajah," Dr. Greig established a kennel and began to breed them. The first litter was born in 1924 and were registered as Lhasa Terriers. In 1930, the Kennel Club of India changed the breed's name to Tibetan Terrier. The first Tibetan Terriers in the US were imported in 1956 by Dr. Henry and Mrs. Alice Murphy of Great Falls, Virginia, from Dr. Greig's kennel, Lamleh. In 1973, the American Kennel Club recognized the breed, classifying it as part of the non sporting group. Polish Lowland Sheepdog, among others.
Сыртқы келбеті
Тибет терьері – шаршы пропорциялы, орташа еңілі, күшті, шашық жүнді ит. Олардың бойы мен салмағы кең ауқымда өзгереді, 35–41 см (14–16 дюйм) аралығында, ал салмағы 8–14 кг (18–30 фунт), екі жыныс үшін де 9.5–11 кг (20–24 фунт) артықшылықты. Салмақ, егер дене пропорциясына сай келсе, қабылданады. Толық бойға жеткенде, Тибет терьері кішірейтілген шаштаразға ұқсайды. Басы орташа, мысығы орташа ұзындықта, күшті, бас сүйегі дөңгелек те емес, жалпақ та емес. Көздері үлкен, қара және бір-бірінен орташа қашықтықта орналасқан. V пішіндес салбырағыш құлақтары жақсы қауырсынды және бас сүйегінің екі жағында жоғары орналасуы керек. Мұрынның ең қажетті түсі қара болғанымен, көрмедегі иттерде қоңыр түсі де кездеседі. Денесі жақсы дамыған, тығыз. Арқасының ұзындығы құйрық қанатының биіктігіне тең болуы керек, бұл тұқымға оның әдеттегі шаршы келбетін береді. Құйрығы жоғары орналасқан, қауырсынды және арқасына иіліп түскен. Тибет терьерінің ерекшеліктерінің бірі – кең, жалпақ табандары, саусақтарының арасындағы жүні, бұл оларға тауға өрмелеуге өте қолайлы, табиғи қарға батуға мүмкіндік береді. Тибет терьерінің жүні ұзақ өседі. Сондықтан, олардың жүні өте ұзын болады және үй жануарларын кейде қырқу қажет. Олар қысқа жүні бар иттер сияқты түсірмейді, керісінше, адамдар сияқты белгілі бір жылдамдықпен түсіреді. Ерекшелік – шамамен тоғыз айлық шақта, кәзіреттер ересек жүніне ие болу алдында толығымен жүнін түсіреді. Жүні екі қабатты, жылу астыңғы қабаты және адам шашы сияқты текстурасы бар үстіңгі қабаты бар. Ол жібектей немесе иіліп тұрмауы керек, бірақ толқынды болуы мүмкін. Ұзын және тығыз, табиғи күйде көрсетіледі, бірақ Лхаса Апсо немесе Мальтез сияқты тұқымдардағыдай еденге тигізбеу керек. Жүні бет пен көзді жабады, бірақ ұзын кірпіктері көздеріне түсіп қалмайды, ал бұл тұқымның көру қабілеті өте жақсы. Бауыр және шоколад түсінен басқа барлық түстерге рұқсат етіледі, ешқайсысы да артықшылыққа ие емес. Алтын түсі ең сирек кездеседі. Тибет терьерлері қатты, екі түсті, үш түсті, қызыл сабельді немесе пибалд түстерінің кез келген комбинациясында болуы мүмкін, егер мұрынның терісі қара болса және көздері мен көз шекары қара болса.
The Tibetan Terrier is a powerful, medium sized dog of square proportions, with a shaggy coat. They vary widely in height and weight, ranging from 14 to 16 in (35–41 cm) and is 18–30 lb (8–14 kg), with 20–24 lb (9.5–11 kg) preferred for either sex. All weights are acceptable if in proportion to the size. Fully grown, the Tibetan Terrier resembles a miniaturized Bearded Collie. The head is moderate, with a strong muzzle of medium length, and a skull neither rounded nor flat. The eyes are large, dark, and set fairly far apart. The V shaped drop ears are well feathered, and should be set high on the sides of the skull. Although the preferred colour for the nose is black, in showdogs, they are also sometimes brown. The body is well muscled and compact. The length of the back should be equal to the height at the withers, giving the breed its typical square look. The tail is set high, well feathered, and carried in a curl over the back. One of the more unusual features of the Tibetan Terrier is their broad, flat feet with hair between the toes, which are ideal for climbing mountains, acting as natural snowshoes. The hair of the Tibetan Terrier has a long growth cycle. As a result, their coat grows quite long and pet animals will require occasional trimming. They do not shed like dogs with shorter hair growth cycles, but rather slough hair at a rate similar to that of most humans. The exception is at approximately nine months when puppies slough their entire coat in advance of acquiring their adult coat. The double coat is profuse, with a warm undercoat and a topcoat which has the texture of human hair. It should not be silky or curled, but wavy is acceptable. Long and thick, it is shown natural, but should not be so long as to touch the floor, as is typical in breeds such as the Lhasa Apso or Maltese. A fall of hair covers the face and eyes, but long eyelashes generally prevent hair from getting in the Tibetan Terrier's eyes, and the breed has very good eyesight. All colors are permissible, barring liver and chocolate, and none is preferred. Gold is the rarest. Tibetan Terriers are available in any combination of solid, parti color, tricolor, red sable, or piebald, as long as the nose leather is black and the eyes and eye rims are dark.
Тендерлік
Бұл тұқымның ең тартымды ерекшеліктерінің бірі – мінез-темпераменті. Олар достық, махаббатқа бөленген отбасылық итттер, иелеріне сезімтал және дұрыс таныстырылса, үлкен балалармен де мейірімді. Бастапқыда күзетші ит ретінде пайда болғандықтан, тибеттіктер жат адамдарға көбінесе тартыншақтық танытады, бірақ олармен ешқашан агрессивті немесе ұялшақ болмауы керек. Тибет терьерінің дауысы күшті және олар көп сөйлейді. Пәтерде өмір сүруге жарайтын болса да, тибеттіктер сергек итттер және үнемі жаттығулар қажет. Тибеттіктердің энергия деңгейі орташадан жоғары, ал жалпы мінезі көңілді, белсенді, жанданулы, епті және зиялы. Осының нәтижесінде, олар көбінесе иттің спорт түрлеріне, мысалы, ептілікке өте ыңғайлы. Олар тұрақты, нық қадамды, епті және кейде қырсық бола алады. Тибет терьерлері әдетте тартымды және адал. Бұл тұқымның кейбір өкілдері өздерінің мүлкін қорғауға бейім, бұл басқа үй жануарларымен бірге өмір сүруді қиындатуы мүмкін.
The temperament has been one of the most attractive aspects of the breed since it was first established. They are amiable and affectionate family dogs, sensitive to their owners, and gentle with older children if properly introduced. As is fitting for a dog with origins as a watch dog, Tibetans tend to be reserved around strangers, but should never be aggressive or shy with them. The Tibetan Terrier has a deep bark and is prone to excessive barking. While suitable for apartment living, the Tibetan is an energetic dog that requires regular exercise. The energy level of the Tibetan is moderate to high and its general nature is happy, active, lively, intelligent, and agile. As a result, they are often well suited for dog sports such as agility. They are steadfast, determined, and clever, which can lead to them being stubborn. Tibetan Terriers are usually charming and loyal. Some dogs of this breed can often be guarding of their resources, which can make it hard to live with another pet.
Іс-шаралар
Тибет терьері итарлық бәсекелерге, бағынуға, жылдам бағынуға, көрме шеберлігіне, флайболға, із кесуге және тіпті мал өсіру іс-шараларына қатыса алады. Мал өсіру инстинктісі мен оқытылу қабілетін бәсекелес емес мал өсіру сынақтары арқылы бағалауға болады. Негізгі мал өсіру инстинкттерін көрсеткен Тибет терьерлерін мал өсіру бәсекелеріне қатысуға оқытуға болады.
The Tibetan Terrier can compete in dog agility trials, obedience, rally obedience, showmanship, flyball, tracking, and even herding events. Herding instincts and trainability can be measured at non competitive herding tests. Tibetan Terriers that exhibit basic herding instincts can be trained to compete in herding trials.
Денсаулық
Американдық Kennel Club осы тұқымның орташа өмір сүру ұзақтығын 15–16 жыл деп көрсетеді. Бұл – табиғи сыртқы түрі үшін селекцияланған, спорттық емес тұқым. Тибет терьерлері көбінесе дені сау тұқым деп есептеледі. Дегенмен, олар түрлі денсаулық проблемаларына, әсіресе көз және буын ауруларына бейім. Мұндай проблемаларға иттің жамбас дисплазиясы, жамбас сүйекшесінің шығуы, прогрессивті тоқ жарқын қабынуы, линзаның шығуы, катаракта және жүрек шуылуы жатады. Тибет терьерлерінде сүт, бидай және басқа да дәнділерге аллергия кездесуі мүмкін. Осындай мүмкін болатын денсаулық мәселелеріне байланысты, Тибет терьерлері клубтары иттердің көзін тіркеу қоры (CERF) және жануарларға арналған ортопедиялық қоры (OFA) сияқты көз және жамбас тексерулеріне қатысатын өсірушілерден алуға кеңес береді. Сонымен қатар, Тибет терьерлері адамдарда Баттен ауруы деп аталатын, иттің нейрондық цероидтық липофусцинозын тасымалдауы мүмкін. Аурудың бірінші белгісі – түнгі соқырлық. Кейбір жылдардан кейін соқырлық және эпилепсия, қозғалыс бұзылыстары, деменция және күтпеген агрессия сияқты неврологиялық белгілер пайда болуы мүмкін. Тибет терьерлеріндегі ауруға жауапты ген 2009 жылы анықталды және қазір оны анықтау үшін ДНК-тест бар. Германияда жүргізілген зерттеу көрсеткендей, Германияның Тибет терьерлері клубындағы тұқымның шамамен үштен бірі осы генді тасымалдаған, бірақ ДНК-тестілеуді қолдану және тасымалдаушыларды шағылыстыруға тыйым салудың арқасында клубтың ешбір иті бұл ауруға шалдыққан жоқ. Ұлыбританиялық тележүргізуші Клэр Болдинг осы тұқымды әйелінің үй жануарларының терісіне аллергиясы болғандықтан таңдады.
The American Kennel Club puts the average lifespan of the breed at 15–16 years. It is an athletic, non sporting breed that has been bred for a natural look, and the Tibetan Terriers are considered a healthy breed. That said, they can be susceptible to a variety of health problems, especially those related to the eyes and joints. These problems can include canine hip dysplasia, luxating patella, progressive retinal atrophy, lens luxation, cataracts and heart murmurs. Tibetans also have a history of being somewhat allergic to dairy, wheat, and other grains. Because of these potential health conditions, Tibetan Terrier clubs recommend purchasing from breeders who participate in eye and hip testing, such as the Canine Eye Registration Foundation (CERF) and Orthopedic Foundation for Animals (OFA). In addition, Tibetan Terriers can carry the genetic disease canine neuronal ceroid lipofuscinosis, called Batten disease in humans. The first symptom of the disease is night blindness. Blindness and neurological signs such as epilepsy, motor abnormalities, dementia, and unexpected aggression may follow some years later. The gene responsible for the disease in Tibetan Terriers was identified in 2009 and there is now a DNA test for it. A German study showed that about one third of Tibetan Terriers in a German Tibetan Terrier club were carriers, but thanks to the use of DNA testing along with a prohibition on carriers from being bred together, none of the club's dogs were affected by the disease. UK TV presenter Clare Balding specifically chose the breed for being suitable for her wife who is allergic to pet dander.