Кіріспе
Өндіріс процесіне кірістер мен шығыстарды көрсетеді.
Экономикада өндіріс жиынтығы – өндіріс процесінің мүмкін болатын кірістері мен шығыстарын білдіретін құрылым. Өндіріс векторы экономикадағы әрбір тауар үшін жазбаны қамтитын вектор ретінде процесті көрсетеді. Шығыстар өндірілген санды көрсету үшін оң жазбалармен, ал кірістер тұтынылған санды көрсету үшін теріс жазбалармен бейнеленеді. Егер экономикадағы тауарлар (еңбек, жүгері, ұн, нан) болса және диірмен 10 бірлік жүгеріден 8 бірлік ұн өндіру үшін бір бірлік еңбек күшін қолданса, онда оның өндіріс векторы (-1, -10, 8, 0) болады. Егер ол жартылай қуатпен жұмыс істеу үшін сондай-ақ еңбек күшіне мұқтаж болса, онда өндіріс векторы (-1, -5, 4, 0) да операциялық тұрғыдан мүмкін болады. Барлық операциялық мүмкін өндіріс векторларының жиынтығы – диірменнің өндіріс жиынтығы. Егер y – өндіріс векторы болса және p – экономиканың баға векторы болса, онда p·y – таза өнімнің құны. Диірменнің иесі әдетте осы санды барынша арттыру үшін y-ды өндіріс жиынтығынан таңдайды. p·y векторының "пайдасы" деп анықталады, ал диірмен иесінің мінез-құлқы "пайданы максимизациялау" деп сипатталады.
production sets in economics
In economics the production set is a construct representing the possible inputs and outputs to a production process. A production vector represents a process as a vector containing an entry for every commodity in the economy. Outputs are represented by positive entries giving the quantities produced and inputs by negative entries giving the quantities consumed. If the commodities in the economy are (labour, corn, flour, bread) and a mill uses one unit of labour to produce 8 units of flour from 10 units of corn, then its production vector is (–1,–10,8,0). If it needs the same amount of labour to run at half capacity then the production vector (–1,–5,4,0) would also be operationally possible. The set of all operationally possible production vectors is the mill's production set. If y is a production vector and p is the economy's price vector, then p·y is the value of net output. The mill's owner will normally choose y from the production set to maximise this quantity. p·y is defined as the 'profit' of the vector y, and the mill owner's behaviour is described as 'profit maximising'.
Өндірістік жиынтықтардың қасиеттері
Өндірістік жиынтықтардың келесі қасиеттері болуы мүмкін. Бос емес. Өндірушінің кем дегенде бір мүмкіндігі бар. Әрдайым осылай. Жабылу. Өндірістік жиынтық өзінің шекарасын қамтиды. Бұл тәжірибеде әрқашан сақталатын техникалық қасиет. Бөлу мүмкіндігі. Өндірістік жиынтықты кіріс және шығысқа бөлуге болады, егер әрбір өріс барлық элементтерде оң немесе барлық элементтерде теріс болса. Бұл әдетте жеке кәсіпорындар үшін, бірақ мысалы, ұлттық экономика үшін емес. Тегін түскі ас жоқ. Ешнәрседен ештеңе жасау мүмкін емес. Математикалық тұрғыдан алғанда, өндіріс жиынтығында кем дегенде бір оң жазылымы және теріс жазылымы жоқ вектор болмайды. Әрдайым осылай. Әрекетсіздік мүмкіндігі. Нөлдік вектор өндіріс жиынтығына жатады; яғни, ештеңе тұтынусыз ештеңе өндіруге болады. Бұл қасиет көбінесе дәл болмайды: кәсіпорынды жабуға немесе оны тоқтатқан күйде ұстауға ресурстар қажет болады. Бұл қасиет пайдалы жуықтама болуы мүмкін. Тегін кәдеге жарату. Егер y – Y өндіріс жиынтығының элементі болса, онда берілген кірістің көбірек тұтылуына немесе берілген шығыстың азаюына байланысты кез келген вектор да сондай болады. Математикалық тұрғыдан, егер e векторының ешбір жазылымы теріс болмаса және егер y ∈ Y болса, онда y – e ∈ Y. Бұл да пайдалы жуықтама болуы мүмкін. Бір шығыс. Өндіріс көбінесе бірнеше кірістен бір шығыс өндіретін бірліктерде (мысалы, ұн фабрикалары) жүзеге асырылады. Бөлінетін өндіріс жиынтығы бір шығысқа ие, егер дәл бір өрісте оң жазылым болса. Еңбек тұтынуы. Еңбек әдетте оң шығысы бар өндіріс жиынтығының барлық элементтері үшін кіріс болып табылады. Бұрылмау. Егер y ∈ Y және y≠0 болса, онда (–y) ∉ Y. Тәжірибеде әрдайым осылай. Дөңгелек. Егер екі вектор өндіріс жиынтығының ішінде болса, онда барлық аралық нүктелер де солай болады. Бұл көбінесе жуықтама ретінде қолданылады, бірақ кірістер немесе шығыстар дискретті бірліктерден тұратын болса, дәл қолданыла алмайды. Қосымшалық (немесе еркін кіру). Бұл қасиет өндіріс саласының немесе экономиканың өндіріс жиынтығына қатысты, бірақ мысалы, бір ұн фабрикасына қатысты емес. Яғни, егер y өндіріс векторы болса, онда y+y' да болады. Егер бір фабрика бір бағытта жұмыс істеу үшін салынса, ал екіншісі басқа бағытта жұмыс істеу үшін салынса, онда екеуі де жоспарланған кірістердің қосындысынан жоспарланған шығыстардың қосындысын өндіру үшін салынуы мүмкін. Еркін кіру – бұл мінсіз бәсекелестіктің постулаты. Масштабқа оралу және масштабтық экономия. Төменде қараңыз.
Өндірістік функция
Егер өндіріс жиынтығы бөлектеліп, бір ғана шығысы болса, онда F(y) функциясын құруға болады, оның мәні берілген кірістер үшін алынатын шығыстың максималды мөлшері болып табылады, ал оның анықталу облысы – өндіріс жиынтығында көрсетілген кіріс субвекторларының жиынтығы. Бұл өндіріс функциясы деп аталады. Егер өндіріс жиынтығы бөлектеліп, p баға векторы арқылы анықталған жағдайда, fp(x) өндірістік құн функциясын анықтауға болады. Егер x ақшалай шама болса, онда fp(x) – Y-де алынатын, құны x-ке тең кірістерден ең жоғары ақшалай шығыс мәні.
Өлшеміне қайта оралу
Даралыққа тұрақты қайту дегеніміз, егер y өндіріс жиынтығында болса, онда кез келген оң λ үшін λy да сол жиынтықта болады. Қайтарымдар белгілі бір аймақта тұрақты болуы мүмкін; мысалы, λ-ның берілген y үшін 1-ден тым алыс болмаған жағдайда. Жалпы өндіріс жиынтықтары үшін масштабқа қатысты өсуді немесе азаюды анықтаудың толыққанды қанағаттандырарлық тәсілі жоқ. Егер Y өндіріс жиынтығын F өндіріс функциясы арқылы бейнелеуге болады, оның аргументі өндіріс векторының кіріс субвекторы болса, онда F(λy) > λF(y) шарты барлық λ > 1 үшін масштабқа өсуді, ал F(λy) < λF(y) шарты барлық λ < 1 үшін масштабқа азаюды көрсетеді. Масштабқа азаю үшін кері шартты да айтуға болады.
Масштабтық үнемдеу
Егер Y – өндіріс құнының fp функциясы бар бөлінгіш өндіріс жиынтығы болса, онда (оң) масштабтық экономика бар екендігі fp(λx) > λfp(x) шартымен белгіленеді, барлық λ > 1 үшін, және fp(λx) < λfp(x) шартымен, барлық λ < 1 үшін. Керісінше жағдай теріс экономика (немесе масштабтың теріс экономикасы) деп аталады. Егер Y-де бір ғана өнім болса және бағалар оң болса, онда оң масштабтық экономикалар масштабқа өнімділіктің артуымен тең. Масштабқа өнімділік сияқты, масштабтық экономикалар да белгілі бір аймақта қолданылуы мүмкін. Егер зауыт қуатынан төмен жұмыс істесе, онда ол оң масштабтық экономиканы ұсынады, бірақ қуатына жақындаған сайын экономика теріс болады. Кәсіпорның масштабтық экономикасы өнеркәсіптің монополияға қарай шоғырлануына немесе толық бәсекеге қарай ыдырауына ықпал етеді.
Шектеу
Өндіріс векторының құрамдас бөліктері дәстүрлі түрде ағындар ретінде бейнеленеді (Қор мен ағынға қараңыз), ал көбірек жалпылама қарастырулар өндірісті қорлармен (мысалы, жер) және ағындармен (мысалы, еңбек) біріктіру ретінде қарастырады (Өндіріс факторларына қараңыз). Сәйкесінше, "пайда" дегеннің өнімнің таза құны ретіндегі қарапайым анықтамасы экономиканың басқа салаларындағы мағынасына сай келмейді (соның ішінде экономикадағы пайдаға қараңыз).