Эдвард Донован: Ирландиялық табиғат зерттеушісі және суретшісі

Кіріспе

Эдвард Донован (1768 – 1 ақпан 1837) – ағылшын-ирланд жазушысы, табиғат тарихын суреттеуші және әуесқой зоолог. Ол саяхаттаған жоқ, бірақ басқа табиғат зерттеушілерінің жинақтары негізінде көптеген түрлерді жинап, сипаттап, суреттеді. Оның көптеген кітаптары өз заманында табысқа ие болды. 1837 жылы ол мүсірлік күйде қайтыс болды, үлкен отбасын жетім қалдырып кетті.

Жеке өмір

Донованның отбасылық аяқшебі, білімі немесе ерте өмірі туралы дерлік ештеңе белгілі емес, бірақ ол Ирландияның Корк қаласында туған және бастапқыда О'Донован тегімен таныс болған. Оның тәуелсіз күйінде қандай да бір байлығы болған деп болжанады. Оның денсаулығы кейінгі жылдары нашарлап, 1837 жылы Джон-стриттегі үйінде қайтыс болды, үлкен отбасын мүсірлікке тастап кетті.

Өмірбаян

21 жасында Лондонға көшіп келді. Ол негізінен зерттеу сапарларынан алынған үлгілерді аукциондардан сатып алған табиғи тарих үлгілерін құнттап жинады. Ол Линнеев қоғамы мен Вернер қоғамының мүшесі болды, бұл оған Лондонның ең жақсы жинақтары мен кітапханаларына қол жеткізуге мүмкіндік берді. Жеке коллекционерлердің шағын қоғамдық мұражайлар ашуы кең таралған, сондықтан 1807 жылы ол Лондон мұражайын және Табиғи тарих институтын құрды. Каталогтар мен замандас шолуларына сәйкес, мұражайда әлемнің жүздеген түрлі құстары, сүтқоректілері, бауырымен жорғалаушылары, балықтары, моллюскалары, жәндіктері, маржандары және басқа да омыртқасыздары, сондай-ақ ботаникалық үлгілер мен оның британдық коллекцияларымен қатар басқа да экзотикалық заттар қойылған. Кіру құны 1 шиллинг болды. Мұражайдың мақсаты – табиғи тарих бойынша халықты біліммен қамту, сонымен қатар оның жарияланымдары үшін маңызды материалдық база болып табылды. Дегенмен, мұражай оның үміттенгендей қаржылық табысқа ие болмады. Донован бастапқыда табиғи тарихқа қатысты бірқатар атақты еңбектердің авторы болды, соның ішінде «Британ құстарының табиғи тарихы» (1792–97), «Британ жәндіктерінің табиғи тарихы» (1792–1813), «Британ балықтарының табиғи тарихы» (1802–08) және екі томдық «Оңтүстік Уэльс және Монмутшир арқылы 1804 жылғы және алдыңғы төрт жазғы саяхаттар» (1805) және қысқа ғұмырлы «Ботаникалық шолу немесе Флораның сұлулығы» (Лондон, 1789–90). Ол сондай-ақ конхология, энтомология және т.б. тақырыптарында мақалалар жазды, суреттер жасады және Риздің «Циклопедиясында» табиғи тарих суреттерін орналастырды, сонымен қатар өзінің ботаникалық суреттерінің жеке альбомдарына тапсырыс алды. Оның еңбектері мұқият сипаттамалары арқылы және тартымды суреттері арқылы нағыз табиғатты білушілерге де, жалпы оқырмандарға да қызығушылық тудырды. Оның ең танымал еңбектері: «Британ жәндіктерінің табиғи тарихы» (1792–1813), «Қытай жәндіктерінің табиғи тарихының эпитомы» (1798) және «Үндістан жәндіктері, Үнді теңіздеріндегі аралдар» (1800) және «Жаңа Голландия, Жаңа Зеландия, Жаңа Гвинея, Отахеити және Үнді, Оңтүстік және Тынық мұхиттарындағы басқа да аралдар» (1805). Оның аты 1792–1813 жылдар аралығында жарық көрген «Британ жәндіктерінің табиғи тарихы» атты 16 томдық еңбегі арқасында қалыптасты. Әр томында жәндіктердің өмірлік циклін бейнелейтін жоғары сапалы суреттер бар еді, оларды ол көбінесе тірі күйінде суреттеген. Бастапқыда 10 томдық болып жоспарланған, бірақ кейін тағы 6 томдық болып толықтырылды. Алғашқы томдар ағылшын тілінде жазылған, ал кейінгілері Донован білімі артып, халықаралық оқырмандарға да қызығушылық тудыру үшін ішінара латын тілінде жазылды. Кейінгі авторлар осы еңбекке жиі сілтеме жасайды. Ол табиғатты зерттеушілер қауымдастығының танымал және құрметті мүшесі болды. Дәлелдерге 1799 жылы Линнеев қоғамының мүшесі ретінде сайлауға оның ұсынылуын әдеттегі үш емес, алты мүше (Александр Маклей, Джеймс Соверби, Уильям Льюис, Томас Маршам, Джордж Милн және Фредерик Канмахер) қолдағандығы жатады. Англия мен Уэльстегі шағын саяхаттардан басқа, Донован Лондоннан ешқашан шыққан емес. Оның «Жаңа Голландия жәндіктері» Джозеф Бэнкс және Джеймс Куктың екінші және үшінші сапарларында астроном болған Уильям Бейли жинаған үлгілерге, Дрю Дрюри мен басқа да жеке коллекциялардағы үлгілерге, сондай-ақ оның жеке мұражайына негізделген. Бұл Австралия жәндіктеріне арналған алғашқы жарияланым. Алдын ала сөзінде Донован былай деп жазады: «Әлемде Нью-Голландия мен оның іргелес аралдарынан гөрі табиғи тарихтың барлық саласында қызықты объектілердің көп және әртүрлі жинағын мақтан тұтатын ел болмаса керек». Суреттердің көпшілігі экзотикалық өсімдіктермен бірге көбелектерді бейнелейді. Донован жиі қалың бояуларды, жылтыратылған бояуларды, альбуменді шырамаларды және металл бояуларды қолданды. Бұл бояулар оның кітаптарының иллюстрация процесінің барлық кезеңін – сурет салуды, эфирлеуді, гравюра жасауды және қолмен бояуды (бірнеше қызметкерлерден тұратын командамен жұмыс істеп) қамтитын мыс тақталардағы гравюраларды жапты, олар көрінбейді. Кейде оның гравюрасы мен эфирлеуінің нәзіктігі көзге түседі, бұл оның суреттеріне акварель сияқты көрініс береді. «Қытай жәндіктерінің табиғи тарихының эпитомы» үшін ол Қытайға британдық елші Джордж Маккартниден үлгілер мен ақпарат алды. «Үндістан жәндіктері» үшін Донован өзінің жеке кабинетінде Портленд герцогинясы, Мармадуке Тунсталл, губернатор Холфорд (көп жылдар бойы Үндістанда тұрған), мистер Эллис, Джордж Кит, мистер Йейтс және мистер Бейли жинаған үлгілерді сипаттап, суреттеді. Ол сондай-ақ Джон Франсиллон, Дрю Дрюри және Александр Маклей коллекцияларын зерттеді. Оның демеушісі – Джозеф Бэнкс. Бұл Үндістан энтомологиясына арналған алғашқы суреттелген жарияланым. Кітаптың бетінде көрсетілген 1800 жылғы жарияланым күні де нақты емес, өйткені көптеген суреттер кейінірек жасалған, мысалы, Cicada indica суреті 1 ақпан 1804 жылға дейін дайындалған. Көптеген көбелектердің суреттері Америкадан алынған. Йохан Кристиан Фабрициус еңбектерінде, оларға сүйене отырып «Эпитом» жазылған, «Indiis» деген сөз шатастыратын түрде Батыс Кариб аралдарына немесе Оңтүстік Американың солтүстігіне қатысты. Донован кітаптарын кітап сатушымен бірлесіп жариялады, бұл әдеттегі баспагермен жұмыс істеуден өзгеше. Донованның қымбат сатып алулары, оның (өз сөзімен айтқанда) адал емес кітап сатушысы Ривингтонмен (Санкт-Пол соборының маңындағы) арадағы қарым-қатынасы (көп жылдық жақсы қарым-қатынастан кейін) және Наполеон соғыстарынан кейін Англиядағы экономикалық құлдырау оның қаржылық жағдайын әрқашан тұрақсыз етіп келді. Ол 1888 жылдан бастап коллекцияларының бір бөлігін сатуға мәжбүр болды және 1817 жылы мұражайын жабуға мәжбүр болды. Оның коллекциясының 1818 жылғы негізгі аукционы сегіз күнге созылды. Ол жарияланымдарын жалғастырды, бірақ оның қаржылық жағдайы нашарлады. Оның коллекциясы оның жарияланымдары үшін маңызды ресурс болды және оның таратылуы қиындықтар тудырды. 1833 жылы ол Ривингтонға қарсы сот процесін бастау үшін қолдаушыларынан қаржылық көмек сұрап, жарияланым жасады, бірақ ол сәтсіз аяқталды.

Aged 21, he moved to London. He was an avid collector of natural history specimens purchased mainly at auctions of specimens from voyages of exploration. He was a fellow of the Linnean Society and the Wernerian Society which gave him access to the best collections and libraries in London. It was quite common for private collectors to open small public museums, and in 1807 he founded the London Museum and Institute of Natural History. According to the catalogues and contemporary reviews, this exhibited several hundred cases of world birds, mammals, reptiles, fish, molluscs, insects, corals and other invertebrates and botanical specimens and other exotica alongside his British collections. Entry cost 1 shilling. It had public education about natural history as an objective, as well as value as source material for his publications. However, the museum was not as financially successful as he hoped. Donovan was, at first, the very successful author of a number of natural history titles, including The Natural History of British Birds (1792–97), The Natural History of British Insects(1792–1813), The Natural History of British Fishes (1802–08) and the two volume Descriptive Excursions Through South Wales and Monmouthshire in the Year 1804, and the Four Preceding Summers (1805) and the short lived Botanical Review, or the Beauties of Flora (London, 1789–90). He also wrote articles on conchology, entomology, etc., made drawings and arranged the natural history plates in Rees's Cyclopædia and undertook commissions for private albums of his botanical artwork. His works typically appealed both to serious naturalists, through the careful descriptions and a more general readership because of the attractive illustrations. His best known works are The Natural History of British Insects(1792–1813), An Epitome of the Natural History of the Insects of China (1798) and Insects of India, and the Islands in the Indian Seas (1800) and Insects of New Holland, New Zealand, New Guinea, Otaheite, and Other Islands in the Indian, Southern and Pacific Oceans (1805). His reputation was established by the 16 volume work The natural history of British insects between 1792 and 1813. Each contained high quality plates illustrating the life cycles of the insects, which he often drew from life. It was initially intended to consist of 10 volumes, but he later added a further six. Earlier volumes were written in English but the later ones were partly in Latin as Donovan became more knowledgeable and perhaps to appeal to a more specialist, but international, readership. It was referenced by several later authors. He was a well connected and respected member of the gentleman naturalist community. Evidence includes that his successful nomination for election as a Fellow of the Linnean Society in 1799 was supported by six members (Alexander Macleay, James Sowerby, William Lewis, Thomas Marsham, George Milne and Frederick Kanmacher), rather than the more usual three. Apart from occasional excursions in England and Wales, Donovan never left London. His Insects of New Holland is based on specimens collected by Joseph Banks and William Bayly, an astronomer on the second and third voyages of James Cook, specimens in the collection of Dru Drury and other private collections as well as his own museum. It is the first publication dealing exclusively with the insects of Australia. In the preface Donovan writes "There is perhaps, no extent of country in the world, that can boast a more copious or diversified assemblage of interesting objects in every department of natural history than New Holland and its contiguous island". Most of the plates depict butterflies together with exotic plants. Donovan often used thick paints, burnished highlights, albumen overglazes and metallic paints. These covered the engravings (from his own copper plates, Donovan personally undertook all steps of the illustration process for his books, the drawing, the etching and engraving and the hand colouring, working with a team of several employees) which are not visible. At other times the fineness of his engraving and etching is apparent giving his illustrations the appearance of being watercolours. For An Epitome of the Natural History of the Insects of China he obtained specimens and information from George Macartney a British envoy to China. For Insects of India Donovan described and figured specimens in his own cabinet, that were originally collected by the late Duchess of Portland, Marmaduke Tunstall, a Governor Holford (many years resident in India), a Mr. Ellis, George Keate, a Mr. Yeats, and a Mr. Bailey. He also studied the collections of John Francillon, Dru Drury and Alexander Macleay. His patron was Joseph Banks. It is the first illustrated publication dealing with the entomology of India. The exact publication date, stated on the title page as being 1800, is also unclear as most plates are later; for example, the plate for Cicada indica is dated 1 February 1804. Many of the butterflies figured are from the Americas. In the works of Johan Christian Fabricius on which the Epitome was based "Indiis" confusingly refers to the West Indies or northern South America. He co published his books with a book seller instead of the more usual arrangement of working with a publisher. Donovan's expensive purchases, his dealings with (according to him) his unscrupulous book seller Rivingtons of St Paul's Churchyard (after many previous years on good terms), and the economic decline in England after the Napoleonic Wars, always made his financial position precarious. He had begun selling parts of his collections in 1788 and was forced to close his museum in 1817. The main auction of his collection in 1818 took eight days. He continued to publish, but his financial position worsened. His collection was an important resource for his publications and its dispersal caused problems. In 1833 he made an unsuccessful published plea for funds from his supporters to bring a lawsuit against Rivingtons.

Шығармалары

Ботаникалық шолу, немесе флораның сұлулығы. Лондон. 1789–1790 жылдар. Британдық жәндіктердің табиғи тарихы: оларды түрлі күйлерінде түсіндіріп, түрлену кезеңдерімен, тамақтанылуы, шаруашылығы және т.б. сипаттайды. Микроскоппен зерттеуді қажет ететін ұсақ жәндіктердің тарихымен бірге, тірі үлгілерден жасалған және орындалған түсті суреттермен көркемделген. Лондон. Ф. және К. Ривингтон. 1792–1813 жылдар. 16 том, барлығы 576 тақта (568 түсті). Британ құстарының табиғи тарихы: немесе, осы елде мекендейтін ең сирек, әдемі және қызықты құстардың таңдауы. Лондон. 1794–1819 жылдар. 10 том, барлығы 244 тақта. Британдық балықтардың табиғи тарихы: ең қызықты түрлердің ғылыми және жалпы сипаттамаларын, сондай-ақ соңғы күйдегі және көбінесе тірі үлгілерден арнайы жасалған түпнұсқа суреттерден алынған кең түрлі түсті тақталарды қамтиды. Лондон. Ф. және К. Ривингтон, 1802–1808 жылдар. Табиғаттанушының қоймасы немесе экзотикалық табиғат тарихының жинағы: шетел құстарының, жәндіктердің, қабықшалардың, төрт аяқты жануарлардың, балықтардың және теңіз өнімдерінің сирек және әдемі үлгілерін көрсетеді. Лондон. 1822–1827 жылдар. 5 том, барлығы 180 тақта. Британдық қабықтардың табиғи тарихы: Ұлыбританияда осы уақытқа дейін табылған барлық түрлердің суреттері мен сипаттамаларын қамтиды, Линней жүйесінде жүйелі түрде орналастырылған, әрқайсысы бойынша ғылыми және жалпы байқаулармен бірге. 5 том. 1799–1803 жылдар. Үндістан жәндіктерінің және Үнді мұхитындағы аралдардың табиғи тарихының қысқаша мазмұны: ең ерекше және әдемі түрлердің екі жүз елуден астам суреті мен сипаттамасын қамтиды, олар негізінен жаңадан ашылған және бұрынғы авторлардың еңбектерінде кездеспеген. Суреттер жәндіктердің үлгілерінен дәл сызылған, оюланған және боялған; сипаттамалар Линней жүйесіне сәйкес орналастырылған, Фабрицийдің және басқа жүйелі авторлардың жазбаларына сілтемелермен. Лондон. Т. Бенсли. Қытай жәндіктерінің табиғи тарихының қысқаша мазмұны: жүзден астам жаңа, бірегей және әдемі түрлердің суреттері мен сипаттамаларын қамтиды; медицинада, шаруашылықта және т.б. маңызды түрлерімен бірге. Лондон. Т. Бенсли. 1798 жыл. Жаңа Голландия, Жаңа Зеландия, Жаңа Гвинея, Отаити және Үнді, Оңтүстік және Тынық мұхитындағы басқа да аралдардағы жәндіктердің табиғи тарихының қысқаша мазмұны: осы елдерде осы уақытқа дейін ашылған бір жүз елу үш ең әдемі, көркем және қызықты жәндіктердің суреттері мен сипаттамаларын қамтиды, олардың көпшілігі бұрын-соңды ешбір автордың еңбектерінде кездеспеген. Суреттер жәндіктердің үлгілерінен дұрыс сызылған; сипаттамалар Фабрицийдің және басқа энтомологтардың жазбаларына сілтемелермен Линней жүйесі бойынша орналастырылған. Лондон. 1805 жыл. Табиғи тарихтың әртүрлі нысандарын жинау және сақтау жөніндегі нұсқаулар: төрт аяқты жануарлар, құстар, жорғалаушылар, балықтар, қабықшалар, кораллдар, өсімдіктер және т.б.: олардың түрлі күйлерінде жәндіктерді күту туралы трактатпен бірге, ең жақсы мамандардан таңдалған. Лондон. Ривингтон. 1805 (2-ші басылым). Конхилиологиялық кітапхана. Париж. А. Франк.

Botanical Review, Or the Beauties of Flora. London. 1789–1790. The Natural History of British Insects: Explaining Them in Their Several States, With the Periods of Their Transformations, Their Food, Oeconomy, &c. Together With the History of Such Minute Insects As Require Investigation by the Microscope, the Whole Illustrated by Coloured Figures, Designed and Executed from Living Specimens. London. F. and C. Rivington. 1792–1813. 16 volumes with a total of 576 plates (568 coloured). The Natural History of British Birds: Or, a Selection of the Most Rare, Beautiful, and Interesting Birds Which Inhabit this Country. London. 1794–1819. 10 volumes with a total of 244 plates. The Natural History of British Fishes: Including Scientific and General Descriptions of the Most Interesting Species, and an Extensive Selection of Accurately Finished Coloured Plates, Taken Entirely from Original Drawings, Purposely Made from the Specimens in a Recent State, and for the Most Part Whilst Living. London. F. and C. Rivington, 1802–08. The Naturalist's Repository, or Miscellany of Exotic Natural History: Exhibiting Rare and Beautiful Specimens of Foreign Birds, Insects, Shells, Quadrupeds, Fish and Marine Productions. London. 1822–1827. 5 volumes with a total of 180 plates. The Natural History of British Shells: Including Figures and Descriptions of All the Species Hitherto Discovered in Great Britain, Systematically Arranged in the Linnean Manner, With Scientific and General Observations On Each. 5 volumes.1799 1803
An Epitome of the Natural History of the Insects of India, and the Islands in the Indian Seas: Comprising Upwards to Two Hundred and Fifty Figures and Descriptions of the Most Singular and Beautiful Species, Selected Chiefly from Those Recently Discovered, and Which Have Not Appeared in the Works of Any Preceding Author. The Figures Are Accurately Drawn, Engraved, and Coloured, from Specimens of the Insects; the Descriptions Are Arranged According to the System of Linnaeus; With References to the Writings of Fabricius, and Other Systematic Authors. London. T. Bensley. An Epitome of the Natural History of the Insects of China: Comprising Figures and Descriptions of Upwards of One Hundred New, Singular, and Beautiful Species; Together with some that are of Importance in Medicine, Domestic Economy, &c. London. T. Bensley. 1798. An Epitome of the Natural History of the Insects of New Holland, New Zealand, New Guinea, Otaheite, and Other Islands in the Indian, Southern and Pacific Oceans: Including the Figures and Descriptions of One Hundred and Fifty three Species of the More Splendid, Beautiful, and Interesting Insects, Hitherto Discovered in Those Countries, and Which for the Most Part Have Not Appeared in the Works of Any Preceding Author. The Figures Are Correctly Delineated from Specimens of the Insects; and With the Descriptions Are Arranged According to the Linnean System, With Reference to the Writings of Fabricius and Other Entomologists. London. 1805. Instructions for Collecting and Preserving Various Subjects of Natural History: As Quadrupeds, Birds, Reptiles, Fishes, Shells, Corals, Plants, &c.: Together With a Treatise On the Management of Insects in Their Several States; Selected from the Best Authorities. London. Rivington. 1805 (2nd edition). Bibliothèque Conchyliologique. Paris. A. Franck.

Басқа дереккөздер

Гилберт, П. (2000). Көбелектерді жинаушылар мен суретшілер: Лондон Табиғи тарих мұражайының кітапхана жинақтарынан төрт ғасырлық түсті суреттер. Сингапур, Beaumont Publishing Pte Ltd. Джексон, С. Е. (1985). Құстардың гравюралары: суретшілер және олардың кітаптары, 1655–1855. Корнелл университетінің баспасы. Лизни, А. А. (1960). Британдық Lepidoptera библиографиясы 1608–1799. Лондон. Масгрейв, А. (1932). Австралия энтомологиясының библиографиясы 1775–1930. Сидней. Сальмон, М. А. (2000). Аурелиан мұрасы: британдық көбелектер және олардың жинаушылары. Мартинс, Ұлы Хорксли: Харли кітаптары.