Кіріспе

Табиғи ортасының өзінің туған түрлерін сақтап қалуға жарамсыз болатын процесс.

Тіршілік ортасының жойылуы (осыны тіршілік ортасының жоғалуы және азаюы деп те атайды) – табиғи ортасы туған түрлерін енді қолдауға шамасы келмейтін кезде пайда болады. Бұл жерде бұрын өмір сүрген организмдер басқа жерге көшіп кеткен немесе өлген, нәтижесінде биологиялық әртүрлілік пен түрлердің саны төмендеген. Тіршілік ортасын жою – бүкіл әлемде биологиялық әртүрліліктің жоғалуы мен түрлердің жойылуының басты себебі. Адамдар табиғи ресурстарды пайдалану, егіншілік, өнеркәсіптік өндіріс және қала құрылысы (қаланың кеңеюі) арқылы тіршілік ортасын жоюға себеп болады. Басқа да іс-әрекеттерге кен өндіру, орман шаруашылығы және тралмен балық аулау кіреді. Қоршаған орта факторлары тіршілік ортасының жойылуына жанама түрде әсер етеді. Геологиялық процестер, климаттың өзгеруі,

Өңір бойынша

Биологиялық әртүрліліктің ыстық нүктелері – эндемикалық түрлердің жоғары шоғырланған аймақтары болып табылады, ал барлық ыстық нүктелерді біріктіргенде, олар әлемдегі құрлықтағы түрлердің жартысынан астамын құрауы мүмкін. Бұл ыстық нүктелерде ортаның жоғалуы мен қирауы байқалады. Аралдардағы және жоғары халық тығыздығы бар аймақтардағы табиғи ортаның көп бөлігі бұрыннан-ақ жойылған (WRI, 2003). Қиын жағдайға тап болған аралдардың ішінде Жаңа Зеландия, Мадагаскар, Филиппин және Жапония бар. Оңтүстік және Шығыс Азия – әсіресе Қытай, Үндістан, Малайзия, Индонезия және Жапония – сондай-ақ Батыс Африканың көптеген аймақтарындағы тығыз халық саны табиғи ортаға аз орын қалдырады. Халық тығыз орналасқан жағалау қалаларына жақын теңіз аймақтарында да коралл рифтері мен басқа да теңіз ортасының нашарлауы байқалады. Оңтүстік Малайзиядағы Forest City қалашығы – қоршаған ортаға сезімтал аймақ (ESA) 1-ші дәрежелі ылғалды жерлерге салынған, және қоршаған ортаға тигізетін әсерді бағалау мен келісімдерге қол жеткізбестен бұрын қайта құру жұмыстары қайтымсыз түрде жүргізілуде. Азия мен Африканың шығыс жағалаулары, Оңтүстік Американың солтүстік жағалаулары, Кариб теңізі және оған жақын аралдар да осындай аймақтардың қатарына жатады. Еуропаның барлық жер көлемінің тек 15% ғана адам қызметінен өзгерилмеген күйде сақталған.

Экожүйе түрі бойынша

Тропикалық жаңбырлы ормандардың мекендеу ортасының жойылуына ең көп назар аударылды. Әлем бойынша бұрынғыда шамамен 16 миллион шаршы километр тропикалық жаңбырлы ормандар болған, ал бүгінде 9 миллион шаршы километрден азы қалды. Басқа ормандық экожүйелер де тропикалық жаңбырлы ормандармен салыстырылатын, тіпті одан да көп зардап шекті. Ауыл шаруашылығы және ағаш кесу үшін орманды жою кем дегенде 94% қоңыржай жапырақты ормандарды күйретіп жіберді; көптеген ежелгі орман массивтері адамның әрекетінен өзінің бұрынғы аумағының 98% - ден астамын жоғалтты. Бірақ осы 10–20% жердің ішінде адамдар шөлдеу процесі арқылы шөлге айналдырған шамамен 9 миллион шаршы километр маусымдық құрғақ жерлер де бар. Сулы-сазды жерлер мен теңіз аймақтары да мекендеу ортасының жойылуынан көп зардап шекті. АҚШ-тағы сулы-сазды жерлердің 50%-дан астамы соңғы 200 жылдың ішінде жойылды. Ұлыбританияда жағалаудағы тұрғын үйлерге және туризмге деген сұраныс артқандықтан, соңғы 60 жылда теңіздік мекендеу ортасы төмендеді. Теңіз деңгейінің және температураның көтерілуі топырақ эрозиясына, жағалауда су тасқынына және Ұлыбританияның теңіздік экожүйесі сапасының нашарлауына әкелді. Теңіз жағалау аймақтарының шамамен бес бөлігінің бірі (20%) адамдардың әрекетінен өзгертілді. Сонымен қатар, коралл рифтерінің бес бөлігінің бірі жойылды, ал тағы бес бөлігі шамадан тыс балық аулау, ластану және жаттық түрлердің салдарынан қатты зардап шекті; тек Филиппиннің коралл рифтерінің 90% жойылған. Соңында, әлемдегі мангр экожүйелерінің 35%-дан астамы жойылды. Жанартаулық құбылыстар, өрт және климаттың өзгеруі сияқты табиғи процестер арқылы мекендеу ортасының жойылуы палеонтологиялық жазбаларда жақсы құжатталған. Адам популяциясының өсуі және түрлерге бай аймақтарға адамдардың көшіп кетуі табиғатты қорғау жұмыстарын ғана емес, сонымен қатар жергілікті адамдардың мүдделерімен қақтығысқа түсіру ықтималдығын да арттыруда. Geist және Lambin (2002) жүргізген зерттеуге сәйкес, негізгі себептер келесідей басымдыққа ие болды (152 жағдайдың пайызында фактор маңызды рөл атқарды): экономикалық факторлар (81%), институционалдық немесе саяси факторлар (78%), технологиялық факторлар (70%), мәдени немесе әлеуметтік-саяси факторлар (66%) және демографиялық факторлар (61%). Басты экономикалық факторларға ұлттық және халықаралық сұранысқа байланысты ағаш нарықтарының коммерциялық дамуы және өсуі (68%), қалалық өнеркәсіптік өсім (38%), жер, еңбек, отын және ағаш үшін ішкі төмен құн (32%) және ақшалай дақылдар үшін өнім бағасының өсуі (25%) кірді. Институционалдық және саяси факторларға жерді дамыту бойынша орманды жоюға бағытталған ресми саясат (40%), экономикалық өсім, оның ішінде отарлау және инфрақұрылымды жақсарту (34%), жерге негізделген қызметтерге субсидиялар (26%); меншік құқығы және жер иелігінің тұрақсыздығы (44%); және жемқорлық, заңсыздық немесе тиімсіз басқару сияқты саясаттың сәтсіздіктері (42%) кірді. Басты технологиялық фактор - ағаш өнеркәсібінде технологияны тиімсіз пайдалану (45%), бұл ағаш кесудің ысырапты әдістеріне әкеледі. Мәдени және әлеуметтік-саяси факторлардың кең санаттарында қоғамдық көзқарас және құндылықтар (63%), жеке/үй шаруашылығының мінез-құлқы (53%), ормандық ортаға деген қоғамдық бейжайлық (43%), негізгі құндылықтардың жоқтығы (36%) және жеке тұлғалардың бейжайлығы (32%) бар. Демографиялық факторлар - сирек қоныстанған орманды аймақтарға отарлаушы қоныс салушылардың көшіп кетуі (38%) және сол аймақтарда халық тығыздығының өсуі (25%) болды.

Орманды ауыл шаруашылығына қайта өңдеу

Гейст пен Ламбин (2002) тропикалық орман жабынының таза жоғалуына қатысты 152 жағдайды зерттеді, осы арқылы тропикалық орманды жоюдың тікелей және түбірлі себептеріндегі үлгілерді анықтауға тырысты. Олардың нәтижелері, әрбір параметр маңызды фактор болған жағдайлардың пайызы ретінде ұсынылған, тікелей және түбірлі себептердің қайсысы ең маңызды екенін сандық түрде бағалауға мүмкіндік берді. Тікелей себептер кеңінен ауыл шаруашылығының кеңеюі (96%), инфрақұрылымның кеңеюі (72%) және ағаш өндіру (67%) категорияларына топталды. Осы зерттеуге сәйкес, орманды ауыл шаруашылығы жерлеріне айналдыру тропикалық орманды жоюға жауапты негізгі жер пайдалану өзгерісі болып табылады. Нақты санаттар тропикалық орманды жоюдың нақты себептерін анықтауға көбірек мүмкіндік береді: көлік желілерін кеңейту (64%), коммерциялық ағаш өндіру (52%), тұрақты егістік (48%), мал шаруашылығы (46%), көшірушілік (жағып өріс салу) егістігі (41%), қарапайым шаруашылық (40%) және жеке тұтыну үшін отындық ағаш өндіру (28%). Бір нәтиже – көшірушілік егістік әлемнің барлық аймақтарында орманды жоюдың басты себебі емес, ал көлік желілерін кеңейту (жаңа жолдар салуды қоса алғанда) орманды жоюға тікелей жауапты ең ірі фактор болып табылады. Орманды жоюдан кейін монокультураға айналдырылған "маңызсыз" стандартталған экожүйелерге өту, әртүрлі түрлердің тіршілік ортасын тиімді түрде жояды. Ауыл шаруашылығының ең қарапайым түрлері де жерді тазарту немесе кептіру арқылы түрліліктің төмендеуіне әсер етеді, арамшөптер мен зиянкестердің таралуын шектейді және тек шектеулі үйреншікті өсімдіктер мен жануарлар түрлерін дамытуға ынталандырады.

Климаттың өзгеруі

Климаттың өзгеруі кейбір тіршілік орындарын жоюға ықпал етеді, соның салдарынан түрлі түрлердің қауіп төндірілуіне себеп болады. Мысалы:

Климаттың өзгеруі теңіз деңгейінің көтерілуіне алып келеді, бұл табиғи мекендер мен түрлерге бүкіл әлем бойынша қауіп тудырады. Теңіз мұздарының еруі кейбір түрлердің тіршілік ортасын жояды. Мысалы, Арктикадағы мұздың құлдырауы XXI ғасырдың басында қарқындады, әр онжылдықта 4,7%-ға азайды (алғашқы спутниктік жазбаларға қарағанда 50%-дан астамға кеміген). Бұл өзгеріске ұшыраған түрлердің бірі – Арктикада мекендейтін ақ аю, оның тіршілік ортасы қауіпті жағдайда. Теңіз мұзының астында өсетін балдырлар да зардап шегуі мүмкін. Жылы сулардағы коралл рифтері жаһандық жылыну мен мұхиттардың қышқылдануына өте сезімтал. Коралл рифтері мыңдаған түрлерге тіршілік ортасын ұсынады. Олар жағалауды қорғау және тамақ сияқты экожүйелік қызметтерді қамтамасыз етеді. Бірақ, егер жылыну осы деңгейде сақталса да, бүгінгі жылы сулы коралл рифтерінің 70-90%-ы жойылуы мүмкін. Мысалы, егер жаһандық жылыну қазіргі қарқынмен жалғаса берсе, ғасыр сотына дейін биологиялық әртүрліліктің маңызды орталығы болып табылатын Кариб теңізіндегі коралл рифтері жойылады.

Жануарлар мен өсімдіктер туралы

Тұрақтандыру ортасы жойылғанда, жергілікті өсімдіктердің, жануарлардың және басқа да организмдердің көтере алу қабілеті төмендеп, популяциялар азаяды, кейде тіпті жойылу деңгейіне жетеді. Тұрақтандыру ортасының жойылуы – организмдер мен биологиялық әртүрлілікке ең үлкен қауіп. Темпл (1986) зерттеуі бойынша, қауіпті құс түрлерінің 82% тұрақтандыру ортасының жойылуынан айтарлықтай зардап шеккен. Қосмекенділердің көп бөлігі де тұрақтандыру ортасының жойылуымен қауіпке ұшырап отыр, ал кейбір түрлері қазір тек өзгертілген ортада ғана көбейеді. Шешілген ареалы бар эндемикалық организмдер тұрақтандыру ортасының жойылуынан ең көп зардап шегеді, себебі олар әлемнің басқа еш жерінде кездеспейді, сондықтан қалпына келу мүмкіндігі төмен. Көптеген эндемикалық организмдердің тіршілік етуі үшін нақты талаптар бар, олар тек белгілі бір экожүйеде ғана орындалады, нәтижесінде олардың жойылуы мүмкін. Жойылу тұрақтандыру ортасының жойылғаннан кейін ұзақ уақыттан соң да болуы мүмкін, бұл құбылыс жойылу қарызы деп аталады. Тұрақтандыру ортасын жою белгілі бір организмдер популяциясының ареалын қысқартуы мүмкін. Бұл генетикалық әртүрліліктің азаюына және, мүмкін, мүсіркеусіз жастардың пайда болуына әкелуі мүмкін, себебі бұл организмдер өз популяциясындағы немесе басқа түрлермен жұптасу ықтималдығы артады. Ең танымал мысал – Сичуаньның көптеген аймақтарында кездесетін Қытайдың алып пандасына тиген әсер. Қазір ол тек елдің оңтүстік-батысындағы үзіліс-құлақтанған және оқшауланған аймақтарда ғана кездеседі, бұл 20 ғасырдағы кең ауқымды орманды жоюдың салдары. Аймақтың тұрақтандыру ортасы жойылғанда, түрлердің әртүрлілігі тұрақтандыру ортасының мамандарынан және жалпы түрлерден тұратын популяцияға қарай өзгереді. Тұрақтандыру ортасының жойылуы климаттық өзгерістерге алып келіп, түрлердің жойылу шегіне сәйкес келу тепе-теңдігін бұзады, бұл жойылу ықтималдығын арттырады. Тұрақтандыру ортасын жоғалту – жергілікті, аймақтық және жаһандық деңгейде биологиялық әртүрліліктің төмендеуіне себеп болатын негізгі экологиялық факторлардың бірі. Көптеген адамдар тұрақтандыру ортасының фрагментациясы да биологиялық әртүрлілікке қауіп төндіреді деп санайды, бірақ кейбіреулері оны тұрақтандыру ортасының жойылуынан кейінгі екінші орынға қояды. Қол жетімді тұрақтандыру ортасының азаюы ерекше ландшафттардың пайда болуына әкеледі, олар жауласушы ортада/матрицада орналасқан қолайлы тұрақтандыру ортасының оқшауланған бөліктерінен тұрады. Бұл процесс әдетте тұрақтандыру ортасының жойылуымен және фрагментация әсерлерімен байланысты. Табиғи тұрақтандыру ортасының жойылуы – ландшафттың құрамындағы өзгерістер, олар жеке тұлғалардың азаюына әкеледі. Фрагментациялық әсерлер тұрақтандыру ортасының өзгеруіне байланысты туындайтын қосымша әсерлерді білдіреді. 35 жылдан астам уақыт бойы жүргізілген әлемдегі ең ұзақ фрагментациялық эксперимент көрсеткендей, тұрақтандыру ортасының фрагментациясы биологиялық әртүрліліктің 13%-дан 75%-ға дейін азаюына әкеп соқты.

Адам халқы туралы

Тұрақтанған мекендеуді жою аймақтың су тасқыны мен құрғақшылық, егін шұғынасы, аурулардың таралуы және судың ластануы сияқты табиғи апаттарға осалдығын күрт арттыруы мүмкін. Батпақтарды – маса сияқты зиянкестердің мекенін – жою малярия сияқты аурулардың алдын алуға көмектескен. Жұқпалы агенттің (мысалы, вирустың) мекенінен толық айыру, мысалы, вакцинация арқылы, сол жұқпалы агенттің жойылуына әкелуі мүмкін. Ауыл шаруашылығы жерлері қоршаған ортаның жойылуынан зардап шегуі мүмкін. Соңғы 50 жылда ауыл шаруашылығы жерлерін қоршаған мекендеу ортасының жойылуы эрозия, тұздану, тығыздалу, қоректік заттардың азаюы, ластану және қалалану арқылы бүкіл әлемдегі ауыл шаруашылығы жерлерінің шамамен 40%-ын деградацияға ұшыратты. Мекеналарды жоюдың адамдарға ең үлкен әсері – көптеген құнды экожүйелік қызметтердің жоғалуы. Мекеналарды жою азот, фосфор, күкірт және көміртек айналымын өзгертті, бұл қышқыл жаңбырдың жиілігі мен күшін арттырды, су өсімдіктерінің гүлдеуіне, өзендер мен мұхиттардағы балықтардың қырылуына және жаһандық климаттың өзгеруіне елеулі үлес қосты. Қалдықтарды өңдеу (яғни, уытты ластаушы заттарды ыдырату және бекіту) және кәріз суының немесе ауыл шаруашылығы ағынды суларының қоректік заттарын қайта өңдеу. Биологиялық әртүрліліктің жоғалуы сонымен қатар адамдар биологиялық бақылау агенттері ретінде пайдалана алатын жануарлар мен жоғары өнімді дақыл сорттарын, қазіргі немесе болашақ ауруларды (мысалы, қатерлі ісік) емдеуге арналған фармацевтикалық препараттарды және пестицидтерге төзімді жәндіктерге немесе саңырауқұлақтың, вирустың және бактерияның вирулентті штаммдарына бейім ауыл шаруашылығы түрлерінің жаңа төзімді сорттарын жоғалтады. Бұрын жаңа жерлерге және топырақтарға көшу азық-түлік өндірісін арттырып, жаһандық азық-түлік сұранысын қанағаттандырды. Дегенмен, бұл оңай шешім енді қол жетімді болмайды, өйткені ауыл шаруашылығына жарамды жердің 98%-дан астамы қазірдің өзінде пайдаланылуда немесе қалпына келтіруге болмайтын деградацияға ұшыраған. Алдағы жаһандық азық-түлік дағдарысы мекендеуді жоюдың басты себебі болады. Коммерциялық фермерлер бірдей жер көлемінен көбірек азық-түлік өндіруге асығатындықтан, олар көбірек тыңайтқыш қолданады және нарық сұранысын қанағаттандыру үшін қоршаған ортаға аз көңіл бөледі. Басқалары жаңа жерлер іздейді немесе басқа жер пайдалану түрлерін ауыл шаруашылығына айналдырады. Ауыл шаруашылығын интенсивтендіру қоршаған орта мен оның тұрғындарының есебінен кеңінен таралды. Түрлер мекендеуінен тікелей жою арқылы немесе бөлшектену, деградация немесе ластану арқылы жанама түрде шығарылады. Әлемдегі қалған табиғи мекендеуді және биологиялық әртүрлілікті қорғауға жасалатын барлық күш-жігер адамдардың табиғи ресурстарға, әсіресе жаңа ауыл шаруашылығы жерлеріне деген сұранысының өсуімен тікелей бәсекелеседі. Тропикалық орманның жойылуы: Тропикалық орманның жойылуының көп жағдайында үш-төрт түпкі себептері екі-үш жақын себептерді тудырады. Аймақтың арнайы түрлерін жалпы инвазивті түрлерге жоғалтуын болдырмау мекендеуді жою деңгейіне байланысты. Мекеналар салыстырмалы түрде бұзылмаған жерлерде, одан әрі жоюды тоқтату жеткілікті болуы мүмкін. Халықты біліммен қаруландыру мекендеуді одан әрі жоюдың алдын алудың ең жақсы жолы болар. Қоршаған ортаға әсер етудің жай өсуін қабылданатын нәрсе ретінде қараудан, тұрақты тәжірибелерге өтудің себебі ретінде қарауға өзгерту. Мекеналарды қалпына келтіру келесі процестер арқылы жүзеге асырылуы мүмкін: мекеналарды кеңейту немесе жөндеу. Мекеналарды кеңейту мекенаның жойылуы мен бөлшектенуіне қарсы тұруға бағытталған, ал мекеналарды жөндеу деградацияға қарсы тұрады. Коридорлар да мекендеуді жоюдың теріс әсерін азайтуға белгілі. Қорғау аймақтары және климаттың өзгеруімен күресу.