Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік-шығыс Үндістандағы этникалық топ, Армениядағы орын.
Ethnic group in north east India
the place in Armenia
Карбилер немесе Микирлер Солтүстік-шығыс Үндістандағы ең ірі этникалық қауымдардың бірі. Олар негізінен Ассам штатының Карби Анлонг және Батыс Карби Анлонг таулы аудандарында шоғырланған.
The Karbis or Mikir are one of the major ethnic community in Northeast India. They are mostly concentrated in the hill districts of Karbi Anglong and West Karbi Anglong of Assam.
Этимология
Карби сөзінің шығу тегі белгісіз. Тарихи тұрғысынан және шежіре бойынша олар өздерін Арленг (карби тілінде "адам" деген мағынада) деп атаған, ал басқалар оларды Карби деп атайды. "Микир" термині қазір ұятты есептеледі. Карби тілінде "Микир" сөзінің анық мағынасы жоқ. "Микир" сөзінің ең жақын мағынасы "Мекар" (ағылшын тілінде: People) сөзінен туындаған болуы мүмкін.
The origin of the word Karbi is unknown. Historically and by ancestry they called themselves Arleng (literally "man" in Karbi language) and are called Karbi by others. The term Mikir is now considered derogatory. There is no definitive meaning of the word Mikir in the Karbi language. The closest meaning of Mikir could be said to be derived from "Mekar" (English: People).
Тіл
Карбилер негізінен өз ана тілінде, яғни карби тілінде сөйлейді. Карбилер ассам тілін жақсы біледі, ол басқа да жергілікті қауымдармен байланыс жасау үшін лингва франка ретінде қолданылады. Көптеген жазық Карбилер ассам тілін ана тілі ретінде қолданады. Бірнеше ассам сөздері карби тіліне енген, және бұл Карби Англонгтың көп бөлігінде байқалады. Мысалы, "Жұмыс" деген мағынаны білдіретін "Сай" сөзінің орнына "Каам" (ассам тілінен алынған сөз) қолданылады. Ассам тілінде де карби сөздері кездеседі. Мысалы, "Хансеронк тенга" (карби тілінен алынған сөз) "Хансеронк". Карбилер қоныстанған әртүрлі географиялық аймақтарда карби тілінің шағын айырмашылықтарын байқауға болады. Мысалы, жазық Карбилер мен тау Карбилері.
The Karbis mainly speak their native language, i. e. Karbi language. Karbis are well versed in Assamese which is used as lingua franca to communicate with other indigenous Assamese communities. Many of the plain Karbis use Assamese as their mother tongue. Several Assamese loan words have made their way into the Karbi Language and this is apparent in most parts of Karbi Anglong. For example, Kaam (Assamese origin word) is used in place of Sai which means Work in English. Even Assamese also has loan words. For example "Hanseronk Tenga" ( Karbi origin word) "Hanseronk". There are also minute variations in native Karbi language that can be observed in different geographical regions inhabited by the Karbis. For example, the Plain Karbis and Hill Karbis.
Клан
Карбилер – әкелік шежірелі қоғам. Олар бес негізгі ру немесе Курдан құралған. Олар – Энгти (Лижанг), Теранг (Ханжанг), Энгхи (Эжанг), Терон (Кронжанг) және Тимунг (Тунжанг), бұл рулар өз кезегінде Тиссо, Ронгпи, Бей және тағы да басқалар сияқты көптеген кіші руларға бөлінеді.
The Karbis are a patrilineal society. They are composed of five major clans or Kur. They are Engti (Lijang), Terang (Hanjang), Enghee (Ejang), Teron (Kronjang) and Timung (Tungjang) which are again divided into many sub clans such as Tisso, Rongpi, Bey and others.
Неке
Карбидегі кландар экзогамиялық, яғни бір кланның мүшелері арасында неке жасауға рұқсат етілмейді, себебі олар бір-біріне туыс болып саналады. Әке және ана жақтанғы туыстармен неке жасау кеңінен қолданылады, сондай-ақ махаббатпен жасалған некелер де жоғары бағаланады. Қазіргі Карби қоғамында ұсынылған некелер сирек кездеседі. Некеге тұрғаннан кейін, күйеу жігіт де, келін де өз тегін сақтайды, яғни бұрынғы тегін өзгертеді. Осы себепті, бір кланның мүшелері бір-біріне үйленуге құқығы жоқ. Жұбайлардың балалары әкесінің тегін мұраға алады. Карбиде, сондай-ақ Солтүстік-Шығыс Үндістанның жергілікті халықтарында да қалыңмал дәстүрі жоқ.
Clans in Karbi are exogamous, in other words, marriages between members of the same clan are not allowed because they are considered brothers and sisters among themselves. Cousin Marriage (in laws, Mother & Father side) is highly favoured and so is a love marriage. Arranged marriages are rarely seen in modern Karbi society. After marriage, neither the bride nor the groom changes their surname i. e. they retain their original surname. Due to the same reason, a member of the same clan cannot marry each other. The children of the couple would inherit the surname of their father. The notion of Dowry doesn't exist in Karbi, as well as in the indigenous people of Northeast India region.
Басқару
Дәстүрлі басқару жүйесін Линдок, патша басқарады, оған Катарпо, Дилис, Хабес және Пинполар көмектеседі. Дегенмен, бұл әкімшілік лауазымдардың қазіргі кезде нақты билігі жоқ, тек рәсімдік мәні бар.
The traditional system of governance is headed by the Lindok, the king, who is assisted by the Katharpo, the Dilis, the Habes, and the Pinpos. These posts of administration, however, are now merely ceremonial with no real power.
Фестивальдар
Қарбилер көптеген мерекелерді тойлайды. Олардың ішінде Хача Кекан, Чожун, Ронгкер, Пенг Каркли, Тои Ассор Рит Ассор және Ботор Кекур сияқты мерекелер жыл бойы өткізіледі, ал кейбіреулері жылдың белгілі бір мезгілінде тойланады. Ботор Кекур мерекесі Құдайдан жерге жаңбыр жауып, егін егуге мүмкіндік беруді тілеу үшін өткізіледі. Ронгкер мерекесі ауыл тұрғындарының ыңғайына қарай, қаңтардың 5-і немесе ақпанның 5-і күні Құдайға алғыс айту және ауыл мен оның халқын кез келген жамандықтан сақтап, қорғауын сұрау мақсатымен тойланады.
The Karbis celebrate many festivals. Among them Hacha Kekan, Chojun, Rongker, Peng Karkli, Thoi Asor Rit Asor and Botor Kekur are some such festivals held around the year and some of them are held at a specific time of the year. Botor Kekur is celebrated to request God to grace the earth with rain so that the crops could be sown. Rongker is celebrated either on 5 January or on 5 February as per the convenience of the villagers as a thanksgiving to God and asking for their assurance to protect them from any evil harm that may happen to the village and the people living in it.
Өлім
Чомаканг (кейде "тики кари" деп те аталады) – карби халқының мерекесі. Бұл – қайтыс болған туыстың жанының тыныштығы мен аман-есен жолы болуын қамтамасыз ету үшін отбасы жүргізетін рәсім. Бұл рәсім қайтыс болғаннан кейін бірден немесе көп уақыттан соң өткізілуі мүмкін, және ол марқұмға жасалған соңғы құрмет болып табылады, себебі одан кейін қайтыс болған күнін еске алу шаралары өткізілмейді.
The Chomangkan (also known as "thi karhi") is a festival of the Karbis. It is a ceremony conducted by a family to ensure the peace and safe passage of the soul of a deceased family member. The ceremony may be held recently or long after their death and is the final homage for the deceased person as no further death anniversary is held again.
Киім-кешек және әшекейлер
Қарбилердің өзіне тән дәстүрлі киімдері бар. Олардың киімдері Оңтүстік-Шығыс Азия киімдеріне өте ұқсас, бірақ материалдары мен дизайны әртүрлі. Әйелдердің дәстүрлі киімдеріне пини, пекок, вамкок және джисо кіреді. Пини – белге байланатын, қара түсті юбка. Ол янгре, санток, хонки ранчем, марбонг хомкри, ахи чероп, шамбуруксо апини, мексерек сияқты түрлі дизайнмен болуы мүмкін. Пекок – оң иыққа байланатын шаршы мата. Ол pe sleng, pe duphirso, pe khonjari, pe luru, pe jangphong және pe sarpi сияқты әртүрлі түстер мен дизайнмен келеді. Пе сарпи көбінесе егде жастағы әйелдерге, pe sleng және pe jangphong орта жастағы әйелдерге, ал pe duphirso жас әйелдерге арналған. Вамкок – пиниді белге тығыз байлауға арналған белбеу. Оның екі шетінде түрлі-түсті махралары бар және амекпи, амексо, абермунг, тоитесури анффар, суве арво және фенлонг ансу сияқты үлгілерде кездеседі. Джисо – көкіректі жабатын, ұзын қара мата, шеттері сәнделген. Қазіргі кезде оның орнына көбінесе блузка киеді. Ерлер киіміне чой, похо, риконг және сатор кіреді. Чой – еркектер киетін шапан. Олардың түрлері әртүрлі: чой хонгтор, чой ик, чой анг, чой мири және т.б. Чой хонгтор а ки ик және чой хонгтор аке лок жас ерлерге арналған, ал чой анг және чой мири орта және егде жастағы ерлерге арналған. Похо басқа киіп немесе мойынға орап тағуға болады. Похоның түрлеріне қарапайым ұзын ақ похо, похо ке ер және похо келок кіреді. Риконг – жұмыс кезінде ерлер киетін шалбар, бірақ қазір сирек қолданылады. Оның түрлеріне түрлі-түсті дизайны бар риконг жонджонг және қарапайым ақ риконг бамон кіреді. Сатор – еркектердің аяқтарын бүкіл ұзындығында жабатын, белге оралатын ақ мата. Ұзын pe seleng де сатор ретінде қолданылады, оның барлық бетінде түрлі-түсті өрнектер мен екі шетінде жиектері болады, ол тізеге дейін жабады. Әшекейлерге келетін болсақ, карби қоғамында белгілі бір ережелер бар. Карби әйелдеріне әдетте алтын әшекейлер киюге рұқсат етілмейді, олар ерлерге арналған. Әйелдер ерлерге қарағанда көбірек әшекей киетіндіктен, күміс көп қолданылады. Карби әйелдерінің мойнына күмістен тағатын ерекше әшекейі – лек. Лектер монеталар мен түрлі-түсті моншақтардан жасалады және жергілікті тұрғындар оны Сер Алек Понгтинг, Лек Пенгхара, Лек Бонгхом, Лек Вайком, Лек Цзингири деп атайды. Ерлер де лек киеді – алтыннан. Ерлер киетін лектің дәстүрлі атаулары – Лек Руве, Лек Собай және Лек Мандули. Өкінішке орай, осы әшекейлердің көптеген түрлері қазір сирек кездеседі. Басқа да қауымдардағы әйелдер сияқты, карби әйелдері де білезік киеді, оны рой деп атайды. Рой Пэнкхара, Рой Кеер, Рой Келок сияқты түрлі ройлер қолданылады. Әйелдер құлақтарын әшекейлеу үшін киетін әшекейлерді но тхенгпи деп атайды. Олардың түрлері де әртүрлі: Thengpi Angrongkatengbai, Angrong Kangchim және т.б. Бұл тайпаның ер адамдары да құлақтарына әшекей тағады. Олар алтыннан немесе күмістен жасалған норик деп аталады. Карбилер киетін сақиналар арнан деп аталады. Арнан Кеет, Арнан Келоп, Руп Бонда, Сер Бонда және Вокапардон Арнан – карбилер саусақтарында жиі тағатын сақиналар. Қызығы, карби діни қызметкерлері тек мыстан жасалған арнанды киеді. Дәстүрлі түрде, карби әйелінің ерекше белгісі – маңдайынан иекке дейін салынған, индигомен боялған бетке салынған татуировка. Карби диалектісінде "дук" деп аталатын бұл татуировка мәдениеттің, тазалықтың және қоғамдағы мәртебенің символы болған. Дюк тек татуировка емес, жанды тазартатын қасиетке ие деп саналған; дук алмаған қыздар жетілмеген және қасиетсіз деп есептелген.
Karbis have their own traditional attire. Their clothing is very similar to South East Asian clothing, but with varied materials and design. The traditional attire of women consists of Pini, Pekok, Vamkok and Jiso. Pini is a type of skirt of black colour and worn around the waist tied with a belt. It can be of different designs like jangre, santok, honki ranchom, marbong homkri, ahi cherop, chamburukso apini, mekserek etc. Pekok is a square piece of cloth tied at the right shoulder. It can be of different colours and designs like pe sleng, pe duphirso, pe khonjari, pe luru, pe jangphong and pe sarpi. Pe sarpi is generally for older women, pe sleng, pe jangphong is for middle aged women while pe duphirso is meant for young women. Vamkok is a belt used to tie the Pini tight at the waist. It has colourful fringes at both the length ends and can be found in designs like amekpi, amekso, abermung, thoithesuri angphar, suve arvo and phonglong angsu etc. Jiso is a long black cloth with designs and decorated fringes at the length end worn to cover the breasts. Nowadays it has been replaced by the blouse. The attire of men includes Choi, Poho, Rikong and Sator. Choi is the jacket worn by men. These are of different types like choi hongthor, choi ik, choi ang, choi miri etc. Choi hongthor a ki ik, choi hongthor ake lok are meant for young men. While choi ang, choi miri are for middle aged and aged men. Poho is worn around the head or used as a muffler. The different kinds of poho include the simple long white poho, poho ke er, and poho kelok. Rikong is the loin cloth worn by men during work, but it is rarely used now. It is of various types like rikong jongjong with colourful designs and simple white rikong bamon. Sator is a white piece of cloth worn by men around the waist as the dhoti covering the whole length of the legs. A long pe seleng is also used as sator with colourful designs all over and borders at both the length end which covers up to the knee. In the case of ornaments, the Karbi society has certain rules. Karbi women are usually not allowed to wear gold ornaments, which are reserved for men. Since women wear more ornaments than men, silver is abundantly used. A distinct piece of ornament that Karbi women wear around their necks in silver is Lek. Leks are made of coins and colourful beads too and are locally known by the name of Ser Alek Pongting, Lek Pengkhara, Lek Bonghom, Lek Waikom, Lek Jingjiri, etc. Men too wear Leks – in gold. The traditional names of lek that men wear are Lek Ruve, Lek Sobai and Lek Manduli. Many of these ornaments are unfortunately no longer commonly found. Like women in any other community, Karbi women too wear bracelets, called Roi. A variety of Rois are in use such as Roi Pengkhara, Roi Ke er, Roi Kelok, etc. The ornaments that women wear to adorn their ears are called No Thengpi. Again, there are different types of No Thengpis, such as Thengpi Angrongkatengbai, Angrong Kangchim, etc. Men of the tribe too wear ear ornaments. They are called Norik, made of gold or silver. The rings that Karbis wear are called Arnan. Arnan Ke et, Arnan Kelop, Rup Bonda, Ser Bonda and Vokapardon Arnan are some of the rings that Karbis commonly flaunt on their fingers. Interestingly, Karbi priests wear arnans only made of copper. Traditionally, a characteristic feature of a Karbi woman was her facial tattoo, dyed with indigo from the forehead down to the chin. Locally referred as 'duk' in Karbi dialect, the tattoo was a symbol of culture, purity and status in the society. It was believed that duk was not a mere tattoo but possessed the divinity to purify the soul; girls who had not received duk were considered immature and unholy.
Музыка және музыкалық аспаптар
Қарби халқының бай ауызша дәстүрі бар, оның әндері күнделікті сөзден өзгеше. Бұл әндер – ата-бабаларының әңгімелерін ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп келген ауызша баяндамалар. Қарби тарихы осы баяндаушы әндер арқылы сақталған. Қарбилердің музыка, өнер және мәдениетінің тұңғыш ұстазы Ранжина Сарпоға алғыс айту керек, ол оларды нұрландырды деп есептеледі және Мирджен ағайындыларының көмегімен саяхаттаушы халық әншісі сияқты өнер мен эстетика саласында жаңа өрлеуге ұйытқы болды. Қарби музыкалық аспаптары басқа да жергілікті тайпалардың музыкалық аспаптарына ұқсас, бірақ ойнау және ритмдегі айырмашылықтар бар.
Karbi have a rich oral tradition with songs, which are different from normal spoken words. These songs are an oral narration of ancestors' stories passed through generations. Karbi history has been carried forward through narrative songs. Thanks to Rangsina Sarpo, the first mentor of music, art and culture of the Karbis, who was believed to have enlightened them and brought a renaissance in the domain of art and aesthetics by acting like a sauntering folk singer assisted by the Mirjeng brothers. Karbi musical instruments are similar to other indigenous tribal musical instruments. The difference is in the variance of play and beat.
Экономика
Таулы аймақтарда тұратын карбилер дәстүрлі түрде джом (егістік жерді өртеу) егіншілігімен айналысады, ал жазық жерлерде тұратын адамдар егіншілік және мал шаруашылығы арқылы күнкөріс табады. Олар күріш, жүгері, картоп, тәтті картоп, тапиока, бұршақ, имбирь және сарыжасыл сияқты астық, көкөніс және жеміс-жидектердің әртүрлі түрлерін өсіреді. Олар өзін-өзі қамтамасыз етеді және бетел жаңғағы, жаңғақ, апельсин, ананас, алмұрт, шабдалы, өрік және т.б. бар шаруашылық бақтарында өсіріп, тамақтану және азық-түлік қажеттіліктерін қанағаттандырады. Дегенмен, дәстүрлі өмір салтының нарықтық экономикамен интеграциялануы салдарынан көптеген дәстүрлі институттар мен өмір салты зардап шегіп, адамдарға шексіз қайғы әкелді. Карби халқының Адамның кедейлік индексі (HPI) көрсеткіші 33,52-ге тең, бұл осы тайпада ең көп адамның кедейлікте күресіп жатқанын көрсетеді. (Ассамның адам дамуы туралы есебі, 2003 жыл).
The Karbis residing in hilly areas traditionally practice jhum cultivation (Slash and burn cultivation) whereas those dwelling in the plains earn their livelihood by engaging in agriculture and livestock rearing. They grow a variety of crops which include foodgrains, vegetables and fruits like rice, maize, potato, sweet potato, tapioca, beans, ginger, and turmeric. They are quite self sufficient and have homestead gardens with betel nut, jackfruit, oranges, pineapple, pear, peach, plum, etc. which fulfill their nutritional as well as food needs. However, with the integration of the traditional lifestyle with the market economy, many of the traditional institutions and way of life has been left damaged, bringing about unending sufferings on the people. Karbi people have the highest HPI (Human Poverty Index) value of 33.52, indicating that this tribe has the highest number of people in human poverty. (Assam Human Development Report, 2003).